.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

છક્કનિપાત-ટીકા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. આહુનેય્યવગ્ગો

૧. પઠમઆહુનેય્યસુત્તવણ્ણના

૧. છક્કનિપાતસ્સ પઠમે ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ નિસ્સયવોહારેન વુત્તં. સસમ્ભારકનિદ્દેસોયં યથા ‘‘ધનુના વિજ્ઝતી’’તિ, તસ્મા નિસ્સયસીસેન નિસ્સિતસ્સ ગહણં દટ્ઠબ્બં. તેનાયમત્થો ‘‘ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણે આપાથગતે તં રૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિસ્વા’’તિ. નેવ સુમનો હોતીતિ જવનક્ખણે ઇટ્ઠે આરમ્મણે રાગં અનુપ્પાદેન્તો નેવ સુમનો હોતિ ગેહસ્સિતપેમવસેનપિ મગ્ગેન સબ્બસો રાગસ્સ સમુચ્છિન્નત્તા. ન દુમ્મનોતિ અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તો ન દુમ્મનો. પસાદઞ્ઞથત્તવસેનપિ ઇટ્ઠેપિ અનિટ્ઠેપિ મજ્ઝત્તેપિ આરમ્મણે ન સમં સમ્મા અયોનિસો ગહણં અસમપેક્ખનં. અયઞ્ચસ્સ પટિપત્તિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા ચાતિ આહ ‘‘સતો સમ્પજાનો હુત્વા’’તિ. સતિયા યુત્તત્તા સતો. સમ્પજઞ્ઞેન યુત્તત્તા સમ્પજાનો. ઞાણુપ્પત્તિપચ્ચયરહિતકાલેપિ પવત્તિભેદનતો ‘‘સતતવિહારો કથિતો’’તિ વુત્તં. સતતવિહારોતિ ખીણાસવસ્સ નિચ્ચવિહારો સબ્બદા પવત્તનકવિહારો. ઠપેત્વા હિ સમાપત્તિવેલં ભવઙ્ગવેલઞ્ચ ખીણાસવા ઇમિનાવ છળઙ્ગુપેક્ખાવિહારેન વિહરન્તિ.

એત્થ ચ ‘‘છસુ દ્વારેસુપિ ઉપેક્ખકો વિહરતી’’તિ ઇમિના છળઙ્ગુપેક્ખા કથિતા. ‘‘સમ્પજાનો’’તિ વચનતો પન ચત્તારિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ તેહિ વિના સમ્પજાનતાય અસમ્ભવતો. સતતવિહારભાવતો અટ્ઠ મહાકિરિયચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ. ‘‘નેવ સુમનો ન દુમ્મનો’’તિ વચનતો અટ્ઠ મહાકિરિયચિત્તાનિ, હસિતુપ્પાદો, વોટ્ઠબ્બનઞ્ચાતિ દસ ચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ. રાગદોસસહજાતાનં સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અભાવો તેસમ્પિ સાધારણોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન આગતાનં ઇમેસં સતતવિહારાનં સોમનસ્સં કથં લબ્ભતીતિ ચે? આસેવનતો. કિઞ્ચાપિ ખીણાસવો ઇટ્ઠાનિટ્ઠેપિ આરમ્મણે મજ્ઝત્તો વિય બહુલં ઉપેક્ખકો વિહરતિ અત્તનો પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનતો, કદાચિ પન તથા ચેતોભિસઙ્ખારાભાવે યં તં સભાવતો ઇટ્ઠં આરમ્મણં, તસ્સ યાથાવસભાવગ્ગહણવસેનપિ અરહતો ચિત્તં પુબ્બાસેવનવસેન સોમનસ્સસહગતં હુત્વા પવત્તતેવ.

પઠમઆહુનેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૭. દુતિયઆહુનેય્યસુત્તાદિવણ્ણના

૨-૭. દુતિયે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૮૦) અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં નાનપ્પકારં. ઇદ્ધિવિધન્તિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસં. પચ્ચનુભોતીતિ પચ્ચનુભવતિ, ફુસતિ સચ્છિકરોતિ પાપુણાતીતિ અત્થો. ઇદાનિસ્સ અનેકવિહિતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘એકોપિ હુત્વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘એકોપિ હુત્વા’’તિ ઇમિના કરણતો પુબ્બેવ પકતિયા એકોપિ હુત્વા. બહુધા હોતીતિ બહૂનં સન્તિકે ચઙ્કમિતુકામો વા સજ્ઝાયં કાતુકામો વા પઞ્હં પુચ્છિતુકામો વા હુત્વા સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ હોતિ. આવિભાવં તિરોભાવન્તિ એત્થ આવિભાવં કરોતિ, તિરોભાવં કરોતીતિ અયમત્થો. ઇદમેવ હિ સન્ધાય પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૩.૧૧) વુત્તં – ‘‘આવિભાવન્તિ કેનચિ અનાવુટં હોતિ અપ્પટિચ્છન્નં વિવટં, તિરોભાવન્તિ કેનચિ આવુટં હોતિ પટિચ્છન્નં પિહિતં પટિકુજ્જિત’’ન્તિ. તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ સેય્યથાપિ આકાસેતિ એત્થ તિરોકુટ્ટન્તિ પરકુટ્ટં, કુટ્ટસ્સ પરભાગન્તિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો ઇતરેસુ. કુટ્ટોતિ ચ ગેહભિત્તિયા એતં અધિવચનં. પાકારોતિ ગેહવિહારગામાદીનં પરિક્ખેપપાકારો. પબ્બતોતિ પંસુપબ્બતો વા પાસાણપબ્બતો વા. અસજ્જમાનોતિ અલગ્ગમાનો સેય્યથાપિ આકાસે વિય.

ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જન્તિ એત્થ ઉમ્મુજ્જન્તિ ઉટ્ઠાનં વુચ્ચતિ. નિમુજ્જન્તિ સંસીદનં. ઉમ્મુજ્જઞ્ચ નિમુજ્જઞ્ચ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં. ઉદકેપિ અભિજ્જમાનેતિ એત્થ યં ઉદકં અક્કમિત્વા સંસીદતિ, તં ભિજ્જમાનન્તિ વુચ્ચતિ, વિપરીતં અભિજ્જમાનં. પલ્લઙ્કેન ગચ્છતિ. પક્ખી સકુણોતિ પક્ખેહિ યુત્તસકુણો. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતીતિ એત્થ ચન્દિમસૂરિયાનં દ્વાચત્તાલીસયોજનસહસ્સસ્સ ઉપરિ ચરણેન મહિદ્ધિકતા, તીસુ દીપેસુ એકક્ખણે આલોકકરણેન મહાનુભાવતા વેદિતબ્બા. એવં ઉપરિચરણઆલોકકરણેહિ મહિદ્ધિકે મહાનુભાવે. પરામસતીતિ ગણ્હાતિ, એકદેસે વા છુપતિ. પરિમજ્જતીતિ સમન્તતો આદાસતલા વિય પરિમજ્જતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાપીતિ બ્રહ્મલોકમ્પિ પરિચ્છેદં કત્વા. કાયેન વસં વત્તેતીતિ તત્ર બ્રહ્મલોકે કાયેન અત્તનો વસં વત્તેતિ.

દિબ્બાય સોતધાતુયાતિ એત્થ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બા. દેવતાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તા પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધા ઉપક્કિલેસવિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણસમ્પટિચ્છનસમત્થા દિબ્બા પસાદસોતધાતુ હોતિ. અયઞ્ચાપિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વીરિયભાવનાબલેન નિબ્બત્તા ઞાણસોતધાતુ તાદિસાયેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બા. અપિચ દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાપિ દિબ્બા. સવનટ્ઠેન નિજ્જીવટ્ઠેન ચ સોતધાતુ. સોતધાતુકિચ્ચકરણેન સોતધાતુ વિયાતિપિ સોતધાતુ. તાય સોતધાતુયા. વિસુદ્ધાયાતિ સુદ્ધાય નિરુપક્કિલેસાય. અતિક્કન્તમાનુસિકાયાતિ મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા સદ્દસવને માનુસિકં મંસસોતધાતું અતિક્કન્તાય વીતિવત્તેત્વા ઠિતાય. ઉભો સદ્દે સુણાતીતિ દ્વે સદ્દે સુણાતિ. કતમે દ્વે? દિબ્બે ચ માનુસે ચ, દેવાનઞ્ચ મનુસ્સાનઞ્ચ સદ્દેતિ વુત્તં હોતિ. એતેન પદેસપરિયાદાનં વેદિતબ્બં. યે દૂરે સન્તિકે ચાતિ યે સદ્દા દૂરે પરચક્કવાળેપિ, યે ચ સન્તિકે અન્તમસો સદેહસન્નિસ્સિતપાણકસદ્દાપિ, તે સુણાતીતિ વુત્તં હોતિ. એતેન નિપ્પદેસપરિયાદાનં વેદિતબ્બં.

પરસત્તાનન્તિ અત્તાનં ઠપેત્વા સેસસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ ઇદમ્પિ ઇમિના એકત્થમેવ. વેનેય્યવસેન પન દેસનાવિલાસેન ચ બ્યઞ્જનનાનત્તં કતં. ચેતસા ચેતોતિ અત્તનો ચિત્તેન તેસં ચિત્તં. પરિચ્ચાતિ પરિચ્છિન્દિત્વા. પજાનાતીતિ સરાગાદિવસેન નાનપ્પકારતો જાનાતિ. સરાગં વા ચિત્તન્તિઆદીસુ પન અટ્ઠલોભસહગતચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અવસેસં ચાતુભૂમકં કુસલાબ્યાકતચિત્તં વીતરાગં. દ્વે દોમનસ્સચિત્તાનિ, દ્વે વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચચિત્તાનીતિ ઇમાનિ પન ચત્તારિ ચિત્તાનિ ઇમસ્મિં દુકે સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ. કેચિ પન થેરા તાનિપિ સઙ્ગણ્હન્તિ. દુવિધં પન દોમનસ્સચિત્તં સદોસં ચિત્તં નામ. સબ્બમ્પિ ચાતુભૂમકં કુસલાબ્યાકતચિત્તં વીતદોસં. સેસાનિ દસ અકુસલચિત્તાનિ ઇમસ્મિં દુકે સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ. કેચિ પન થેરા તાનિપિ સઙ્ગણ્હન્તિ. સમોહં વીતમોહન્તિ એત્થ પન પાટિપુગ્ગલિકનયેન વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતદ્વયમેવ સમોહં. મોહસ્સ પન સબ્બાકુસલેસુ સમ્ભવતો દ્વાદસવિધમ્પિ અકુસલચિત્તં સમોહં ચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અવસેસં વીતમોહં. થિનમિદ્ધાનુગતં પન સંખિત્તં, ઉદ્ધચ્ચાનુગતં વિક્ખિત્તં. રૂપાવચરારૂપાવચરં મહગ્ગતં, અવસેસં અમહગ્ગતં. સબ્બમ્પિ તેભૂમકં સઉત્તરં, લોકુત્તરં અનુત્તરં. ઉપચારપ્પત્તં અપ્પનાપ્પત્તઞ્ચ સમાહિતં, ઉભયમપ્પત્તં અસમાહિતં. તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિમુત્તિં પત્તં પઞ્ચવિધમ્પિ એતં વિમુત્તં, વિમુત્તિમપ્પત્તં વા અવિમુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અનેકવિહિતન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૨) અનેકવિધં, અનેકેહિ વા પકારેહિ પવત્તિતં સંવણ્ણિતન્તિ અત્થો. પુબ્બેનિવાસન્તિ સમનન્તરાતીતભવં આદિં કત્વા તત્થ તત્થ નિવુત્થસન્તાનં. અનુસ્સરતીતિ ખન્ધપટિપાટિવસેન, ચુતિપટિસન્ધિવસેન વા અનુગન્ત્વા અનુગન્ત્વા સરતિ. સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં…પે… પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતીતિ. તત્થ એકમ્પિ જાતિન્તિ એકમ્પિ પટિસન્ધિમૂલં ચુતિપરિયોસાનં એકભવપરિયાપન્નં ખન્ધસન્તાનં. એસ નયો દ્વેપિ જાતિયોતિઆદીસુપિ. અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પેતિઆદીસુ પન પરિહાયમાનો કપ્પો સંવટ્ટકપ્પો, વડ્ઢમાનો વિવટ્ટકપ્પોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ સંવટ્ટેન સંવટ્ટટ્ઠાયી ગહિતો હોતિ તંમૂલકત્તા, વિવટ્ટેન વિવટ્ટટ્ઠાયી. એવઞ્હિ સતિ યાનિ તાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સંવટ્ટો સંવટ્ટટ્ઠાયી વિવટ્ટો વિવટ્ટટ્ઠાયી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૫૬) વુત્તાનિ, તાનિ પરિગ્ગહિતાનિ હોન્તિ.

અમુત્રાસિન્તિ અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પે અહં અમુમ્હિ ભવે વા યોનિયા વા ગહિયા વા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા વા સત્તાવાસે વા સત્તનિકાયે વા આસિં. એવંનામોતિ તિસ્સો વા ફુસ્સો વા. એવંગોત્તોતિ ગોતમો વા કચ્ચાયનો વા કસ્સપો વા. ઇદમસ્સ અતીતભવે અત્તનો નામગોત્તાનુસ્સરણવસેન વુત્તં. સચે પન તસ્મિં કાલે અત્તનો વણ્ણસમ્પત્તિલૂખપણીતજીવિકભાવં સુખદુક્ખબહુલતં અપ્પાયુકદીઘાયુકભાવં વા અનુસ્સરિતુકામો હોતિ, તમ્પિ અનુસ્સરતિયેવ. તેનાહ ‘‘એવંવણ્ણો…પે… એવમાયુપરિયન્તો’’તિ. તત્થ એવંવણ્ણોતિ ઓદાતો વા સામો વા. એવમાહારોતિ સાલિમંસોદનાહારો વા પવત્તફલભોજનો વા. એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદીતિ અનેન પકારેન કાયિકચેતસિકાનં સામિસનિરામિસાદિપ્પભેદાનં સુખદુક્ખાનં પટિસંવેદી. એવમાયુપરિયન્તોતિ એવં વસ્સસતપરિમાણાયુપરિયન્તો વા ચતુરાસીતિકપ્પસહસ્સાયુપરિયન્તો વા. સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ સો અહં તતો ભવતો યોનિતો ગહિતો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિતો સત્તાવાસતો સત્તનિકાયતો વા ચુતો પુનઅમુકસ્મિં નામ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સક્કનિકાયે વા ઉદપાદિં. તત્રાપાસિન્તિ તત્રાપિ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા પુન અહોસિં. એવંનામોતિઆદિ વુત્તનયમેવ.

અપિચ અમુત્રાસિન્તિ ઇદં અનુપુબ્બેન આરોહન્તસ્સ યાવદિચ્છકં અનુસ્સરણં. સો તતોતિ પટિનિવત્તન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણં, તસ્મા ‘‘ઇધૂપપન્નો’’તિ ઇમિસ્સા ઇધૂપપત્તિયા અનન્તરમેવ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘અમુત્ર ઉદપાદિ’’ન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાપાસિન્તિ એવમાદિ પનસ્સ તત્રાપિ ઇમિસ્સા ઉપપત્તિયા અન્તરે ઉપપત્તિટ્ઠાને નામગોત્તાદીનં અનુસ્સરણદસ્સનત્થં વુત્તં. સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નોતિ સ્વાહં તતો અનન્તરુપ્પત્તિટ્ઠાનતો ચુતો ઇધ અમુકસ્મિં નામ ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા નિબ્બત્તોતિ. ઇતીતિ એવં. સાકારં સઉદ્દેસન્તિ નામગોત્તવસેન સઉદ્દેસં, વણ્ણાદિવસેન સાકારં. નામગોત્તેન હિ સત્તો ‘‘તિસ્સો કસ્સપો’’તિ ઉદ્દિસીયતિ, વણ્ણાદીહિ ‘‘સામો ઓદાતો’’તિ નાનત્તતો પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા નામગોત્તં ઉદ્દેસો, ઇતરે આકારા.

દિબ્બેનાતિઆદીસુ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દેવતાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તં પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધં ઉપક્કિલેસવિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણસમ્પટિચ્છનસમત્થં દિબ્બં પસાદચક્ખુ હોતિ. ઇદઞ્ચાપિ વીરિયભાવનાબલેન નિબ્બત્તં ઞાણચક્ખુ તાદિસમેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા અત્તનો ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાપિ દિબ્બં. આલોકપરિગ્ગહેન મહાજુતિકત્તાપિ દિબ્બં. તિરોકુટ્ટાદિગતરૂપદસ્સનેન મહાગતિકત્તાપિ દિબ્બં. તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બં. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ. ચક્ખુકિચ્ચકરણેન ચક્ખુમિવાતિપિ ચક્ખુ. ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધં. યો હિ ચુતિમેવ પસ્સતિ, ન ઉપપાતં, સો ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો ઉપપાતમેવ પસ્સતિ, ન ચુતિં, સો નવસત્તપાતુભાવદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો પન તદુભયં પસ્સતિ, સો યસ્મા દુવિધમ્પિ તં દિટ્ઠિગતં અતિવત્તતિ, તસ્મા તં દસ્સનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુ હોતિ. ઉભયમ્પિ ચેતં બુદ્ધપુત્તા પસ્સન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધ’’ન્તિ. મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા રૂપદસ્સનેન અતિક્કન્તમાનુસકં, માનુસં વા મંસચક્ખું અતિક્કન્તત્તા અતિક્કન્તમાનુસકન્તિ વેદિતબ્બં. તેન દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન.

સત્તે પસ્સતીતિ મનુસ્સાનં મંસચક્ખુના વિય સત્તે ઓલોકેતિ. ચવમાને ઉપપજ્જમાનેતિ એત્થ ચુતિક્ખણે વા ઉપપત્તિક્ખણે વા દિબ્બચક્ખુના દટ્ઠું ન સક્કા. યે પન આસન્નચુતિકા ઇદાનિ ચવિસ્સન્તિ, તે ચવમાનાતિ, યે ચ ગહિતપ્પટિસન્ધિકા સમ્પતિનિબ્બત્તા ચ, તે ઉપપજ્જમાનાતિ અધિપ્પેતા. તે એવરૂપે ચવમાને ઉપપજ્જમાને ચ પસ્સતીતિ દસ્સેતિ. હીનેતિ મોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા હીનાનં જાતિકુલભોગાદીનં વસેન હીળિતે ઉઞ્ઞાતે. પણીતેતિ અમોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા તબ્બિપરીતે. સુવણ્ણેતિ અદોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા ઇટ્ઠકન્તમનાપવણ્ણયુત્તે. દુબ્બણ્ણેતિ દોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા અનિટ્ઠાકન્તામનાપવણ્ણયુત્તે, વિરૂપવિરૂપેતિપિ અત્થો. સુગતેતિ સુગતિગતે, અલોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા અડ્ઢે મહદ્ધને. દુગ્ગતેતિ દુગ્ગતિગતે, લોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાને.

યથાકમ્મૂપગેતિ યં યં કમ્મં ઉપચિતં, તેન તેન ઉપગતે. કાયદુચ્ચરિતેનાતિઆદીસુ દુટ્ઠુ ચરિતં કિલેસપૂતિકત્તાતિ દુચ્ચરિતં. કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા ઉપ્પન્નં દુચ્ચરિતન્તિ કાયદુચ્ચરિતં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. સમન્નાગતાતિ સમઙ્ગિભૂતા. અરિયાનં ઉપવાદકાતિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં અરિયાનં અન્તમસો ગિહિસોતાપન્નાનમ્પિ અનત્થકામા હુત્વા અન્તિમવત્થુના વા ગુણપરિધંસનેન વા ઉપવાદકા, અક્કોસકા ગરહકાતિ વુત્તં હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકાતિ વિપરીતદસ્સના. મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન સમાદિન્નનાનાવિધકમ્મા, યેપિ મિચ્છાદિટ્ઠિમૂલકેસુ કાયકમ્માદીસુ અઞ્ઞેપિ સમાદાપેન્તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણા. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સૂપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિચિત્તતો ઉદ્ધં. અપાયન્તિ એવમાદિ સબ્બં નિરયવેવચનમેવ. નિરયો હિ સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસમ્મતા અયા અપેતત્તા, સુખાનં વા આયસ્સ અભાવા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દોસબહુલતાય વા દુટ્ઠેન કમ્મેન નિબ્બત્તા ગતીતિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ તત્થ દુક્કટ્ટકારિનોતિ વિનિપાતો, વિનસ્સન્તા વા એત્થ પતન્તિ સમ્ભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરયો.

અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતિ. તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા, ન દુગ્ગતિ મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયઞ્ચ. સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુગતિતો અપેતત્તા દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા, ન તુ વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપતિતત્તા. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયં. સો હિ યથાવુત્તેન અત્થેન અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સબ્બસમુસ્સયેહિ વિનિપતિતત્તા વિનિપાતોતિ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિકમનેકપ્પકારં નિરયમેવાતિ. ઉપપન્નાતિ ઉપગતા, તત્થ અભિનિબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – તત્થ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સાગતિપિ સઙ્ગય્હતિ, સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિયેવ. તત્થ સુન્દરા ગતીતિ સુગતિ. રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો. સો સબ્બોપિ લુજ્જનપ્પલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાતો ગહેતબ્બો. તતિયાદીનિ ઉત્તાનત્થાનિ.

દુતિયઆહુનેય્યસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે નત્થિ એતેસં ઉત્તરાનિ વિસિટ્ઠાનીતિ અનુત્તરાનિ, અનુત્તરાનિ એવ અનુત્તરિયાનિ યથા ‘‘અનન્તમેવ અનન્તરિય’’ન્તિ આહ ‘‘નિરુત્તરાની’’તિ. દસ્સનાનુત્તરિયં નામ ફલવિસેસાવહત્તા. એસ નયો સેસેસુપિ. સત્તવિધઅરિયધનલાભોતિ સત્તવિધસદ્ધાદિલોકુત્તરધનલાભો. સિક્ખાત્તયસ્સ પૂરણન્તિ અધિસીલસિક્ખાદીનં તિસ્સન્નં સિક્ખાનં પૂરણં. તત્થ પૂરણં નિપ્પરિયાયતો અસેક્ખાનં વસેન વેદિતબ્બં. કલ્યાણપુથુજ્જનતો પટ્ઠાય હિ સત્ત સેખા તિસ્સો સિક્ખા પૂરેન્તિ નામ, અરહા પરિપુણ્ણસિક્ખોતિ. ઇતિ ઇમાનિ અનુત્તરિયાનિ લોકિયલોકુત્તરાનિ કથિતાનિ.

અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે અનુસ્સતિયો એવ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિહિતસુખાનં કારણભાવતો ઠાનાનીતિ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ. બુદ્ધગુણારમ્મણા સતીતિ યથા બુદ્ધાનુસ્સતિ વિસેસાધિગમસ્સ ઠાનં હોતિ, એવં ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના બુદ્ધગુણે આરબ્ભે ઉપ્પન્ના સતિ. એવં અનુસ્સરતો હિ પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, સો તં પીતિં ખયતો વયતો પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. ઉપચારકમ્મટ્ઠાનં નામેતં ગિહીનમ્પિ લબ્ભતિ. ઉપચારકમ્મટ્ઠાનન્તિ ચ પચ્ચક્ખતો ઉપચારજ્ઝાનાવહં કમ્મટ્ઠાનપરમ્પરાય સમ્મસનં યાવ અરહત્તા લોકિયલોકુત્તરવિસેસાવહં. એસ નયો સબ્બત્થ.

અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. મહાનામસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે તસ્મિં સમયેતિ બુદ્ધાગુણાનુસ્સરણસમયે. રાગપરિયુટ્ઠિતન્તિ રાગેન પરિયુટ્ઠિતં. પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તિપિ, રાગેન વા સંહિતં ચિત્તં અરઞ્ઞમિવ ચોરેહિ તેન પરિયુટ્ઠિતન્તિ વુત્તં, તસ્સ પરિયુટ્ઠાનટ્ઠાનભાવતોપિ પરિયુટ્ઠિતરાગન્તિ અત્થો. બ્યઞ્જનં પન અનાદિયિત્વા અત્થમત્તં દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પજ્જમાનેન રાગેન ઉટ્ઠહિત્વા ગહિત’’ન્તિ આહ. ઉજુકમેવાતિ પગેવ કાયવઙ્કાદીનં અપનીતત્તા ચિત્તસ્સ ચ અનુજુભાવકરાનં માનાદીનં અભાવતો, રાગાદિપરિયુટ્ઠાનાભાવેન વા ઓણતિઉણ્ણતિવિરહતો ઉજુભાવમેવ ગતં. અથ વા ઉજુકમેવાતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ થિનં મિદ્ધં ઓતિણ્ણતાય લીનુદ્ધચ્ચવિગમતો મજ્ઝિમસમથનિમિત્તપ્પટિપત્તિયા ઉજુભાવમેવ ગતં. અટ્ઠકથં નિસ્સાયાતિ ભવજાતિઆદીનં પદાનં અત્થં નિસ્સાય. અત્થવેદન્તિ વા હેતુફલં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં તુટ્ઠિમાહ. ધમ્મવેદન્તિ હેતું પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં તુટ્ઠિં. ‘‘આરકત્તા અરહ’’ન્તિ અનુસ્સરન્તસ્સ હિ યદિદં ભગવતો કિલેસેહિ આરકત્તં, સો હેતુ. ઞાપકો ચેત્થ હેતુ અધિપ્પેતો, ન કારકો સમ્પાપકો. તતોનેન ઞાયમાનો અરહત્તત્થો ફલં. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ હેતુસો ફલવિપાકો વેદિતબ્બો. ધમ્માનુસ્સતિઆદીસુપિ હિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણતાદયો સુપ્પટિપત્તિઆદયો ચ તત્થ તત્થ હેતુભાવેન નિદ્દિટ્ઠાયેવ. ધમ્મૂપસંહિતન્તિ યથાવુત્તહેતુફલસઙ્ખાતગુણૂપસંહિતં.

મહાનામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આહુનેય્યવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સારણીયવગ્ગો

૧. પઠમસારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે સરિતબ્બયુત્તકાતિ અનુસ્સરણારહા. મિજ્જતિ સિનિય્હતિ એતાયાતિ મેત્તા, મિત્તભાવો. મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં, કાયકમ્મં. તં પન યસ્મા મેત્તાસહગતચિત્તસમુટ્ઠાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેત્તેન ચિત્તેન કાતબ્બં કાયકમ્મ’’ન્તિ. એસ નયો સેસદ્વયેપિ. ઇમાનીતિ મેત્તકાયકમ્માદીનિ. ભિક્ખૂનં વસેન આગતાનિ તેસં સેટ્ઠપરિસભાવતો. યથા પન ભિક્ખુનીસુપિ લબ્ભન્તિ, એવં ગિહીસુપિ લબ્ભન્તિ ચતુપરિસસાધારણત્તાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખૂનઞ્હી’’તિઆદિમાહ. ભિક્ખુનો સબ્બમ્પિ અનવજ્જકાયકમ્મં આભિસમાચારિકકમ્મન્તોગધમેવાતિ આહ ‘‘મેત્તેન ચિત્તેન…પે… કાયકમ્મં નામા’’તિ. ભત્તિવસેન પવત્તિયમાના ચેતિયબોધીનં વન્દના મેત્તાસિદ્ધાતિ કત્વા તદત્થાય ગમનં ‘‘મેત્તં કાયકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન ચેતિયબોધિભિક્ખૂસુ વુત્તાવસેસાપચાયનાદિવસેન પવત્તમેત્તાવસેન પવત્તં કાયિકં કિરિયં સઙ્ગણ્હાતિ.

તેપિટકમ્પિ બુદ્ધવચનં કથિયમાનન્તિ અધિપ્પાયો. તેપિટકમ્પિ બુદ્ધવચનં પરિપુચ્છનઅત્થકથનવસેન પવત્તિયમાનમેવ મેત્તં વચીકમ્મં નામ હિતજ્ઝાસયેન પવત્તિતબ્બતો. તીણિ સુચરિતાનીતિ કાયવચીમનોસુચરિતાનિ. ચિન્તનન્તિ એવં ચિન્તનમત્તમ્પિ મનોકમ્મં, પગેવ પટિપન્ના ભાવનાતિ દસ્સેતિ.

આવીતિ પકાસં. પકાસભાવો ચેત્થ યં ઉદ્દિસ્સ તં કાયકમ્મં કરીયતિ, તસ્સ સમ્મુખભાવતોતિ આહ ‘‘સમ્મુખા’’તિ. રહોતિ અપ્પકાસં. અપ્પકાસતા ચ યં ઉદ્દિસ્સ તં કાયકમ્મં કરીયતિ, તસ્સ અપચ્ચક્ખભાવતોતિ આહ ‘‘પરમ્મુખા’’તિ. સહાયભાવગમનં તેસં પુરતો. તેસુ કરોન્તેસુયેવ હિ સહાયભાવગમનં સમ્મુખા કાયકમ્મં નામ હોતિ. ઉભયેહીતિ નવકેહિ થેરેહિ ચ. પગ્ગય્હાતિ પગ્ગણ્હિત્વા ઉદ્ધં કત્વા કેવલં ‘‘દેવો’’તિ અવત્વા ગુણેહિ થિરભાવજોતનં ‘‘દેવત્થેરો’’તિ વચનં પગ્ગય્હ વચનં. મમત્તબોધનં વચનં મમાયનવચનં. એકન્તપરમ્મુખસ્સ મનોકમ્મસ્સ સમ્મુખતા નામ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપનવસેન હોતિ, તઞ્ચ ખો લોકે કાયકમ્મન્તિ પાકટં પઞ્ઞાતં. હત્થવિકારાદીનિ અનામસિત્વા એવ દસ્સેન્તો ‘‘નયનાનિ ઉમ્મીલેત્વા’’તિઆદિમાહ. કામં મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનં નયનાનં ઉમ્મીલના પસન્નેન મુખેન ઓલોકનઞ્ચ મેત્તં કાયકમ્મમેવ, યસ્સ પન ચિત્તસ્સ વસેન નયનાનં મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધતા મુખસ્સ ચ પસન્નતા, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મેત્તં મનોકમ્મં નામા’’તિ.

લાભ-સદ્દો કમ્મસાધનો ‘‘લાભા વત, ભો, લદ્ધો’’તિઆદીસુ વિય. સો ચેત્થ ‘‘ધમ્મલદ્ધા’’તિ વચનતો અતીતકાલિકોતિ આહ ‘‘ચીવરાદયો લદ્ધપચ્ચયા’’તિ. ધમ્મતો આગતાતિ ધમ્મિકા, પરિસુદ્ધગમના પચ્ચયા. તેનાહ ‘‘ધમ્મલદ્ધા’’તિ. ઇમમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘કુહનાદી’’તિઆદિ વુત્તં. ન સમ્મા ગય્હમાના હિ ધમ્મલદ્ધા નામ ન હોન્તીતિ તપ્પટિસેધનત્થં પાળિયં ‘‘ધમ્મલદ્ધા’’તિ વુત્તં. દેય્યં દક્ખિણેય્યઞ્ચ અપ્પટિવિભત્તં કત્વા ભુઞ્જતીતિ અપ્પટિવિભત્તભોગી નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘દ્વે પટિવિભત્તાનિ નામા’’તિઆદિ. ચિત્તેન વિભજનન્તિ એતેન ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ વિભજનં પટિવિભત્તં નામ, પગેવ પયોગતોતિ દસ્સેતિ. ચિત્તેન વિભજનપુબ્બકં વા કાયેન વિભજનન્તિ મૂલમેવ દસ્સેતું ‘‘એવં ચિત્તેન વિભજન’’ન્તિ વુત્તં. તેન ચિત્તુપ્પાદમત્તેન પટિવિભાગો કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. અપ્પટિવિભત્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, અપ્પટિવિભત્તં લાભં ભુઞ્જતીતિ કમ્મનિદ્દેસો વા. તં નેવ ગિહીનં દેતિ અત્તનો આજીવસોધનત્થં. ન અત્તના પરિભુઞ્જતિ ‘‘મય્હં અસાધારણભોગિતા મા હોતૂ’’તિ. પટિગ્ગણ્હન્તો ચ…પે… પસ્સતીતિ ઇમિના આગમનતો પટ્ઠાય સાધારણબુદ્ધિં ઉપટ્ઠાપેતિ. એવં હિસ્સ સાધારણભોગિતા સુકરા, સારણીયધમ્મો ચસ્સ પૂરો હોતિ.

અથ વા પટિગ્ગણ્હન્તો ચ…પે… પસ્સતીતિ ઇમિના તસ્સ લાભસ્સ તીસુ કાલેસુ સાધારણતો ઠપનં દસ્સિતં. પટિગ્ગણ્હન્તો ચ સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ ઇમિના પટિગ્ગહણકાલો દસ્સિતો. ગહેત્વા…પે… પસ્સતીતિ ઇમિના પટિગ્ગહિતકાલો. તદુભયં પન તાદિસેન પુબ્બભાગેન વિના ન હોતીતિ અત્થસિદ્ધો પુરિમકાલો. તયિદં પટિગ્ગહણતો પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ, પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગણ્હામી’’તિ, પટિગ્ગહેત્વા હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ હિ પટિગ્ગહિતં મયા’’તિ. એવં તિલક્ખણસમ્પન્નં કત્વા લદ્ધં લાભં ઓસારણલક્ખણં અવિકોપેત્વા પરિભુઞ્જન્તો સાધારણભોગી અપ્પટિવિભત્તભોગી ચ હોતિ.

ઇમં પન સારણીયધમ્મન્તિ ઇમં ચતુત્થં સરિતબ્બયુત્તધમં. ન હિ…પે… ગણ્હન્તિ, તસ્મા સાધારણભોગિતા દુસ્સીલસ્સ નત્થીતિ આરમ્ભોપિ તાવ ન સમ્ભવતિ, કુતો પૂરણન્તિ અધિપ્પાયો. પરિસુદ્ધસીલોતિ ઇમિના લાભસ્સ ધમ્મિકભાવં દસ્સેતિ. વત્તં અખણ્ડેન્તોતિ ઇમિના અપ્પટિવિભત્તભોગિતં સાધારણભોગિતઞ્ચ દસ્સેતિ. સતિ પન તદુભયે સારણીયધમ્મો પૂરિતો એવ હોતીતિ આહ ‘‘પૂરેતી’’તિ. ઓદિસ્સકં કત્વાતિ એતેન અનોદિસ્સકં કત્વા પિતુનો, આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં વા થેરાસનતો પટ્ઠાય દેન્તસ્સ સારણીયધમ્મોયેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. દાતબ્બન્તિ અવસ્સં દાતબ્બં. સારણીયધમ્મો પનસ્સ ન હોતિ પટિજગ્ગટ્ઠાને ઓદિસ્સકં કત્વા દિન્નત્તા. તેનાહ ‘‘પલિબોધજગ્ગનં નામ હોતી’’તિ. મુત્તપલિબોધસ્સ વટ્ટતિ અમુત્તપલિબોધસ્સ પૂરેતું અસક્કુણેય્યત્તા. યદિ એવં સબ્બેન સબ્બં સારણીયધમ્મં પૂરેન્તસ્સ ઓદિસ્સકદાનં વટ્ટતિ, ન વટ્ટતીતિ? નો ન વટ્ટતિ યુત્તટ્ઠાનેતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેન પના’’તિઆદિમાહ. ઇમિના ઓદિસ્સકદાનં પનસ્સ ન સબ્બત્થ વારિતન્તિ દસ્સેતિ. ગિલાનાદીનઞ્હિ ઓદિસ્સકં કત્વા દાનં અપ્પટિવિભાગપક્ખિકં ‘‘અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ પટિક્ખેપસ્સ અભાવતો. બ્યતિરેકપ્પધાનો હિ પટિભાગો. તેનાહ ‘‘અવસેસ’’ન્તિઆદિ. અદાતુમ્પીતિ પિ-સદ્દેન દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. તઞ્ચ ખો કરુણાયનવસેન, ન વત્તપરિપૂરણવસેન, તસ્મા દુસ્સીલસ્સપિ અત્થિકસ્સ સતિ સમ્ભવે દાતબ્બં. દાનઞ્હિ નામ ન કસ્સચિ નિવારિતં.

સુસિક્ખિતાયાતિ સારણીયપૂરણવિધિમ્હિ સુસિક્ખિતાય, સુકુસલાયાતિ અત્થો. ઇદાનિ તસ્સ કોસલ્લં દસ્સેતું ‘‘સુસિક્ખિતાય હી’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વાદસહિ વસ્સેહિ પૂરેહિ, ન તતો ઓરન્તિ ઇમિના તસ્સ દુપ્પૂરતં દસ્સેતિ. તથા હિ સો મહપ્ફલો મહાનિસંસો દિટ્ઠધમ્મિકેહિપિ તાવગરુતરેહિ ફલાનિસંસેહિ અનુગતોતિ તંસમઙ્ગી ચ પુગ્ગલો વિસેસલાભી અરિયપુગ્ગલો વિય લોકે અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મસમન્નાગતો હોતિ. તથા હિ સો દુપ્પજહદાનમયસ્સ સીલમયસ્સ પુઞ્ઞસ્સ પટિપક્ખધમ્મં સુદૂરે વિક્ખમ્ભિતં કત્વા વિસુદ્ધેન ચેતસા લોકે પાકટો પઞ્ઞાતો હુત્વા વિહરતિ. તસ્સિમમત્થં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ વિભાવેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇદાનિસ્સ સમ્પરાયિકે દિટ્ઠધમ્મિકે ચ આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘એવં પૂરિતસારણીયધમ્મસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. નેવ ઇસ્સા ન મચ્છરિયં હોતિ ચિરકાલભાવનાય વિધુતભાવતો. મનુસ્સાનં પિયો હોતિ પરિચ્ચાગસીલતાય વિસ્સુતત્તા. તેનાહ ‘‘દદં પિયો હોતિ ભજન્તિ નં બહૂ’’તિઆદિ (અ. નિ. ૫.૩૪). સુલભપચ્ચયો હોતિ દાનવસેન ઉળારજ્ઝાસયાનં પચ્ચયલાભસ્સ ઇધાનિસંસસભાવતો દાનસ્સ. પત્તગતમસ્સ દિય્યમાનં ન ખીયતિ પત્તગતસ્સેવ દ્વાદસવસ્સિકસ્સ મહાવત્તસ્સ અવિચ્છેદેન પૂરિતત્તા. અગ્ગભણ્ડં લભતિ દેવસિકં દક્ખિણેય્યાનં અગ્ગતો પટ્ઠાય દાનસ્સ દિન્નત્તા. ભયે વા…પે… આપજ્જન્તિ દેય્યપ્પટિગ્ગાહકવિકપ્પં અકત્વા અત્તનિ નિરપેક્ખચિત્તેન ચિરકાલં દાનસ્સ પૂરિતતાય પસારિતચિત્તત્તા.

તત્રાતિ તેસુ આનિસંસેસુ વિભાવેતબ્બેસુ. ઇમાનિ ફલાનિ વત્થૂનિ કારણાનિ. મહાગિરિગામો નામ નાગદીપપસ્સે એકો ગામોવ. અલભન્તાપીતિ અપ્પપુઞ્ઞતાય અલાભિનો સમાનાપિ. ભિક્ખાચારમગ્ગસભાગન્તિ સભાગં તબ્ભાગિયં ભિક્ખાચારમગ્ગં જાનન્તિ. અનુત્તરિમનુસ્સધમ્મત્તા થેરાનં સંસયવિનોદનત્થઞ્ચ ‘‘સારણીયધમ્મો મે, ભન્તે, પૂરિતો’’તિ આહ. તથા હિ દુતિયવત્થુસ્મિમ્પિ થેરેન અત્તા પકાસિતો. દહરકાલે એવં કિર સારણીયધમ્મપૂરકો અહોસિ. મનુસ્સાનં પિયતાય સુલભપચ્ચયતાયપિ ઇદં વત્થુમેવ. પત્તગતાખીયનસ્સ પન વિસેસં વિભાવનતો ‘‘ઇદં તાવ…પે… એત્થ વત્થૂ’’તિ વુત્તં.

ગિરિભણ્ડમહાપૂજાયાતિ ચેતિયગિરિમ્હિ સકલલઙ્કાદીપે યોજનપ્પમાણે સમુદ્દે ચ નાવાસઙ્ઘાટાદિકે ઠપેત્વા દીપપુપ્ફગન્ધાદીહિ કરિયમાનાય મહાપૂજાય. તસ્સા ચ પટિપત્તિયા અવઞ્ઝભાવવિભાવનત્થં ‘‘એતે મય્હં પાપુણિસ્સન્તી’’તિ આહ. પરિયાયેનપિ લેસેનપિ. અનુચ્છવિકન્તિ ‘‘સારણીયધમ્મપૂરકો’’તિ યથાભૂતપવેદનં તુમ્હાકં અનુચ્છવિકન્તિ અત્થો.

અનારોચેત્વાવ પલાયિંસુ ચોરભયેન. ‘‘અત્તનો દુજ્જીવિકાયા’’તિપિ વદન્તિ. અહં સારણીયધમ્મપૂરિકા, મમ પત્તપરિયાપન્નેનપિ સબ્બાપિમા ભિક્ખુનિયો યાપેસ્સન્તીતિ આહ ‘‘મા તુમ્હે તેસં ગતભાવં ચિન્તયિત્થા’’તિ. વટ્ટિસ્સતીતિ કપ્પિસ્સતિ. થેરી સારણીયધમ્મપૂરિકા અહોસિ, થેરસ્સ પન સીલતેજેનેવ દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જિ.

નત્થિ એતેસં ખણ્ડન્તિ અખણ્ડાનિ. તં પન નેસં ખણ્ડં દસ્સેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપસમ્પન્નસીલાનં ઉદ્દેસક્કમેન આદિઅન્તા વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સત્તસૂ’’તિઆદિ. ન હિ અઞ્ઞો કોચિ આપત્તિક્ખન્ધાનં અનુક્કમો અત્થિ, અનુપસમ્પન્નસીલાનં સમાદાનક્કમેનપિ આદિઅન્તા લબ્ભન્તિ. પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિયાતિ તત્રન્તે દસન્તે વા છિન્નવત્થં વિય. વિસદિસુદાહરણઞ્ચેતં ‘‘અખણ્ડાની’’તિ ઇમસ્સ અધિકતત્તા. એવં સેસાનમ્પિ ઉદાહરણાનિ. ખણ્ડિકતા ભિન્નતા ખણ્ડં, તં એતસ્સ અત્થીતિ ખણ્ડં, સીલં. છિદ્દન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વેમજ્ઝે ભિન્નં વિનિવિજ્ઝનવસેન. વિસભાગવણ્ણેન ગાવી વિયાતિ સમ્બન્ધો. વિસભાગવણ્ણેન ઉપડ્ઢં તતિયભાગગતં સમ્ભિન્નવણ્ણં સબલં, વિસભાગવણ્ણેહેવ બિન્દૂહિ અન્તરન્તરાહિ વિમિસ્સં કમ્માસં. અયં ઇમેસં વિસેસો. સબલરહિતાનિ અસબલાનિ, તથા અકમ્માસાનિ. સીલસ્સ તણ્હાદાસબ્યતો મોચનં વિવટ્ટૂપનિસ્સયભાવાપાદનં, તસ્મા તણ્હાદાસબ્યતો મોચનવચનેન તેસં સીલાનં વિવટ્ટૂપનિસ્સયતમાહ. ભુજિસ્સભાવકરણતોતિ ઇમિના ભુજિસ્સકરાનિ ભુજિસ્સાનીતિ ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ દસ્સેતિ. યસ્મા વા તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો સેરી સયંવસી ભુજિસ્સો નામ હોતિ, તસ્માપિ ભુજિસ્સાનિ. અવિઞ્ઞૂનં અપ્પમાણતાય ‘‘વિઞ્ઞુપ્પસત્થાની’’તિ વુત્તં. સુપરિસુદ્ધભાવેન વા સમ્પન્નત્તા વિઞ્ઞૂહિ પસત્થાનીતિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ.

તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તાતિ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ તણ્હાપરામાસેન, ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો હુત્વા તત્થ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો ભવિસ્સામી’’તિ દિટ્ઠિપરામાસેન ચ અપરામટ્ઠત્તા. પરામટ્ઠુન્તિ ‘‘અયં તે સીલેસુ દોસો’’તિ ચતૂસુ વિપત્તીસુ યાય કાયચિ વિપત્તિયા દસ્સનેન પરામટ્ઠું, અનુદ્ધંસેતું ચોદેતુન્તિ અત્થો. સીલં નામ અવિપ્પટિસારાદિપારમ્પરિયેન યાવદેવ સમાધિસમ્પાદનત્થન્તિ આહ ‘‘સમાધિસંવત્તનિકાની’’તિ. સમાધિસંવત્તનપ્પયોજનાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ.

સમાનભાવો સામઞ્ઞં, પરિપુણ્ણચતુપારિસુદ્ધિભાવેન મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણસ્સ વિય ભેદાભાવતો સીલેન સામઞ્ઞં સીલસામઞ્ઞં, તં ગતો ઉપગતોતિ સીલસામઞ્ઞગતો. તેનાહ ‘‘સમાનભાવૂપગતસીલો’’તિ, સીલસમ્પત્તિયા સમાનભાવં ઉપગતસીલો સભાગવુત્તિકોતિ અત્થો. કામં પુથુજ્જનાનમ્પિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે નાનત્તં ન સિયા, તં પન ન એકન્તિકં, ઇદં એકન્તિકં નિયતભાવતોતિ આહ ‘‘નત્થિ મગ્ગસીલે નાનત્ત’’ન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ મગ્ગસીલં સન્ધાય તં ‘‘યાનિ તાનિ સીલાની’’તિઆદિ વુત્તં.

યાયન્તિ યા અયં મય્હઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ પચ્ચક્ખભૂતા. દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. નિદ્દોસાતિ નિદ્ધુતદોસા, સમુચ્છિન્નરાગાદિપાપધમ્માતિ અત્થો. નિય્યાતીતિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરતિ નિગ્ગચ્છતિ. સયં નિય્યન્તીયેવ હિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાપેતીતિ વુચ્ચતિ. યા સત્થુ અનુસિટ્ઠિ, તં કરોતીતિ તક્કરો, તસ્સ, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જન્તસ્સાતિ અત્થો. સમાનદિટ્ઠિભાવન્તિ સદિસદિટ્ઠિભાવં સચ્ચસમ્પટિવેધેન અભિન્નદિટ્ઠિભાવં.

પઠમસારણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયસારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સબ્રહ્મચારીનન્તિ સહધમ્મિકાનં. પિયં પિયાયિતબ્બકં કરોન્તીતિ પિયકરણા. ગરું ગરુટ્ઠાનિયં કરોન્તીતિ ગરુકરણા. સઙ્ગણ્હનત્થાયાતિ સઙ્ગહવત્થુવિસેસભાવતો સબ્રહ્મચારીનં સઙ્ગહણાય સંવત્તન્તીતિ સમ્બન્ધો. અવિવદનત્થાયાતિ સઙ્ગહવત્થુભાવતો એવ ન વિવદનત્થાય. સતિ ચ અવિવદનહેતુભૂતસઙ્ગહકત્તે તેસં વસેન સબ્રહ્મચારીનં સમગ્ગભાવો ભેદાભાવો સિદ્ધોયેવાતિ આહ ‘‘સામગ્ગિયા’’તિઆદિ.

દુતિયસારણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નિસ્સારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતા. યુત્તયાનસદિસા કતાતિ યથા યુત્તમાજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિ પવત્તિરહં ગહિતા. વત્થુકતાતિ વા અધિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતા, સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિસોધનેન ઇદ્ધિવિસેસતાય પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સુવિસોધિતપરિસ્સયવત્થુ વિય કતાતિ વુત્તં હોતિ. અધિટ્ઠિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન તંતંઅધિટ્ઠાનયોગ્યતાય ઠપિતા. સમન્તતો ચિતાતિ સબ્બભાગેન ભાવનૂપચયં ગમિતા. તેનાહ ‘‘ઉપચિતા’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ ઇદ્ધિભાવનાસિખાપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સમ્ભાવિતા. અભૂતબ્યાકરણં બ્યાકરોતીતિ ‘‘મેત્તા હિ ખો મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા’’તિઆદિના અત્તનિ અવિજ્જમાનગુણાભિબ્યાહારં બ્યાહરતિ. ચેતોવિમુત્તિસદ્દં અપેક્ખિત્વા ‘‘નિસ્સટા’’તિ વુત્તં. પુન બ્યાપાદો નત્થીતિ ઇદાનિ મમ બ્યાપાદો નામ સબ્બસો નત્થીતિ ઞત્વા.

બલવવિપસ્સનાતિ ભયતુપટ્ઠાને ઞાણં, આદીનવાનુપસ્સને ઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં, ભઙ્ગઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચનં. યેસં નિમિત્તાનં અભાવેન અરહત્તફલસમાપત્તિયા અનિમિત્તતા, તં દસ્સેતું ‘‘સા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રાગસ્સ નિમિત્તં, રાગો એવ વા નિમિત્તં રાગનિમિત્તં. આદિ-સદ્દેન દોસનિમિત્તાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. રૂપવેદનાદિસઙ્ખારનિમિત્તં રૂપનિમિત્તાદિ. તેસંયેવ નિચ્ચાદિવસેન ઉપટ્ઠાનં નિચ્ચનિમિત્તાદિ. તયિદં નિમિત્તં યસ્મા સબ્બેન સબ્બં અરહત્તફલે નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સા હિ…પે… અનિમિત્તા’’તિ. નિમિત્તં અનુસ્સરતિ અનુગચ્છતિ આરબ્ભ પવત્તતિ સીલેનાતિ નિમિત્તાનુસારી. તેનાહ ‘‘વુત્તપ્પભેદં નિમિત્તં અનુસરણસભાવ’’ન્તિ.

અસ્મિમાનોતિ ‘‘અસ્મી’’તિ પવત્તો અત્તવિસયો માનો. અયં નામ અહમસ્મીતિ રૂપલક્ખણો વેદનાદીસુ વા અઞ્ઞતરલક્ખણો અયં નામ અત્તા અહં અસ્મીતિ. અસ્મિમાનો સમુગ્ઘાતીયતિ એતેનાતિ અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતો, અરહત્તમગ્ગો. પુન અસ્મિમાનો નત્થીતિ તસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનં કિત્તેન્તો સમુગ્ઘાતત્તમેવ વિભાવેતિ.

નિસ્સારણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. ભદ્દકસુત્તાદિવણ્ણના

૧૪-૧૫. ચતુત્થે આરમિતબ્બટ્ઠેન વા કમ્મં આરામો એતસ્સાતિ કમ્મારામો. કમ્મે રતો ન ગન્થધુરે વિપસ્સનાધુરે વાતિ કમ્મરતો. પુનપ્પુનં યુત્તોતિ તપ્પરભાવેન અનુ અનુ યુત્તો પસુતો. આલાપસલ્લાપોતિ ઇત્થિવણ્ણપુરિસવણ્ણાદિવસેન પુનપ્પુનં લપનં. પઞ્ચમે નત્થિ વત્તબ્બં.

ભદ્દકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. નકુલપિતુસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે વિસભાગવેદનુપ્પત્તિયા કકચેનેવ ચતુઇરિયાપથં છિન્દન્તો આબાધયતીતિ આબાધો, સો યસ્સ અત્થીતિ આબાધિકો. તંસમુટ્ઠાનદુક્ખેન દુક્ખિતો. અધિમત્તગિલાનોતિ ધાતુસઙ્ખયેન પરિક્ખીણસરીરો.

સપ્પટિભયકન્તારસદિસા સોળસવત્થુકા અટ્ઠવત્થુકા ચ વિચિકિચ્છા તિણ્ણા ઇમાયાતિ તિણ્ણવિચિકિચ્છા. વિગતા સમુચ્છિન્ના પવત્તિઆદીસુ ‘‘એવં નુ ખો ન નુ ખો’’તિ એવં પવત્તિકા કથંકથા અસ્સાતિ વિગતકથંકથા. સારજ્જકરાનં પાપધમ્માનં પહીનત્તા રાગવિક્ખેપેસુ સીલાદિગુણેસુ ચ તિટ્ઠકત્તા વેસારજ્જં, વિસારદભાવં વેય્યત્તિયં પત્તાતિ વેસારજ્જપ્પત્તા. અત્તના એવ પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠત્તા ન પરં પચ્ચેતિ, નસ્સ પરો પચ્ચેતબ્બો અત્થીતિ અપરપ્પચ્ચયા.

ગિલાના વુટ્ઠિતોતિ ગિલાનભાવતો વુટ્ઠાય ઠિતો. ભાવપ્પધાનો હિ અયં નિદ્દેસો. ગિલાનો હુત્વા વુટ્ઠિતોતિ ઇદં પન અત્થમત્તનિદસ્સનં.

નકુલપિતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સોપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ એત્થ પટિસલ્લાનન્તિ તેહિ તેહિ સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકઉપાસકાદિસત્તેહિ ચેવ રૂપારમ્મણાદિસઙ્ખારેહિ ચ પટિનિવત્તિત્વા અપસક્કિત્વા નિલીયનં વિવેચનં. કાયચિત્તેહિ તતો વિવિત્તો એકીભાવો પવિવેકોતિ આહ ‘‘એકીભાવાયા’’તિઆદિ. એકીભાવતોતિ ચ ઇમિના કાયવિવેકતો વુટ્ઠાનમાહ. ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિતોતિઆદિના ચિત્તવિવેકતો. વુટ્ઠિતોતિ તતો દુવિધવિવેકતો ભવઙ્ગુપ્પત્તિયા સબ્રહ્મચારીહિ સમાગમેન ઉપેતો.

સોપ્પસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. મચ્છબન્ધસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે મચ્છઘાતકન્તિ મચ્છબન્ધં કેવટ્ટં. ઓરબ્ભિકાદીસુ ઉરબ્ભા વુચ્ચન્તિ એળકા, ઉરબ્ભે હન્તીતિ ઓરબ્ભિકો. સૂકરિકાદીસુપિ એસેવ નયો.

મચ્છબન્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમમરણસ્સતિસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે એવંનામકે ગામેતિ નાતિકાનામકં ગામં નિસ્સાય. દ્વિન્નં ચૂળપિતિમહાપિતિપુત્તાનં દ્વે ગામા, તેસુ એકસ્મિં ગામે. ઞાતીનઞ્હિ નિવાસટ્ઠાનભૂતો ગામો ઞાતિકો, ઞાતિકોયેવ નાતિકો ઞ-કારસ્સ ન-કારાદેસો ‘‘અનિમિત્તા ન નાયરે’’તિઆદીસુ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૪; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦; જા. અટ્ઠ. ૨.૨.૩૪) વિય. સો કિર ગામો યેસં તદા તેસં પુબ્બપુરિસેન અત્તનો ઞાતીનં સાધારણભાવેન નિવસિતો, તેન ઞાતિકોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. અથ પચ્છા દ્વીહિ દાયાદેહિ દ્વિધા વિભજિત્વા પરિભુત્તો. ગિઞ્જકા વુચ્ચતિ ઇટ્ઠકા, ગિઞ્જકાહિયેવ કતો આવસથોતિ ગિઞ્જકાવસથો. સો હિ આવાસો યથા સુધાપરિકમ્મેન પયોજનં નત્થિ, એવં ઇટ્ઠકાહિ એવ ચિનિત્વા છાદેત્વા કતો. તસ્મિં કિર પદેસે મત્તિકા સક્ખરમરુમ્પવાલુકાદીહિ અસમ્મિસ્સા કથિના સણ્હસુખુમા, તાય કતાનિ કુલાલભાજનાનિપિ સિલામયાનિ વિય દળ્હાનિ. તસ્મા તે ઉપાસકા તાય મત્તિકાય દીઘપુથૂ ઇટ્ઠકા કારેત્વા ઠપેત્વા ઠપેત્વા દ્વારવાતપાનકવાટતુલાયો સબ્બં દબ્બસમ્ભારેન વિના તાહિ ઇટ્ઠકાહિયેવ પાસાદં કારેસું. તેન વુત્તં ‘‘ઇટ્ઠકામયે પાસાદે’’તિ.

રત્તિન્દિવન્તિ એકરત્તિદિવં. ભગવતો સાસનન્તિ અરિયમગ્ગપ્પટિવેધાવહં સત્થુ ઓવાદં. બહુ વત મે કતં અસ્સાતિ બહુ વત મયા અત્તહિતં પબ્બજિતકિચ્ચં કતં ભવેય્ય.

તદન્તરન્તિ તત્તકં વેલં. એકપિણ્ડપાતન્તિ એકં દિવસં યાપનપ્પહોનકં પિણ્ડપાતં. યાવ અન્તો પવિટ્ઠવાતો બહિ નિક્ખમતિ, બહિ નિક્ખન્તવાતો વા અન્તો પવિસતીતિ એકસ્સેવ પવેસનિક્ખમો વિય વુત્તં, તં નાસિકાવાતભાવસામઞ્ઞેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

પઠમમરણસ્સતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયમરણસ્સતિસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે નિક્ખન્તેતિ વીતિવત્તે. પતિગતાયાતિ પચ્ચાગતાય, સમ્પત્તાયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પટિપન્નાયા’’તિ. સો મમસ્સ અન્તરાયોતિ યથાવુત્તા ન કેવલં કાલકિરિયાવ, મમ અતિદુલ્લભં ખણં લભિત્વા તસ્સ સત્થુસાસનમનસિકારસ્સ ચેવ જીવિતસ્સ ચ સગ્ગમોક્ખાનઞ્ચ અન્તરાયો અસ્સ, ભવેય્યાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તિવિધો અન્તરાયો’’તિઆદિ. વિપજ્જેય્યાતિ વિપત્તિં ગચ્છેય્ય. સત્થકેન વિય અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં કન્તનકારકા કાયે સન્ધિબન્ધનચ્છેદકવાતા સત્થકવાતા. કત્તુકમ્યતાછન્દોતિ નિય્યાનાવહો કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દો. પયોગવીરિયન્તિ ભાવનાનુયોગવીરિયં. ન પટિવાતિ ન પટિનિવત્તતીતિ અપ્પટિવાની, અન્તરા વોસાનાનાપજ્જનવીરિયં. તેનાહ ‘‘અનુક્કણ્ઠના અપ્પટિસઙ્ઘરણા’’તિ.

દુતિયમરણસ્સતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારણીયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અનુત્તરિયવગ્ગો

૧-૨. સામકસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧-૨૨. તતિયસ્સ પઠમે કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલ-સદ્દો અનવસેસત્થો, કપ્પ-સદ્દો સમન્તભાવત્થો. તસ્મા કેવલકપ્પં પોક્ખરણિયન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અનવસેસં ફરિતું સમત્થસ્સપિ ઓભાસસ્સ કેનચિ કારણેન એકદેસફરણમ્પિ સિયા, અયં પન સબ્બસોવ ફરતીતિ દસ્સેતું સમન્તત્થો કપ્પ-સદ્દો ગહિતો. અત્તનો ઓભાસેન ફરિત્વાતિ વત્થાલઙ્કારસરીરસમુટ્ઠિતેન ઓભાસેન ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો. સમનુઞ્ઞોતિ સમ્મદેવ કતમનુઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘સમાનચિત્તો’’તિ, સમાનજ્ઝાસયોતિ અત્થો. દુક્ખં વચો એતસ્મિન્તિ દુબ્બચો, તસ્સ કમ્મં દોવચસ્સં, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનાદરિયવસેન પવત્તા ચેતના, તસ્સ ભાવો અત્થિતા દોવચસ્સતા. અથ વા દોવચસ્સમેવ દોવચસ્સતા. સા અત્થતો સઙ્ખારક્ખન્ધો હોતિ. ચેતનાપધાનો હિ સઙ્ખારક્ખન્ધો. ચતુન્નં વા ખન્ધાનં અપદક્ખિણગ્ગાહિતાકારેન પવત્તાનં એતં અધિવચનન્તિ વદન્તિ. પાપા અસ્સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ પાપમિત્તો, તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા. સાપિ અત્થતો દોવચસ્સતા વિય દટ્ઠબ્બા. યાય હિ ચેતનાય પુગ્ગલો પાપમિત્તો પાપસમ્પવઙ્કો નામ હોતિ, સા ચેતના પાપમિત્તતા. ચત્તારોપિ વા અરૂપિનો ખન્ધા તદાકારપ્પવત્તા પાપમિત્તતા. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

સામકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભયસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે સમ્ભવતિ જાતિમરણં એતેનાતિ સમ્ભવો, ઉપાદાનન્તિ આહ ‘‘જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ સમ્ભવે પચ્ચયભૂતે’’તિ. અનુપાદાતિ અનુપાદાય. તેનાહ ‘‘અનુપાદિયિત્વા’’તિ. જાતિમરણાનિ સમ્મા ખીયન્તિ એત્થાતિ જાતિમરણસઙ્ખયો, નિબ્બાનન્તિ આહ ‘‘જાતિમરણાનં સઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને’’તિ. સબ્બદુક્ખં ઉપચ્ચગુન્તિ સકલમ્પિ વટ્ટદુક્ખં અતિક્કન્તા ચરિમચિત્તનિરોધેન વટ્ટદુક્ખલેસસ્સપિ અસમ્ભવતો.

ભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે સમાપત્તિકુસલો હોતીતિ સમાપજ્જનકુસલો હોતિ. તેનાહ ‘‘સમાપજ્જિતું કુસલો’’તિ. તત્થ અન્તોગતહેતુઅત્થો ઠિતિ-સદ્દો, તસ્મા ઠપનકુસલોતિ અત્થોતિ આહ ‘‘સમાધિં ઠપેતું સક્કોતીતિ અત્થો’’તિ. તત્થ ઠપેતું સક્કોતીતિ સત્તટ્ઠઅચ્છરામત્તં ખણં ઝાનં ઠપેતું સક્કોતિ અધિટ્ઠાનવસિભાવસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા. યથાપરિચ્છેદેનાતિ યથાપરિચ્છિન્નકાલેન. વુટ્ઠાતું સક્કોતિ વુટ્ઠાનવસિભાવસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા. કલ્લં સઞ્જાતં અસ્સાતિ કલ્લિતં, તસ્મિં કલ્લિતે કલ્લિતભાવે કુસલો કલ્લિતકુસલો. હાસેતું તોસેતું સમ્પહંસેતું. કલ્લં કાતુન્તિ સમાધાનસ્સ પટિપક્ખધમ્માનં દૂરીકરણેન સહકારીકારણાનઞ્ચ સમપ્પધાનેન સમાપજ્જને ચિત્તં સમત્થં કાતું. સમાધિસ્સ ગોચરકુસલોતિ સમાધિસ્મિં નિપ્ફાદેતબ્બે તસ્સ ગોચરે કમ્મટ્ઠાનસઞ્ઞિતે પવત્તિટ્ઠાને ભિક્ખાચારગોચરે સતિસમ્પજઞ્ઞયોગતો કુસલો છેકો. તેનાહ ‘‘સમાધિસ્સ અસપ્પાયે અનુપકારકે ધમ્મે વજ્જેત્વા’’તિઆદિ. પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિં અભિનીહરિતુન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિં વિસેસભાગિયતાય અભિનીહરિતું ઉપનેતું.

હિમવન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અનુસ્સતિકારણાનીતિ અનુસ્સતિયો એવ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિહિતસુખાનં હેતુભાવતો કારણાનિ. નિક્ખન્તન્તિ નિસ્સટં. મુત્તન્તિ વિસ્સટ્ઠં. વુટ્ઠિતન્તિ અપેતં. સબ્બમેતં વિક્ખમ્ભનમેવ સન્ધાય વદતિ. ગેધમ્હાતિ પઞ્ચકામગુણતો. ઇદમ્પીતિ બુદ્ધાનુસ્સતિવસેન લદ્ધં ઉપચારજ્ઝાનમાહ. આરમ્મણં કરિત્વાતિ પચ્ચયં કરિત્વા, પાદકં કત્વાતિ અત્થો.

અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. મહાકચ્ચાનસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે સમ્બાધેતિ વા તણ્હાસંકિલેસાદીનં સમ્પીળે સઙ્કરે ઘરાવાસે. ઓકાસા વુચ્ચન્તીતિ મગ્ગફલસુખાધિગમાય ઓકાસભાવતો ઓકાસાતિ વુચ્ચન્તિ. ઓકાસાધિગમોતિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ અધિગમાય અધિગન્તબ્બઓકાસો. વિસુજ્ઝનત્થાયાતિ રાગાદીહિ મલેહિ અભિજ્ઝાવિસમલોભાદીહિ ચ ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તાનં વિસુદ્ધત્થાય. સા પનાયં ચિત્તસ્સ વિસુદ્ધિ સિજ્ઝમાના યસ્મા સોકાદીનં અનુપાદાય સંવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયા’’તિઆદિ. તત્થ સોચનં ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં ચેતસો સન્તાપો અન્તોતાપો અન્તોનિજ્ઝાનં સોકો, ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તમેવ સોચિકતા. ‘‘કહં એકપુત્તકા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૩૫૩-૩૫૪; સં. નિ. ૨.૬૩) પરિદેવનવસેન લપનં પરિદેવો. સમતિક્કમનત્થાયાતિ પહાનાય. આયતિં અનુપ્પજ્જનઞ્હિ ઇધ સમતિક્કમો. દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાયાતિ કાયિકદુક્ખસ્સ ચ ચેતસિકદોમનસ્સસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં અત્થઙ્ગમાય, નિરોધાયાતિ અત્થો. ઞાયતિ નિચ્છયેન કમતિ નિબ્બાનં, તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝતિ એતેનાતિ ઞાયો, અરિયમગ્ગો. ઇધ પન સહ પુબ્બભાગેન અરિયમગ્ગો ગહિતોતિ આહ ‘‘સહવિપસ્સનકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિગમનત્થાયા’’તિ. અપચ્ચયપરિનિબ્બાનસ્સાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનં સન્ધાય વદતિ. પચ્ચયવસેન અનુપ્પન્નં અસઙ્ખતં અમતધાતુમેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

મહાકચ્ચાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પઠમસમયસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે વડ્ઢેતીતિ મનસો વિવટ્ટનિસ્સિતં વડ્ઢિં આવહતિ. મનોભાવનીયોતિ વા મનસા ભાવિતો સમ્ભાવિતો. યઞ્ચ આવજ્જતો મનસિ કરોતો ચિત્તં વિનીવરણં હોતિ. ઇમસ્મિં પક્ખે કમ્મસાધનો સમ્ભાવનત્થો ભાવનીય-સદ્દો. ‘‘થિનમિદ્ધવિનોદનકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વત્વા તદેવ વિભાવેન્તો ‘‘આલોકસઞ્ઞં વા’’તિઆદિમાહ. વીરિયારમ્ભવત્થુઆદીનં વાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઇધ અવુત્તાનં અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘છ ધમ્મા થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહો, ઇરિયાપથસમ્પરિવત્તનતા, આલોકસઞ્ઞામનસિકારો, અબ્ભોકાસવાસો, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથા’’તિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૧૧). અન્તરાયસદ્દપરિયાયો ઇધ અન્તરા-સદ્દોતિ આહ ‘‘અનન્તરાયેના’’તિ.

પઠમસમયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દુતિયસમયસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે મણ્ડલસણ્ઠાનમાળસઙ્ખેપેન કતા ભોજનસાલા મણ્ડલમાળાતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ભોજનસાલાયા’’તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયસમયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉદાયીસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે’’તિ. સુખવિહારત્થાયાતિ નિક્કિલેસતાય નિરામિસેન સુખેન વિહારત્થાય. આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતીતિ સૂરિયચન્દપજ્જોતમણિઉક્કાવિજ્જુઆદીનં આલોકો દિવા રત્તિઞ્ચ ઉપલદ્ધો, યથાલદ્ધવસેનેવ આલોકં મનસિ કરોતિ, ચિત્તે ઠપેતિ. તથા ચ નં મનસિ કરોતિ, યથાસ્સ સુભાવિતાલોકકસિણસ્સ વિય કસિણાલોકો યથિચ્છકં યાવદિચ્છકઞ્ચ સો આલોકો રત્તિયં ઉપતિટ્ઠતિ. યેન તત્થ દિવાસઞ્ઞં ઠપેતિ, દિવારિવ વિગતથિનમિદ્ધો હોતિ. તેનાહ ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિ. દિવાતિ સઞ્ઞં ઠપેતીતિ વુત્તનયેન મનસિ કત્વા દિવારિવ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેતિ. યથાનેન દિવા…પે… તથેવ તં મનસિ કરોતીતિ યથાનેન દિવા ઉપલદ્ધો સૂરિયાલોકો, એવં રત્તિમ્પિ દિવા દિટ્ઠાકારેનેવ તં આલોકં મનસિ કરોતિ. યથા ચનેન રત્તિં…પે… મનસિ કરોતીતિ યથા રત્તિયં ચન્દાલોકો ઉપલદ્ધો, એવં દિવાપિ રત્તિં દિટ્ઠાકારેનેવ તં આલોકં મનસિ કરોતિ, ચિત્તે ઠપેતિ. વિવટેનાતિ થિનમિદ્ધેન અપિહિતત્તા વિવટેન. અનોનદ્ધેનાતિ અસઞ્છાદિતેન. સહોભાસકન્તિ સઞ્ઞાણોભાસં. દિબ્બચક્ખુઞાણં રૂપગતસ્સ દિબ્બસ્સ ઇતરસ્સ ચ દસ્સનટ્ઠેન ઇધ ઞાણદસ્સનન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દિબ્બચક્ખુસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ.

ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉપરિ મરણતો પરં. સમુગ્ગતેનાતિ ઉટ્ઠિતેન. ધુમાતત્તાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતત્તા સૂનત્તા. સેતરત્તેહિ વિપરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલં વિનીલં, વિનીલમેવ વિનીલકન્તિ ક-કારેન પદવડ્ઢનમાહ અનત્થન્તરતો યથા ‘‘પીતકં લોહિતક’’ન્તિ. પટિકૂલત્તાતિ જિગુચ્છનીયત્તા. કુચ્છિતં વિનીલં વિનીલકન્તિ કુચ્છનત્થો વા અયં ક-કારોતિ દસ્સેતું વુત્તં યથા ‘‘પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩). પરિભિન્નટ્ઠાનેહિ કાકધઙ્કાદીહિ. વિસ્સન્દમાનં પુબ્બન્તિ વિસ્સવન્તપુબ્બં, તહં તહં પગ્ઘરન્તપુબ્બન્તિ અત્થો. તથાભાવન્તિ વિસ્સન્દમાનપુબ્બતં.

સો ભિક્ખૂતિ યો ‘‘પસ્સેય્ય સરીરં સીવથિકાય છડ્ડિત’’ન્તિ વુત્તો, સો ભિક્ખુ. ઉપસંહરતિ સદિસતં. અયમ્પિ ખોતિઆદિ ઉપસંહરણાકારદસ્સનં. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં પનેત્થ વિઞ્ઞાણગતિકમેવ. ઉસ્માતિ કમ્મજતેજો. એવંપૂતિકસભાવોતિ એવં અતિવિય પૂતિસભાવો આયુઆદિવિગમે વિયાતિ અધિપ્પાયો. એદિસો ભવિસ્સતીતિ એવંભાવીતિ આહ ‘‘એવમેવં ઉદ્ધુમાતાદિભેદો ભવિસ્સતી’’તિ.

લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા ઉપ્પાટેત્વા. સેસાવસેસમંસલોહિતયુત્તન્તિ સબ્બસો અક્ખાદિતત્તા તહં તહં સેસેન અપ્પાવસેસેન મંસલોહિતેન યુત્તં. અઞ્ઞેન હત્થટ્ઠિકન્તિ અવિસેસેન હત્થટ્ઠિકાનં વિપ્પકિણ્ણતા જોતિતાતિ અનવસેસતો તેસં વિપ્પકિણ્ણતં દસ્સેન્તો ‘‘ચતુસટ્ઠિભેદમ્પી’’તિઆદિમાહ. તેરોવસ્સિકાનીતિ તિરોવસ્સગતાનિ. તાનિ પન સંવચ્છરં વીતિવત્તાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અતિક્કન્તસંવચ્છરાની’’તિ. પુરાણતાય ઘનભાવવિગમેન વિચુણ્ણતા ઇધ પૂતિભાવો. સો યથા હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અબ્ભોકાસે’’તિઆદિમાહ. અનેકધાતૂનન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીનં, કામધાતુઆદીનં વા. સતિયા ચ ઞાણસ્સ ચ અત્થાયાતિ ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૪; ૨.૩૭૬; મ. નિ. ૧.૧૦૯) વુત્તાય સત્તટ્ઠાનિકાય સતિયા ચેવ તંસમ્પયુત્તઞાણસ્સ ચ અત્થાય.

ઉદાયીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે નિહીનન્તિ લામકં, કિલિટ્ઠં વા. ગામવાસિકાનન્તિ બાલાનં. પુથુજ્જનાનં ઇદન્તિ પોથુજ્જનિકં. તેનાહ ‘‘પુથુજ્જનાનં સન્તક’’ન્તિ, પુથુજ્જનેહિ સેવિતબ્બત્તા તેસં સન્તકન્તિ વુત્તં હોતિ. અનરિયન્તિ ન નિદ્દોસં. નિદ્દોસટ્ઠો હિ અરિયટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ન ઉત્તમં ન પરિસુદ્ધ’’ન્તિ. અરિયેહિ વા ન સેવિતબ્બન્તિ અનરિયં. અનત્થસંહિતન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિવિવિધવિપુલાનત્થસહિતં. તાદિસઞ્ચ અત્થસન્નિસ્સિતં ન હોતીતિ આહ ‘‘ન અત્થસન્નિસ્સિત’’ન્તિ. ન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાયાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાભાવતો. અસતિ પન વટ્ટે નિબ્બિદાય વિરાગાદીનં અસમ્ભવોયેવાતિ આહ ‘‘ન વિરાગાયા’’તિઆદિ.

અનુત્તમં અનુત્તરિયન્તિ આહ ‘‘એતં અનુત્તર’’ન્તિ. હત્થિસ્મિન્તિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘હત્થિનિમિત્તં સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. હત્થિવિસયત્તા હત્થિસન્નિસ્સિતત્તા ચ હત્થિસિપ્પં ‘‘હત્થી’’તિ ગહેત્વા ‘‘હત્થિસ્મિમ્પિ સિક્ખતી’’તિ વુત્તં. તસ્મા હત્થિસિપ્પે સિક્ખતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

લિઙ્ગબ્યત્તયેન વિભત્તિબ્યત્તયેન પારિચરિયેતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પારિચરિયાય પચ્ચુપટ્ઠિતા’’તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુત્તરિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દેવતાવગ્ગો

૧-૪. સેખસુત્તાદિવણ્ણના

૩૧-૩૪. ચતુત્થસ્સ પઠમે સેખાનં પટિલદ્ધગુણસ્સ પરિહાનિ નામ નત્થીતિ આહ ‘‘ઉપરૂપરિગુણપરિહાનાયા’’તિ, ઉપરૂપરિલદ્ધબ્બાનં મગ્ગફલાનં પરિહાનાય અનુપ્પાદાયાતિ અત્થો. તતિયાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

સેખસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વિજ્જાભાગિયસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે સમ્પયોગવસેન વિજ્જં ભજન્તિ, સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયવસેન તાય સહ એકીભાવં ગચ્છન્તીતિ વિજ્જાભાગિયા. અથ વા વિજ્જાભાગે વિજ્જાકોટ્ઠાસે વત્તન્તિ વિજ્જાસભાગતાય તદેકદેસે વિજ્જાકોટ્ઠાસે પવત્તન્તીતિ વિજ્જાભાગિયા. તત્થ વિપસ્સનાઞાણં, મનોમયિદ્ધિ, છ અભિઞ્ઞાતિ અટ્ઠ વિજ્જા. પુરિમેન અત્થેન તાહિ સમ્પયુત્તધમ્મા વિજ્જાભાગિયા. પચ્છિમેન અત્થેન તાસુ યા કાચિ એકાવ વિજ્જા વિજ્જા, સેસા વિજ્જાભાગિયા. એવં વિજ્જાપિ વિજ્જાય સમ્પયુત્તધમ્માપિ ‘‘વિજ્જાભાગિયા’’ત્વેવ વેદિતબ્બા. ઇધ પન વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તા સઞ્ઞાવ વિજ્જાભાગિયાતિ આગતા, સઞ્ઞાસીસેન સેસસમ્પયુત્તધમ્માપિ વુત્તા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણેતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણે નિસ્સયપચ્ચયભૂતે ઉપ્પન્નસઞ્ઞા, તેન સહગતાતિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

વિજ્જાભાગિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. વિવાદમૂલસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે કોધનોતિ કુજ્ઝનસીલો. યસ્મા સો અપ્પહીનકોધતાય અધિગતકોધો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘કોધેન સમન્નાગતો’’તિ આહ. ઉપનાહો એતસ્સ અત્થીતિ ઉપનાહી, ઉપનય્હનસીલોતિ વા ઉપનાહી. વિવાદો નામ ઉપ્પજ્જમાનો યેભુય્યેન પઠમં દ્વિન્નં વસેન ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં વિવાદો’’તિ. સો પન યથા બહૂનં અનત્થાવહો હોતિ, તં નિદસ્સનમુખેન નિદસ્સેન્તો ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ. અબ્ભન્તરપરિસાયાતિ પરિસબ્ભન્તરે.

ગુણમક્ખનાય પવત્તોપિ અત્તનો કારકં ગૂથેન પહરન્તિં ગૂથો વિય પઠમતરં મક્ખેતીતિ મક્ખો, સો એતસ્સ અત્થીતિ મક્ખી. પળાસતીતિ પળાસો, પરસ્સ ગુણે ડંસિત્વા વિય અપનેતીતિ અત્થો. સો એતસ્સ અત્થીતિ પળાસી. પળાસી પુગ્ગલો હિ દુતિયસ્સ ધુરં ન દેતિ, સમં હરિત્વા અતિવદતિ. તેનાહ ‘‘યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન સમન્નાગતો’’તિ. ઇસ્સતીતિ ઇસ્સુકી. મચ્છરાયતીતિ મચ્છરં, તં એતસ્સ અત્થીતિ મચ્છરી. સઠયતિ ન સમ્મા ભાસતીતિ સઠો અઞ્ઞથા સન્તં અત્તાનં અઞ્ઞથા પવેદનતો. માયા એતસ્સ અત્થી માયાવી. મિચ્છા પાપિકા વિઞ્ઞુગરહિતા એતસ્સ દિટ્ઠીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ, કમ્મપથપરિયાપન્નાય ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિવત્થુકાય મિચ્છત્તપરિયાપન્નાય અનિય્યાનિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નત્થિકવાદી’’તિઆદિ.

સં અત્તનો દિટ્ઠિં, સયં વા અત્તના યથાગહિતં પરામસતિ, સભાવં અતિક્કમિત્વા પરતો આમસતીતિ સન્દિટ્ઠીપરામાસી. આધાનં દળ્હં ગણ્હાતીતિ આધાનગ્ગાહી, દળ્હગ્ગાહી, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ થિરગ્ગાહીતિ અત્થો. યુત્તં કારણં દિસ્વાવ લદ્ધિં પટિનિસ્સજ્જતીતિ પટિનિસ્સગ્ગી, દુક્ખેન કિચ્છેન કસિરેન બહુમ્પિ કારણં દસ્સેત્વા ન સક્કા પટિનિસ્સગ્ગં કાતુન્તિ દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. યો અત્તનો ઉપ્પન્નદિટ્ઠિં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ દળ્હં ગણ્હિત્વા અપિ બુદ્ધાદીહિ કારણં દસ્સેત્વા વુચ્ચમાનો ન પટિનિસ્સજ્જતિ. તસ્સેતં અધિવચનં. તાદિસો હિ પુગ્ગલો યં યદેવ ધમ્મં વા અધમ્મં વા સુણાતિ, તં સબ્બં ‘‘એવં અમ્હાકં આચરિયેહિ કથિતં, એવં અમ્હેહિ સુત’’ન્તિ કુમ્મોવ અઙ્ગાનિ સકે કપાલે અન્તોયેવ સમોદહતિ. યથા હિ કચ્છપો અત્તનો હત્થપાદાદિકે અઙ્ગે કેનચિ ઘટિતે સબ્બાનિ અઙ્ગાનિ અત્તનો કપાલેયેવ સમોદહતિ, ન બહિ નીહરતિ, એવમયમ્પિ ‘‘ન સુન્દરો તવ ગાહો, છડ્ડેહિ ન’’ન્તિ વુત્તો તં ન વિસ્સજ્જતિ, અન્તોયેવ અત્તનો હદયે એવ ઠપેત્વા વિચરતિ, કુમ્ભીલગ્ગાહં ગણ્હાતિ. યથા સુસુમારા ગહિતં ન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, એવં ગણ્હાતિ.

વિવાદમૂલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. છળઙ્ગદાનસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે દક્ખન્તિ વડ્ઢન્તિ એતાયાતિ દક્ખિણા, પરિચ્ચાગમયં પુઞ્ઞં, તસ્સૂપકરણભૂતો દેય્યધમ્મો ચ. ઇધ પન દેય્યધમ્મો અધિપ્પેતો. તેનેવાહ ‘‘દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતી’’તિ. ઇતો ઉટ્ઠિતેનાતિ ઇતો ખેત્તતો ઉપ્પન્નેન. રાગો વિનયતિ એતેનાતિ રાગવિનયો, રાગસ્સ સમુચ્છેદિકા પટિપદા. તેનાહ ‘‘રાગવિનયપટિપદં પટિપન્ના’’તિ.

‘‘પુબ્બેવ દાના સુમનો’’તિઆદિગાથાય પુબ્બેવ દાના મુઞ્ચચેતનાય પુબ્બે દાનૂપકરણસમ્ભરણતો પટ્ઠાય સુમનો ‘‘સમ્પત્તીનં નિદાનં અનુગામિકદાનં દસ્સામી’’તિ સોમનસ્સિતો ભવેય્ય. દદં ચિત્તં પસાદયેતિ દદન્તો દેય્યધમ્મં દક્ખિણેય્યહત્થે પતિટ્ઠાપેન્તો ‘‘અસારતો ધનતો સારાદાનં કરોમી’’તિ અત્તનો ચિત્તં પસાદેય્ય. દત્વા અત્તમનો હોતીતિ દક્ખિણેય્યાનં દેય્યધમ્મં પરિચ્ચજિત્વા ‘‘પણ્ડિતપઞ્ઞત્તં નામ મયા અનુટ્ઠિતં, અહો સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ અત્તમનો પમુદિતો પીતિસોમનસ્સજાતો હોતિ. એસાતિ યા અયં પુબ્બચેતના મુઞ્ચચેતના અપરચેતનાતિ ઇમાસં કમ્મફલાનં સદ્ધાનુગતાનં સોમનસ્સપરિગ્ગહિતાનં તિવિધાનં ચેતનાનં પારિપૂરી, એસા.

સીલસઞ્ઞમેનાતિ કાયિકવાચસિકસંવરેન. હત્થપાદેતિ દક્ખિણેય્યાનં હત્થપાદે. મુખં વિક્ખાલેત્વાતિ તેસંયેવ મુખં વિક્ખાલેત્વા, અત્તનાવ મુખોદકં દત્વાતિ અધિપ્પાયો.

છળઙ્ગદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૧૧. અત્તકારીસુત્તાદિવણ્ણના

૩૮-૪૧. અટ્ઠમે કુસલકિરિયાય આદિઆરમ્ભભાવેન પવત્તવીરિયં ઠિતસભાવતાય સભાવધારણટ્ઠેન ધાતૂતિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘આરમ્ભધાતૂતિ આરભનવસેન પવત્તવીરિય’’ન્તિ. લદ્ધાસેવનં વીરિયં બલપ્પત્તં હુત્વા પટિપક્ખે વિધમતીતિ આહ ‘‘નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખમનસભાવં વીરિય’’ન્તિ. પરક્કમનસભાવોતિ અધિમત્તતરાનં પટિપક્ખધમ્માનં વિધમનસમત્થતાય પટુપટુતરભાવેન પરં પરં ઠાનં અક્કમનસભાવો. નવમાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

અત્તકારીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. નાગિતસુત્તવણ્ણના

૪૨. દ્વાદસમે માહં નાગિત યસેન સમાગમન્તિ મા અહં યસેન સમાગમનં પત્થેમિ. મા ચ મયા યસોતિ યસો ચ મયા મા સમાગચ્છતૂતિ અત્થો. ઇમિના અત્તનો લાભસક્કારેન અનત્થિકતં વિભાવેતિ. પઞ્ચહિ વિમુત્તીહીતિ તદઙ્ગવિમુત્તિઆદીહિ પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

નાગિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દેવતાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ધમ્મિકવગ્ગો

૧. નાગસુત્તવણ્ણના

૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે પરિસિઞ્ચિતુન્તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૭૨) યો ચુણ્ણમત્તિકાદીહિ ગત્તાનિ ઉબ્બટ્ટેન્તો મલ્લકમુટ્ઠાદીહિ વા ઘંસન્તો નહાયતિ, સો ‘‘નહાયતી’’તિ વુચ્ચતિ. યો તથા અકત્વા પકતિયાવ નહાયતિ, સો ‘‘પરિસિઞ્ચતી’’તિ વુચ્ચતિ. ભગવતો ચ સરીરે તથા હરિતબ્બં રજોજલ્લં નામ નુપલિમ્પતિ અચ્છછવિભાવતો, ઉતુગ્ગહણત્થં પન ભગવા કેવલં ઉદકે ઓતરતિ. તેનાહ ‘‘ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુ’’ન્તિ.

પુબ્બકોટ્ઠકોતિ પાચીનકોટ્ઠકો. સાવત્થિયં કિર જેતવનવિહારો કદાચિ મહા, કદાચિ ખુદ્દકો. તથા હિ સો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે યોજનિકો અહોસિ, સિખિસ્સ તિગાવુતો, વેસ્સભુસ્સ અડ્ઢયોજનિકો, કકુસન્ધસ્સ ગાવુતપ્પમાણો, કોણાગમનસ્સ અડ્ઢગાવુતપ્પમાણો, કસ્સપસ્સ વીસતિઉસભપ્પમાણો, અમ્હાકં ભગવતો કાલે અટ્ઠકરીસપ્પમાણો જાતો. તમ્પિ નગરં તસ્સ વિહારસ્સ કદાચિ પાચીનતો હોતિ, કદાચિ દક્ખિણતો, કદાચિ પચ્છિમતો, કદાચિ ઉત્તરતો. જેતવનગન્ધકુટિયં પન ચતુન્નં મઞ્ચપાદાનં પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અચલમેવ. ચત્તારિ હિ અચલચેતિયટ્ઠાનાનિ નામ મહાબોધિપલ્લઙ્કટ્ઠાનં, ઇસિપતને ધમ્મચક્કપ્પવત્તનટ્ઠાનં, સઙ્કસ્સનગરે દેવોરોહનકાલે સોપાનસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં, મઞ્ચપાદટ્ઠાનન્તિ. અયં પન પુબ્બકોટ્ઠકો કસ્સપદસબલસ્સ વીસતિઉસભવિહારકાલે પાચીનદ્વારકોટ્ઠકો અહોસિ. સો ઇદાનિ ‘‘પુબ્બકોટ્ઠકો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયતિ.

કસ્સપદસબલસ્સ કાલે અચિરવતી નગરં પરિક્ખિપિત્વા સન્દમાના પુબ્બકોટ્ઠકં પત્વા ઉદકેન ભિન્દિત્વા મહન્તં ઉદકરહદં માપેસિ સમતિત્તિકં અનુપુબ્બગમ્ભીરં. તત્થ એકં રઞ્ઞો ન્હાનતિત્થં, એકં નાગરાનં, એકં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, એકં બુદ્ધાનન્તિ એવં પાટિએક્કાનિ ન્હાનતિત્થાનિ હોન્તિ રમણીયાનિવિપ્પકિણ્ણરજતપટ્ટસદિસવાલુકાનિ. ઇતિ ભગવતા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન અયં એવરૂપો પુબ્બકોટ્ઠકો, તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. અથાયસ્મા આનન્દો ઉદકસાટિકં ઉપનામેસિ. ભગવા સુરત્તદુપટ્ટં અપનેત્વા ઉદકસાટિકં નિવાસેસિ. થેરો દુપટ્ટેન સદ્ધિં મહાચીવરં અત્તનો હત્થગતં અકાસિ. ભગવા ઉદકં ઓતરિ, સહોતરણેનેવસ્સ ઉદકે મચ્છકચ્છપા સબ્બે સુવણ્ણવણ્ણા અહેસું, યન્તનાળિકાહિ સુવણ્ણરસધારાનિ સિઞ્ચનકાલો વિય સુવણ્ણપટપ્પસારણકાલો વિય ચ અહોસિ. અથ ભગવતો નહાનવત્તં દસ્સેત્વા પચ્ચુત્તિણ્ણસ્સ થેરો સુરત્તદુપટ્ટં ઉપનામેસિ. ભગવા તં નિવાસેત્વા વિજ્જુલ્લતાસદિસં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા મહાચીવરં અન્તન્તેન સંહરિત્વા પદુમગબ્ભસદિસં કત્વા ઉપનીતં દ્વીસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘પુબ્બકોટ્ઠકે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસી’’તિ.

એવં ઠિતસ્સ પન ભગવતો સરીરં વિકસિતપદુમપુપ્ફસદિસં સબ્બપાલિફુલ્લં પારિચ્છત્તકં, તારામરીચિવિકસિતઞ્ચ ગગનતલં સિરિયા અવહસમાનં વિય વિરોચિત્થ, બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિલાસિની ચસ્સ દ્વત્તિંસવરલક્ખણમાલા ગન્થિત્વા ઠપિતા દ્વત્તિંસ ચન્દિમા વિય, દ્વત્તિંસ સૂરિયા વિય, પટિપાટિયા ઠપિતદ્વત્તિંસચક્કવત્તિદ્વત્તિંસદેવરાજદ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનો વિય ચ અતિવિય વિરોચિત્થ. યસ્મા ચ ભગવતો સરીરં સુધન્તચામીકરસમાનવણ્ણં, સુપરિસોધિતપવાળરુચિરતોરણં, સુવિસુદ્ધનીલરતનાવલિસદિસકેસતનુરુહં, તસ્મા તહં તહં વિનિગ્ગતસુજાતજાતિહિઙ્ગુલકરસૂપસોભિતં ઉપરિ સતમેઘરતનાવલિસુચ્છાદિતં જઙ્ગમમિવ કનકગિરિસિખરં વિરોચિત્થ. તસ્મિઞ્ચ સમયે દસબલસ્સ સરીરતો નિક્ખમિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પમાણે પદેસે આધાવન્તી વિધાવન્તી રતનાવલિરતનદામરતનચુણ્ણવિપ્પકિણ્ણં વિય પસારિતરતનચિત્તકઞ્ચનપટ્ટમિવ આસિઞ્ચમાનલાખારસધારાચિત્તમિવ ઉક્કાસતનિપાતસમાકુલમિવ નિરન્તરવિપ્પકિણ્ણકણિકારકિઙ્કિણિકપુપ્ફમિવ વાયુવેગસમુદ્ધતચિનપિટ્ઠચુણ્ણરઞ્જિતમિવ ઇન્દધનુવિજ્જુલ્લતાવિતાનસન્થતમિવ ચ ગગનતલં, તં ઠાનં પવનઞ્ચ સમ્મા ફરન્તિ. વણ્ણભૂમિ નામેસા. એવરૂપેસુ ઠાનેસુ બુદ્ધાનં સરીરવણ્ણં વા ગુણવણ્ણં વા ચુણ્ણિયપદેહિ વા ગાથાહિ વા અત્થઞ્ચ ઉપમાયો ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા પટિબલેન ધમ્મકથિકેન પૂરેત્વા કથેતું વટ્ટતિ. એવરૂપેસુ હિ ઠાનેસુ ધમ્મકથિકસ્સ થામો વેદિતબ્બો. પુબ્બસદિસાનિ કુરુમાનોતિ નિરુદકાનિ કુરુમાનો, સુક્ખાપયમાનોતિ અત્થો. સોદકે ગત્તે ચીવરં પારુપન્તસ્સ હિ ચીવરે કણ્ણિકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, પરિક્ખારભણ્ડં દુસ્સતિ, બુદ્ધાનં પન સરીરે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, પદુમપત્તે ઉક્ખિત્તઉદકબિન્દુ વિય ઉદકં વિનિવટ્ટેત્વા ગચ્છતિ. એવં સન્તેપિ સિક્ખાગારવતાય ભગવા ‘‘પબ્બજિતવત્તં નામેત’’ન્તિ મહાચીવરં ઉભોસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા પુરતો કાયં પટિચ્છાદેત્વા અટ્ઠાસિ.

તાળિતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ તાળિતવાદિતં, તૂરિયાનં તાળિતવાદિતં તૂરિયતાળિતવાદિતં. મહન્તઞ્ચ તં તૂરિયતાળિતવાદિતઞ્ચાતિ મહાતૂરિયતાળિતવાદિતં. તેનાહ ‘‘મહન્તેના’’તિઆદિ. અથ વા ભેરિમુદિઙ્ગપણવાદિતૂરિયાનં તાળિતં વીણાવેળુગોમુખિઆદીનં વાદિતઞ્ચ તૂરિયતાળિતવાદિતન્તિ વા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અભિઞ્ઞાપારં ગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ. એવં સેસેસુપિ. સો હિ ભગવા સબ્બધમ્મે અભિજાનન્તો ગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ. તેસુ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે પરિજાનન્તો ગતોતિ પરિઞ્ઞાપારગૂ. સબ્બકિલેસે પજહન્તો ગતોતિ પહાનપારગૂ. ચત્તારો મગ્ગે ભાવેન્તો ગતોતિ ભાવનાપારગૂ. નિરોધં સચ્છિકરોન્તો ગતોતિ સચ્છિકિરિયાપારગૂ. સબ્બસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તો ગતોતિ સમાપત્તિપારગૂ. સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયોતિ એત્થ સો કિર દેવપુત્તો અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો નન્દનકીળિતં કત્વા પારિચ્છત્તકમૂલે પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. તં પઞ્ચસતા પરિવારેત્વા નિસિન્ના, પઞ્ચસતા રુક્ખં અભિરુહિત્વા મધુરસ્સરેન ગાયિત્વા પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ. તાનિ ગહેત્વા ઇતરા એકતોવણ્ટિકમાલાવ ગન્થેન્તિ. અથ રુક્ખં અભિરુળ્હા ઉપચ્છેદકવસેન એકપ્પહારેનેવ કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તા મહાદુક્ખં અનુભવન્તિ. અથ કાલે ગચ્છન્તે દેવપુત્તો ‘‘ઇમાસં નેવ સદ્દો સુય્યતિ, ન પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ, કહં નુ ખો ગતા’’તિ આવજ્જેન્તો નિરયે નિબ્બત્તભાવં દિસ્વા પિયવત્થુકસોકેન રુપ્પમાનો ચિન્તેસિ – ‘‘એતા તાવ યથાકમ્મેન ગતા, મય્હં આયુસઙ્ખારો કિત્તકો’’તિ. સો ‘‘સત્તમે દિવસે મયાપિ અવસેસાહિ પઞ્ચસતાહિ સદ્ધિં કાલં કત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ દિસ્વા બલવતરેન સોકેન સમપ્પિતો. ‘‘ઇમં મય્હં સોકં સદેવકે લોકે અઞ્ઞત્ર તથાગતા નિબ્બાપેતું સમત્થો નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો –

‘‘નિચ્ચં ઉત્રસ્તમિદં ચિત્તં, નિચ્ચં ઉબ્બિગ્ગમિદં મનો;

અનુપ્પન્નેસુ કિચ્છેસુ, અથો ઉપ્પતિતેસુ ચ;