૬. મહાવગ્ગો

૧. સોણસુત્તવણ્ણના

૫૫. છટ્ઠસ્સ પઠમે નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસનેતિ એત્થ કિં તં આસનં પઠમમેવ પઞ્ઞત્તં, ઉદાહુ ભગવન્તં દિસ્વા પઞ્ઞત્તન્તિ ચે? ભગવતો ધરમાનકાલે પધાનિકભિક્ખૂનં વત્તમેતં, યદિદં અત્તનો વસનટ્ઠાને બુદ્ધાસનં પઞ્ઞપેત્વાવ નિસીદનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પધાનિકભિક્ખૂ’’તિઆદિ. બુદ્ધકાલે કિર યત્થ યત્થ એકોપિ ભિક્ખુ વિહરતિ, સબ્બત્થ બુદ્ધાસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. કસ્મા? ભગવા હિ અત્તનો સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ફાસુકટ્ઠાને વિહરન્તે મનસિ કરોતિ – ‘‘અસુકો મય્હં સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગતો, અસક્ખિ નુ ખો વિસેસં નિબ્બત્તેતું, નો’’તિ. અથ નં પસ્સતિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા અકુસલવિતક્કં વિતક્કયમાનં, તતો ‘‘કથઞ્હિ નામ માદિસસ્સ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તં ઇમં કુલપુત્તં અકુસલવિતક્કા અધિભવિત્વા અનમતગ્ગે વટ્ટદુક્ખે સંસારેસ્સન્તી’’તિ તસ્સ અનુગ્ગહત્થં તત્થેવ અત્તાનં દસ્સેત્વા તં કુલપુત્તં ઓવદિત્વા આકાસં ઉપ્પતિત્વા પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. અથેવં ઓવદિયમાના તે ભિક્ખૂ ચિન્તયિંસુ ‘‘સત્થા અમ્હાકં મનં જાનિત્વા આગન્ત્વા અમ્હાકં સમીપે ઠિતંયેવ અત્તાનં દસ્સેતિ. તસ્મિં ખણે, ‘ભન્તે, ઇધ નિસીદથ નિસીદથા’તિ આસનપરિયેસનં નામ ભારો’’તિ. તે આસનં પઞ્ઞપેત્વાવ વિહરન્તિ. યસ્સ પીઠં અત્થિ, સો તં પઞ્ઞપેતિ. યસ્સ નત્થિ, સો મઞ્ચં વા ફલકં વા પાસાણં વા વાલિકાપુઞ્જં વા પઞ્ઞપેતિ. તં અલભમાના પુરાણપણ્ણાનિપિ સંકડ્ઢિત્વા તત્થ પંસુકૂલં પત્થરિત્વા ઠપેન્તિ.

સત્ત સરાતિ – છજ્જો, ઉસભો, ગન્ધારો, મજ્ઝિમો, પઞ્ચમો, ધેવતો, નિસાદોતિ એતે સત્ત સરા. તયો ગામાતિ – છજ્જગામો, મજ્ઝિમગામો, સાધારણગામોતિ તયો ગામા, સમૂહાતિ અત્થો. મનુસ્સલોકે વીણાવાદના એકેકસ્સ સરસ્સ વસેન તયો તયો મુચ્છનાતિ કત્વા એકવીસતિ મુચ્છના. દેવલોકે વીણાવાદના પન સમપઞ્ઞાસ મુચ્છનાતિ વદન્તિ. તત્થ હિ એકેકસ્સ સરસ્સ વસેન સત્ત સત્ત મુચ્છના, અન્તરસ્સ સરસ્સ ચ એકાતિ સમપઞ્ઞાસ મુચ્છના. તેનેવ સક્કપઞ્હસુત્તસંવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૪૫) ‘‘સમપઞ્ઞાસ મુચ્છના મુચ્છેત્વા’’તિ પઞ્ચસિખસ્સ વીણાવાદનં દસ્સેન્તેન વુત્તં. ઠાના એકૂનપઞ્ઞાસાતિ એકેકસ્સેવ સરસ્સ સત્ત સત્ત ઠાનભેદા, યતો સરસ્સ મણ્ડલતાવવત્થાનં હોતિ. એકૂનપઞ્ઞાસટ્ઠાનવિસેસો તિસ્સો દુવે ચતસ્સો ચતસ્સો તિસ્સો દુવે ચતસ્સોતિ દ્વાવીસતિ સુતિભેદા ચ ઇચ્છિતા.

અતિગાળ્હં આરદ્ધન્તિ થિનમિદ્ધછમ્ભિતત્તાનં વૂપસમત્થં અતિવિય આરદ્ધં. સબ્બત્થ નિયુત્તા સબ્બત્થિકા. સબ્બેન વા લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિયેન અત્થેતબ્બા સબ્બત્થિકા. સમથોયેવ સમથનિમિત્તં. એવં સેસેસુપિ. ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તાતિ એત્થ યસ્મા બાહિરકો કામેસુ વીતરાગો ન ખયા રાગસ્સ વીતરાગો સબ્બસો અવિપ્પહીનરાગત્તા. વિક્ખમ્ભિતરાગો હિ સો. અરહા પન ખયા એવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા’’તિ. એસ નયો દોસમોહેસુપિ.

લાભસક્કારસિલોકં નિકામયમાનોતિ એત્થ લબ્ભતિ પાપુણીયતીતિ લાભો, ચતુન્નં પચ્ચયાનમેતં અધિવચનં. સક્કચ્ચં કાતબ્બોતિ સક્કારો. પચ્ચયા એવ હિ પણીતપણીતા સુન્દરસુન્દરા અભિસઙ્ખરિત્વા કતા ‘‘સક્કારો’’તિ વુચ્ચતિ, યા ચ પરેહિ અત્તનો ગારવકિરિયા, પુપ્ફાદીહિ વા પૂજા. સિલોકોતિ વણ્ણભણનં. તં લાભઞ્ચ, સક્કારઞ્ચ, સિલોકઞ્ચ, નિકામયમાનો, પવત્તયમાનોતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ચતુપચ્ચયલાભઞ્ચ…પે… પત્થયમાનો’’તિ.

થૂણન્તિ પસૂનં બન્ધનત્થાય નિખાતત્થમ્ભસઙ્ખાતં થૂણં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સોણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના

૫૬. દુતિયે સમધોસીતિ સમન્તતો અધોસિ. સબ્બભાગેન પરિફન્દનચલનાકારેન અપચિતિં દસ્સેતિ. વત્તં કિરેતં બાળ્હગિલાનેનપિ વુડ્ઢતરં દિસ્વા ઉટ્ઠિતાકારેન અપચિતિ દસ્સેતબ્બા. તેન પન ‘‘મા ચલિ મા ચલી’’તિ વત્તબ્બો, તં પન ચલનં ઉટ્ઠાનાકારદસ્સનં હોતીતિ આહ ‘‘ઉટ્ઠાનાકારં દસ્સેતી’’તિ. સન્તિમાનિ આસનાનીતિ પઠમમેવ પઞ્ઞત્થાસનં સન્ધાય વદતિ. બુદ્ધકાલસ્મિઞ્હિ એકસ્સપિ ભિક્ખુનો વસનટ્ઠાને – ‘‘સચે સત્થા આગચ્છિસ્સતિ, આસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતૂ’’તિ અન્તમસો ફલકમત્તમ્પિ પણ્ણસન્થારમત્તમ્પિ પઞ્ઞત્તમેવ. ખમનીયં યાપનીયન્તિ કચ્ચિ દુક્ખં ખમિતું, ઇરિયાપથં વા યાપેતું સક્કાતિ પુચ્છતિ. સીસવેદનાતિ કુતોચિ નિક્ખમિતું અલભમાનેહિ વાતેહિ સમુટ્ઠાપિતા બલવતિયો સીસવેદના હોન્તિ.

ફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. છળભિજાતિસુત્તવણ્ણના

૫૭. તતિયે અભિજાતિયોતિ એત્થ અભિ-સદ્દો ઉપસગ્ગમત્તં, ન અત્થવિસેસજોતકોતિ આહ ‘‘છ જાતિયો’’તિ. અભિજાયતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

ઉરબ્ભે હનન્તીતિ ઓરબ્ભિકા. એવં સૂકરિકાદયો વેદિતબ્બા. રોદેન્તિ કુરુરકમ્મન્તતાય સપ્પટિબદ્ધે સત્તે અસ્સૂનિ મોચેન્તીતિ રુદ્દા, તે એવ લુદ્દા ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા. ઇમિના અઞ્ઞેપિ યે કેચિ માગવિકા નેસાદા વુત્તા, તે પાપકમ્મપ્પસુતતાય ‘‘કણ્હાભિજાતી’’તિ વદતિ.

ભિક્ખૂતિ ચ બુદ્ધસાસને ભિક્ખૂ. તે કિર સચ્છન્દરાગેન પરિભુઞ્જન્તીતિ અધિપ્પાયેન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તીતિ ‘‘કણ્ટકવુત્તિકા’’તિ વદતિ. કસ્માતિ ચે? યસ્મા તે પણીતે પચ્ચયે પટિસેવન્તીતિ તસ્સ મિચ્છાગાહો. ઞાયલદ્ધેપિ પચ્ચયે ભુઞ્જમાના આજીવકસમયસ્સ વિલોમગ્ગાહિતાય પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તિ નામાતિ વદતીતિ. અથ વા કણ્ટકવુત્તિકા એવંનામકા એકે પબ્બજિતા, યે સવિસેસં અત્તકિલમથાનુયોગં અનુયુત્તા. તથા હિ તે કણ્ટકે વત્તન્તા વિય હોન્તીતિ ‘‘કણ્ટકવુત્તિકા’’તિ વુત્તા. ઇમમેવ ચ અત્થવિકપ્પં સન્ધાયાહ ‘‘કણ્ટકવુત્તિકાતિ સમણા નામેતે’’તિ.

લોહિતાભિજાતિ નામ નિગણ્ઠા એકસાટકાતિ વુત્તા. તે કિર ઠત્વા ભુઞ્જનનહાનપ્પટિક્ખેપાદિવતસમાયોગેન પુરિમેહિ દ્વીહિ પણ્ડરતરા.

અચેલકસાવકાતિ આજીવકસાવકે વદતિ. તે કિર આજીવકલદ્ધિયા સુવિસુદ્ધચિત્તતાય નિગણ્ઠેહિપિ પણ્ડરતરા. એવઞ્ચ કત્વા અત્તનો પચ્ચયદાયકે નિગણ્ઠેહિપિ જેટ્ઠકતરે કરોતિ.

આજીવકા આજીવકિનિયો ‘‘સુક્કાભિજાતી’’તિ વુત્તા. તે કિર પુરિમેહિ ચતૂહિ પણ્ડરતરા. નન્દાદયો હિ તથારૂપં આજીવકપ્પટિપત્તિં ઉક્કંસં પાપેત્વા ઠિતા, તસ્મા નિગણ્ઠેહિ આજીવકસાવકેહિ ચ પણ્ડરતરાતિ ‘‘પરમસુક્કાભિજાતી’’તિ વુત્તા.

બિલં ઓલગ્ગેય્યુન્તિ મંસભાગં ન્હારુના વા કેનચિ વા ગન્થિત્વા પુરિસસ્સ હત્થે વા કેસે વા ઓલમ્બનવસેન બન્ધેય્યું. ઇમિના સત્થધમ્મં નામ દસ્સેતિ. સત્થવાહો કિર મહાકન્તારં પટિપન્નો અન્તરામગ્ગે ગોણે મતે મંસં ગહેત્વા સબ્બેસં સત્થિકાનં ‘‘ઇદં ખાદિત્વા એત્તકં મૂલં દાતબ્બ’’ન્તિ કોટ્ઠાસં ઓલમ્બતિ. ગોણમંસં નામ ખાદન્તાપિ અત્થિ, અખાદન્તાપિ અત્થિ, ખાદન્તાપિ મૂલં દાતું સક્કોન્તાપિ અસક્કોન્તાપિ. સત્થવાહો યેન મૂલેન ગોણો ગહિતો, તં મૂલં સત્થિકેહિ ધારણત્થં સબ્બેસં બલક્કારેન કોટ્ઠાસં દત્વા મૂલં ગણ્હાતિ. અયં સત્થધમ્મો.

કણ્હાભિજાતિયો સમાનોતિ કણ્હે નીચકુલે જાતો હુત્વા. કણ્હધમ્મન્તિ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘કણ્હસભાવો હુત્વા અભિજાયતી’’તિ, તં અન્તોગધહેતુઅત્થં પદં, ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. તસ્મા કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતીતિ કાળકં દસદુસ્સીલ્યધમ્મં ઉપ્પાદેતિ. સુક્કં ધમ્મં અભિજાયતીતિ એત્થાપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સો હિ ‘‘અહં પુબ્બેપિ પુઞ્ઞાનં અકતત્તા નીચકુલે નિબ્બત્તો, ઇદાનિ પુઞ્ઞં કરિસ્સામી’’તિ પુઞ્ઞસઙ્ખાતં પણ્ડરધમ્મં કરોતિ.

અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનન્તિ સચે કણ્હં ભવેય્ય, કણ્હવિપાકં દદેય્ય યથા દસવિધં દુસ્સીલ્યધમ્મં. સચે સુક્કં, સુક્કવિપાકં દદેય્ય યથા દાનસીલાદિકુસલકમ્મં. દ્વિન્નમ્પિ અપ્પદાનતો ‘‘અકણ્હં અસુક્ક’’ન્તિ વુત્તં. નિબ્બાનઞ્ચ નામ ઇમસ્મિં અત્થે અરહત્તં અધિપ્પેતં ‘‘અભિજાયતી’’તિ વચનતો. તઞ્હિ કિલેસનિબ્બાનન્તે જાતત્તા નિબ્બાનં નામ યથા ‘‘રાગાદીનં ખયન્તે જાતત્તા રાગક્ખયો, દોસક્ખયો, મોહક્ખયો’’તિ. પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન વા કિલેસાનં નિબ્બાપનતો નિબ્બાનં. તં એસ અભિજાયતિ પસવતિ. ઇધાપિ હિ અન્તોગધહેતુ અત્થં ‘‘જાયતી’’તિ પદં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘જાયતી’’તિ ઇમસ્સ પાપુણાતીહિ અત્થં ગહેત્વાવ ‘‘નિબ્બાનં પાપુણાતી’’તિ વુત્તં. સુક્કાભિજાતિયો સમાનોતિ સુક્કે ઉચ્ચકુલે જાતો હુત્વા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

છળભિજાતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આસવસુત્તવણ્ણના

૫૮. ચતુત્થે સંવરેનાતિ સંવરેન હેતુભૂતેન વા. ઇધાતિ અયં ઇધ-સદ્દો સબ્બાકારતો ઇન્દિયસંવરસંવુતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનો, અઞ્ઞસ્સ તથાભાવપ્પટિસેધનો વાતિ વુત્તં ‘‘ઇધાતિ ઇધસ્મિં સાસને’’તિ. પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાય. સઙ્ખા-સદ્દો ઞાણકોટ્ઠાસપઞ્ઞત્તિગણનાદીસુ દિસ્સતિ ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૬૮) હિ ઞાણે દિસ્સતિ. ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૨, ૨૦૪) કોટ્ઠાસે. ‘‘તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘ન સુકરં સઙ્ખાતુ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૨૮) ગણનાય. ઇધ પન ઞાણે દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ‘‘પટિસઞ્જાનિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો’’તિ. આદીનવપચ્ચવેક્ખણા આદીનવપટિસઙ્ખાતિ યોજના. સમ્પલિમટ્ઠન્તિ ઘંસિતં. અનુબ્યઞ્જનસોતિ હત્થપાદસિતઆલોકિતવિલોકિતાદિપ્પકારભાગસો. તઞ્હિ અયોનિસોમનસિકરોતો કિલેસાનં અનુબ્યઞ્જનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નિમિત્તગ્ગાહોતિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તસ્સ સુભનિમિત્તાદિકસ્સ વા કિલેસવત્થુભૂતસ્સ નિમિત્તસ્સ ગાહો. આદિત્તપરિયાયેનાતિ આદિત્તપરિયાયે (સં. નિ. ૪.૨૮; મહાવ. ૫૪) આગતનયેન વેદિતબ્બો.

યથા ઇત્થિયા ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં, ન એવમિદં, ઇદં પન ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિયન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયં. તેનાહ ‘‘ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિય’’ન્તિ. યથા આવાટે નિયતટ્ઠિતિકો કચ્છપો ‘‘આવાટકચ્છપો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય તં ઠાનો સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો. તેનાહ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો’’તિ. નનુ ચ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો વા અસંવરો વા નત્થિ. ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા ઉપ્પજ્જતિ. અપિચ યદા રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, તદા ભવઙ્ગે દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં, તતો વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં, તતો વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં, તતો કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તદનન્તરં જવનં જવતિ. તત્થાપિ નેવ ભવઙ્ગસમયે, ન આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે ચ સંવરો વા અસંવરો વા અત્થિ. જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા અક્ખન્તિ વા કોસજ્જં વા ઉપ્પજ્જતિ, અસંવરો હોતિ. તસ્મિં પન સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ સંવરો હોતિ, તસ્મા ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘જવને ઉપ્પજ્જમાનોપિ હેસ…પે… ચક્ખુન્દ્રિયસંવરોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નગરે ચતૂસુ દ્વારેસુ અસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરદ્વારકોટ્ઠકગબ્ભાદયો સુસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં અરક્ખિતં અગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેન હિ પવિસિત્વા ચોરા યદિચ્છકં કરેય્યું, એવમેવં જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા પન નગરદ્વારેસુ સંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરાદયો અસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં સુરક્ખિતં સુગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેસુ હિ પિહિતેસુ ચોરાનં પવેસો નત્થિ, એવમેવં જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ સુગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ, તસ્મા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ચક્ખુન્દ્રિયસંવરોતિ વુત્તોતિ.

સંવરેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો સંવુતોતિ આહ ‘‘ઉપેતો’’તિ. અયમેવેત્થ અત્થો સુન્દરતરોતિ ઉપરિ પાળિયં સન્દિસ્સનતો વુત્તં. તેનાહ ‘‘તથા હી’’તિઆદિ.

યન્તિ આદેસોતિ ઇમિના લિઙ્ગવિપલ્લાસેન સદ્ધિં વચનવિપલ્લાસો કતોતિ દસ્સેતિ, નિપાતપદં વા એતં પુથુવચનત્થં. વિઘાતકરાતિ ચિત્તવિઘાતકરા, કાયચિત્તદુક્ખનિબ્બત્તકા વા. યથાવુત્તકિલેસહેતુકા દાહાનુબન્ધા વિપાકા એવ વિપાકપરિળાહા. યથા પનેત્થ આસવા અઞ્ઞે ચ વિઘાતકરા કિલેસપરિળાહા સમ્ભવન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એત્થ ચ સંવરણૂપાયો, સંવરિતબ્બં, સંવરો, યતો સો સંવરો, યત્થ સંવરો, યથા સંવરો, યઞ્ચ સંવરફલન્તિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. કથં? ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિ હિ સંવરણૂપાયો. ચક્ખુન્દ્રિયં સંવરિતબ્બં. સંવરગ્ગહણેન ગહિતા સતિ સંવરો. ‘‘અસંવુતસ્સા’’તિ સંવરણાવધિ. અસંવરતો હિ સંવરણં. સંવરિતબ્બગ્ગહણસિદ્ધો ઇધ સંવરવિસયો. ચક્ખુન્દ્રિયઞ્હિ સંવરણં ઞાણં રૂપારમ્મણે સંવરયતીતિ અવુત્તસિદ્ધોયમત્થો. આસવતન્નિમિત્તકિલેસપરિળાહાભાવો ફલં. એવં સોતદ્વારાદીસુ યોજેતબ્બં. સબ્બત્થેવાતિ મનોદ્વારે પઞ્ચદ્વારે ચાતિ સબ્બસ્મિં દ્વારે.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરન્તિઆદીસુ ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના પચ્ચવેક્ખણમેવ યોનિસો પટિસઙ્ખા. ઈદિસન્તિ એવરૂપં ઇટ્ઠારમ્મણં. ભવપત્થનાય અસ્સાદયતોતિ ભવપત્થનામુખેન ભાવિતં આરમ્મણં અસ્સાદેન્તસ્સ. ચીવરન્તિ નિવાસનાદિ યં કિઞ્ચિચીવરં. પટિસેવતીતિ નિવાસનાદિવસેન પરિભુઞ્જતિ. યાવદેવાતિ પયોજનપરિમાણનિયમનં. સીતપ્પટિઘાતાદિયેવ હિ યોગિનો ચીવરપ્પટિસેવનપ્પયોજનં. સીતસ્સાતિ સીતધાતુક્ખોભતો વા ઉતુપરિણામતો વા ઉપ્પન્નસ્સ સીતસ્સ. પટિઘાતાયાતિ પટિઘાતનત્થં તપ્પચ્ચયસ્સ વિકારસ્સ વિનોદનત્થં. ઉણ્હસ્સાતિ અગ્ગિસન્તાપતો ઉપ્પન્નસ્સ ઉણ્હસ્સ. ડંસાદયો પાકટાયેવ. પુન યાવદેવાતિ નિયતપ્પયોજનપરિમાણનિયમનં. નિયતઞ્હિ પયોજનં ચીવરં પટિસેવન્તસ્સ હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનં, ઇતરં કદાચિ. હિરિકોપીનન્તિ સમ્બાધટ્ઠાનં. યસ્મિઞ્હિ અઙ્ગે વિવટે હિરી કુપ્પતિ વિનસ્સતિ, તં હિરિયા કોપનતો હિરિકોપીનં, તંપટિચ્છાદનત્થં ચીવરં પટિસેવતિ.

પિણ્ડપાતન્તિ યં કિઞ્ચિ આહારં. સો હિ પિણ્ડોલ્યેન ભિક્ખુનો પત્તે પતનતો, તત્થ તત્થ લદ્ધભિક્ખાપિણ્ડાનં પાતો સન્નિપાતોતિ વા ‘‘પિણ્ડપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. નેવ દવાયાતિ ન કીળનાય. ન મદાયાતિ ન બલમદમાનમદપુરિસમદત્થં. ન મણ્ડનાયાતિ ન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં પીણનભાવત્થં. ન વિભૂસનાયાતિ ન તેસંયેવ સોભત્થં, છવિસમ્પત્તિઅત્થન્તિ અત્થો. ઇમાનિ યથાક્કમં મોહદોસસણ્ઠાનવણ્ણરાગૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થાનિ વેદિતબ્બાનિ. પુરિમં વા દ્વયં અત્તનો સંકિલેસુપ્પત્તિનિસેધનત્થં, ઇતરં પરસ્સપિ. ચત્તારિપિ કામસુખલ્લિકાનુયોગસ્સ પહાનત્થં વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. કાયસ્સાતિ રૂપકાયસ્સ. ઠિતિયા યાપનાયાતિ પબન્ધટ્ઠિતત્થઞ્ચેવ પવત્તિયા અવિચ્છેદનત્થઞ્ચ, ચિરકાલટ્ઠિતત્થં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પવત્તાપનત્થં. વિહિંસૂપરતિયાતિ જિઘચ્છાદુક્ખસ્સ ઉપરમત્થં. બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયાતિ સાસનમગ્ગબ્રહ્મચરિયાનં અનુગ્ગણ્હનત્થં. ઇતીતિ એવં ઇમિના ઉપાયેન. પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામીતિ પુરાણં અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદનં પટિહનિસ્સામિ. નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ નવં ભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ. તસ્સા હિ અનુપ્પજ્જનત્થમેવ આહારં પરિભુઞ્જતિ. એત્થ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના નામ યથાવુત્તજિઘચ્છાનિમિત્તા વેદના. સા હિ અભુઞ્જન્તસ્સ ભિય્યો ભિય્યોપવડ્ઢનવસેન ઉપ્પજ્જતિ, ભુત્તપચ્ચયા અનુપ્પજ્જનકવેદનાપિ ખુદાનિમિત્તાવ અઙ્ગદાહસૂલાદિવેદના અપ્પવત્તા. સા હિ ભુત્તપચ્ચયા અનુપ્પન્નાવ ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. વિહિંસાનિમિત્તતા ચેતાસં વિહિંસાય વિસેસો.

યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ યાપના ચ મે ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં ભવિસ્સતિ. ‘‘યાપનાયા’’તિ ઇમિના જીવિતિન્દ્રિયયાપના વુત્તા, ઇધ ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં અવિચ્છેદસઙ્ખાતા યાપનાતિ અયમેતાસં વિસેસો. અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચાતિ અયુત્તપરિયેસનપ્પટિગ્ગહણપરિભોગપરિવજ્જનેન અનવજ્જતા, પરિમિતપરિભોગેન ફાસુવિહારો. અસપ્પાયાપરિમિતભોજનપચ્ચયા અરતિતન્દીવિજમ્ભિતાવિઞ્ઞુગરહાદિદોસાભાવેન વા અનવજ્જતા. સપ્પાયપરિમિતભોજનપચ્ચયા કાયબલસમ્ભવેન ફાસુવિહારો. યાવદત્થં ઉદરાવદેહકભોજનપરિવજ્જનેન વા સેય્યસુખપસ્સસુખમિદ્ધસુખાદીનં અભાવતો અનવજ્જતા. ચતુપઞ્ચાલોપમત્તઊનભોજનેન ચતુઇરિયાપથયોગ્યતાપાદનતો ફાસુવિહારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩; મિ. પ. ૬.૫.૧૦);

એત્તાવતા ચ પયોજનપરિગ્ગહો, મજ્ઝિમા ચ પટિપદા દીપિતા હોતિ. યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ પયોજનપરિગ્ગહદીપના. યાત્રા હિ નં આહારૂપયોગં પયોજેતિ. ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગહેતુકો ફાસુવિહારો મજ્ઝિમા પટિપદા અન્તદ્વયપરિવજ્જનતો.

સેનાસનન્તિ સેનઞ્ચ આસનઞ્ચ. યત્થ વિહારાદિકે સેતિ નિપજ્જતિ આસતિ નિસીદતિ, તં સેનાસનં. ઉતુપરિસ્સયવિનોદનપ્પટિસલ્લાનારામત્થન્તિ ઉતુયેવ પરિસહનટ્ઠેન પરિસ્સયો સરીરાબાધચિત્તવિક્ખેપકરો, તસ્સ વિનોદનત્થં, અનુપ્પન્નસ્સ અનુપ્પાદનત્થં, ઉપ્પન્નસ્સ વૂપસમનત્થઞ્ચાતિ અત્થો. અથ વા યથાવુત્તો ઉતુ ચ સીહબ્યગ્ઘાદિપાકટપરિસ્સયો ચ રાગદોસાદિપટિચ્છન્નપરિસ્સયો ચ ઉતુપરિસ્સયો, તસ્સ વિનોદનત્થઞ્ચેવ એકીભાવફાસુકત્થઞ્ચ. ચીવરપ્પટિસેવને હિરીકોપીનપ્પટિચ્છાદનં વિય તં નિયતપયોજનન્તિ પુન ‘‘યાવદેવા’’તિ વુત્તં.

ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારન્તિ રોગસ્સ પચ્ચનીકપ્પવત્તિયા ગિલાનપચ્ચયો, તતો એવ ભિસક્કસ્સ અનુઞ્ઞાતવત્થુતાય ભેસજ્જં, જીવિતસ્સ પરિવારસમ્ભારભાવેહિ પરિક્ખારો ચાતિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારો, તં. વેય્યાબાધિકાનન્તિ વેય્યાબાધતો ધાતુક્ખોભતો ચ તંનિબ્બત્તકુટ્ઠગણ્ડપીળકાદિરોગતો ઉપ્પન્નાનં. વેદનાનન્તિ દુક્ખવેદનાનં. અબ્યાબજ્ઝપરમતાયાતિ નિદ્દુક્ખપરમભાવાય. યાવ તં દુક્ખં સબ્બં પહીનં હોતિ, તાવ પટિસેવામીતિ યોજના. એવમેત્થ સઙ્ખેપેનેવ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા. નવવેદનુપ્પાદતોપીતિ ન કેવલં આયતિં એવ વિપાકપરિળાહા, અથ ખો અતિભોજનપચ્ચયા અલંસાટકાદીનં વિય નવવેદનુપ્પાદતોપિ વેદિતબ્બા.

કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ચલનં નામ કમ્મટ્ઠાનપરિચ્ચાગોતિ આહ ‘‘ચલતિ કમ્પતિ કમ્મટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ એત્થ ચ લોમસનાગત્થેરસ્સ વત્થુ કથેતબ્બં. થેરો કિર ચેતિયપબ્બતે પિયઙ્ગુગુહાય પધાનઘરે વિહરન્તો અન્તરટ્ઠકે હિમપાતસમયે લોકન્તરિકનિરયં પચ્ચવેક્ખિત્વા કમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તોવ અબ્ભોકાસે વીતિનામેસિ. ગિમ્હસમયે ચ પચ્છાભત્તં બહિચઙ્કમે કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોતો સેદાપિસ્સ કચ્છેહિ મુચ્ચન્તિ. અથ નં અન્તેવાસિકો આહ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, નિસીદથ, સીતલો ઓકાસો’’તિ. થેરો ‘‘ઉણ્હભયેનેવમ્હિ, આવુસો, ઇધ નિસિન્નો’’તિ અવીચિમહાનિરયં પચ્ચવેક્ખિત્વા નિસીદિયેવ. ઉણ્હન્તિ ચેત્થ અગ્ગિસન્તાપોવ વેદિતબ્બો સૂરિયસન્તાપસ્સ પરતો વુચ્ચમાનત્તા. સૂરિયસન્તાપવસેન પનેતં વત્થુ વુત્તં.

યો ચ દ્વે તયો વારે ભત્તં વા પાનીયં વા અલભમાનોપિ અનમતગ્ગે સંસારે અત્તનો પેત્તિવિસયૂપપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ. ડંસમકસવાતાતપસમ્ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો ચેપિ તિરચ્છાનૂપપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ. સરીસપસમ્ફસ્સેન ફુટ્ઠો ચાપિ અનમતગ્ગે સંસારે સીહબ્યગ્ઘાદિમુખેસુ અનેકવારં પરિવત્તિતપુબ્બભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ પધાનિયત્થેરો વિય, અયં ‘‘ખમો જિઘચ્છાય…પે… સરીસપસમ્ફસ્સાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો. થેરં કિર ખણ્ડચેલવિહારે કણિકારપધાનિયઘરે અરિયવંસધમ્મં સુણન્તઞ્ઞેવ ઘોરવિસો સપ્પો ડંસિ. થેરો જાનિત્વાપિ પસન્નચિત્તો નિસિન્નો ધમ્મંયેવ સુણાતિ, વિસવેગો થદ્ધો અહોસિ. થેરો ઉપસમ્પદમાળં આદિં કત્વા સીલં પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘વિસુદ્ધસીલોમ્હી’’તિ પીતિં ઉપ્પાદેસિ, સહ પીતુપ્પાદા વિસં નિવત્તિત્વા પથવિં પાવિસિ. થેરો તત્થેવ ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

યો પન અક્કોસવસેન દુરુત્તે દુરુત્તત્તાયેવ ચ દુરાગતે અપિ અન્તિમવત્થુસઞ્ઞિતે વચનપથે સુત્વા ખન્તિગુણંયેવ પચ્ચવેક્ખિત્વા ન વેધતિ દીઘભાણકઅભયત્થેરો વિય, અયં ‘‘ખમો દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો. થેરો કિર પચ્ચયસન્તોસભાવનારામતાય મહાઅરિયવંસપ્પટિપદં કથેસિ, સબ્બો મહાગામો આગચ્છતિ, થેરસ્સ મહાસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. તં અઞ્ઞતરો મહાથેરો અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ‘‘દીઘભાણકો ‘અરિયવંસં કથેમી’તિ સબ્બરત્તિં કોલાહલં કરોતી’’તિઆદીહિ અક્કોસિ. ઉભોપિ ચ અત્તનો અત્તનો વિહારં ગચ્છન્તા ગાવુતમત્તં એકપથેન અગમંસુ. સકલગાવુતમ્પિ સો તં અક્કોસિયેવ. તતો યત્થ દ્વિન્નં વિહારાનં મગ્ગો ભિજ્જતિ, તત્થ ઠત્વા દીઘભાણકત્થેરો તં વન્દિત્વા ‘‘એસો, ભન્તે, તુમ્હાકં મગ્ગો’’તિ આહ. સો અસ્સુણન્તો વિય અગમાસિ. થેરોપિ વિહારં ગન્ત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા નિસીદિ. તમેનં અન્તેવાસિકો ‘‘કિં, ભન્તે, સકલગાવુતં પરિભાસન્તં ન કિઞ્ચિ અવોચુત્થા’’તિ આહ. થેરો ‘‘ખન્તિયેવાવુસો, મય્હં ભારો, ન અક્ખન્તિ, એકપદુદ્ધારેપિ કમ્મટ્ઠાનવિયોગં ન પસ્સામી’’તિ આહ.

વચનમેવ તદત્થં ઞાપેતુકામાનઞ્ચ પથો ઉપાયોતિ આહ ‘‘વચનમેવ વચનપથો’’તિ. અસુખટ્ઠેન વા તિબ્બા. યઞ્હિ ન સુખં, તં અનિટ્ઠં તિબ્બન્તિ વુચ્ચતિ. અધિવાસકજાતિકો હોતીતિ યથાવુત્તવેદનાનં અધિવાસકસભાવો હોતિ. ચિત્તલપબ્બતે પધાનિયત્થેરસ્સ કિર રત્તિં પધાનેન વીતિનામેત્વા ઠિતસ્સ ઉદરવાતો ઉપ્પજ્જતિ. સો તં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો આવત્તતિ પરિવત્તતિ. તમેનં ચઙ્કમનપસ્સે ઠિતો પિણ્ડપાતિયત્થેરો આહ – ‘‘આવુસો, પબ્બજિતો નામ અધિવાસનસીલો હોતી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ અધિવાસેત્વા નિચ્ચલો સયિ. વાતો નાભિતો યાવ હદયં ફાલેસિ. થેરો વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સન્તો મુહુત્તેન અનાગામી હુત્વા પરિનિબ્બાયિ. એવં સબ્બત્થાતિ ‘‘ઉણ્હેન ફુટ્ઠસ્સ સીતં પત્થયતો’’તિઆદિના સબ્બત્થ ઉણ્હાદિનિમિત્તં કામાસવુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. નત્થિ સુગતિભવે સીતં વા ઉણ્હં વાતિ અનિટ્ઠં સીતં વા ઉણ્હં વા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. અત્તગ્ગાહે સતિ અત્તનિયગ્ગાહોતિ આહ ‘‘મય્હં સીતં ઉણ્હન્તિ ગાહો દિટ્ઠાસવો’’તિ.

અહં સમણોતિ ‘‘અહં સમણો, કિં મમ જીવિતેન વા મરણેન વા’’તિ એવં ચિન્તેત્વાતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ ગામપ્પવેસપ્પયોજનાદિઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા. પટિક્કમતીતિ હત્થિઆદીનં સમીપગમનતો અપક્કમતિ. ઠાયન્તિ એત્થાતિ ઠાનં, કણ્ટકાનં ઠાનં કણ્ટકટ્ઠાનં, યત્થ કણ્ટકાનિ સન્તિ, તં ઓકાસન્તિ વુત્તં હોતિ. અમનુસ્સદુટ્ઠાનીતિ અમનુસ્સસઞ્ચારેન દૂસિતાનિ, સપરિસ્સયાનીતિ અત્થો. અનિયતવત્થુભૂતન્તિ અનિયતસિક્ખાપદસ્સ કારણભૂતં. વેસિયાદિભેદતોતિ વેસિયાવિધવાથુલ્લકુમારિકાપણ્ડકપાનાગારભિક્ખુનિભેદતો. સમાનન્તિ સમં, અવિસમન્તિ અત્થો. અકાસિ વાતિ તાદિસં અનાચારં અકાસિ વા. સીલસંવરસઙ્ખાતેનાતિ કથં પરિવજ્જનં સીલં? અનાસનપરિવજ્જનેન હિ અનાચારપરિવજ્જનં વુત્તં. અનાચારાગોચરપરિવજ્જનં ચારિત્તસીલતાય સીલસંવરો. તથા હિ ભગવતા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮) સીલસંવરવિભજને આચારગોચરસમ્પત્તિં દસ્સેન્તેન ‘‘અત્થિ અનાચારો, અત્થિ અગોચરો’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૩-૫૧૪) આચારગોચરા વિભજિત્વા દસ્સિતા. ‘‘ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતી’’તિ વચનતો હત્થિઆદિપરિવજ્જનમ્પિ ભગવતો વચનાનુટ્ઠાનન્તિ કત્વા આચારસીલમેવાતિ વેદિતબ્બં.

ઇતિપીતિ ઇમિનાપિ કારણેન અયોનિસોમનસિકારસમુટ્ઠિતત્તાપિ, લોભાદિસહગતત્તાપિ, કુસલપ્પટિપક્ખતોપીતિઆદીહિ કારણેહિ અયં વિતક્કો અકુસલોતિ અત્થો. ઇમિના નયેન સાવજ્જોતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ અકુસલોતિઆદિના દિટ્ઠધમ્મિકં કામવિતક્કસ્સ આદીનવં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકોતિ ઇમિના સમ્પરાયિકં. અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતીતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન આદીનવવિભાવના વેદિતબ્બા. ઉપ્પન્નસ્સ કામવિતક્કસ્સ અનધિવાસનં નામ પુન તાદિસસ્સ અનુપ્પાદનં. તં પનસ્સ પહાનં વિનોદનં બ્યન્તિકરણં અનભાવગમનન્તિ ચ વત્તું વટ્ટતીતિ પાળિયં – ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ વત્વા ‘‘પજહતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અનધિવાસેન્તો કિં કરોતી’’તિઆદિમાહ. પહાનઞ્ચેત્થ વિક્ખમ્ભનમેવ, ન સમુચ્છેદોતિ દસ્સેતું ‘‘વિનોદેતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વિક્ખમ્ભનવસેનેવ અત્થો દસ્સિતો. ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ તેસં પાપવિતક્કાનં ઉપ્પાદાવત્થાગહણં વા કતં સિયા અનવસેસગ્ગહણં વા. તેસુ પઠમં સન્ધાયાહ ‘‘ઉપ્પન્નમત્તે’’તિ, સમ્પતિજાતેતિ અત્થો. અનવસેસગ્ગહણં બ્યાપનિચ્છાયં હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સતક્ખત્તુમ્પિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ને’’તિ વુત્તં.

ઞાતિવિતક્કોતિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતયો સુખજીવિનો સમ્પત્તિયુત્તા’’તિઆદિના ગેહસ્સિતપેમવસેન ઞાતકે આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કો. જનપદવિતક્કોતિ ‘‘અમ્હાકં જનપદો સુભિક્ખો સમ્પન્નસસ્સો રમણીયો’’તિઆદિના ગેહસ્સિતપેમવસેન જનપદં આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કો. ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીહિ દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સમ્પરાયે સત્તા સુખી હોન્તિ અમરાતિ દુક્કરકારિકાય પટિસંયુત્તો અમરત્થાય વિતક્કો. તં વા આરબ્ભ અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠિસહગતો અમરો ચ સો વિતક્કો ચાતિ અમરાવિતક્કો. પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તોતિ પરેસુ ઉપટ્ઠાકાદીસુ સહનન્દિતાદિવસેન પવત્તો અનુદ્દયતાપતિરૂપકો ગેહસ્સિતપેમપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો. લાભસક્કારસિલોકપ્પટિસંયુત્તોતિ ચીવરાદિલાભેન ચ સક્કારેન ચ કિત્તિસદ્દેન ચ આરમ્મણકરણવસેન પટિસંયુત્તો. અનવઞ્ઞત્તિપ્પટિસંયુત્તોતિ ‘‘અહો વત મં પરે ન અવજાનેય્યું, ન હેટ્ઠા કત્વા મઞ્ઞેય્યું, પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કરેય્યુ’’ન્તિ ઉપ્પન્નવિતક્કો.

કામવિતક્કો કામસઙ્કપ્પનસભાવતો કામાસવપ્પત્તિયા સાતિસયત્તા ચ કામનાકારોતિ આહ ‘‘કામવિતક્કો પનેત્થ કામાસવો’’તિ. તબ્બિસેસોતિ કામાસવવિસેસો ભવસભાવત્તાતિ અધિપ્પાયો. કામવિતક્કાદિકે વિનોદેતિ અત્તનો સન્તાનતો નીહરતિ એતેનાતિ વિનોદનં, વીરિયન્તિ આહ ‘‘વીરિયસંવરસઙ્ખાતેન વિનોદનેના’’તિ.

‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિયો પરિપૂરેન્તી’’તિ વચનતો વિજ્જાવિમુત્તીનં અનધિગમો તતો ચ સકલવટ્ટદુક્ખાનતિવત્તિ અભાવનાય આદીનવો. વુત્તવિપરિયાયેન ભગવતો ઓરસપુત્તભાવાદિવસેન ચ ભાવનાય આનિસંસો વેદિતબ્બો. થોમેન્તોતિ આસવપહાનસ્સ દુક્કરત્તા તાય એવ દુક્કરકિરિયાય તં અભિત્થવન્તો. સંવરેનેવ પહીનાતિ સંવરેન પહીના એવ. તેન વુત્તં ‘‘ન અપ્પહીનેસુયેવ પહીનસઞ્ઞી’’તિ.

આસવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દારુકમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૫૯. પઞ્ચમે પુત્તસમ્બાધસયનન્તિ પુત્તેહિ સમ્બાધસયનં. એત્થ પુત્તસીસેન દારપરિગ્ગહં પુત્તદારેસુ ઉપ્પિલો વિય. તેન તેસં રોગાદિહેતુ સોકાભિભવેન ચ ચિત્તસ્સ સંકિલિટ્ઠતં દસ્સેતિ. કામભોગિનાતિ ઇમિના પન રાગાભિભવન્તિ. ઉભયેનપિ વિક્ખિત્તચિત્તતં દસ્સેતિ. કાસિકચન્દનન્તિ ઉજ્જલચન્દનં. તં કિર વણ્ણવિસેસસમુજ્જલં હોતિ પભસ્સરં, તદત્થમેવ નં સણ્હતરં કરોન્તિ. તેનેવાહ ‘‘સણ્હચન્દન’’ન્તિ, કાસિકવત્થઞ્ચ ચન્દનઞ્ચાતિ અત્થો. માલાગન્ધવિલેપનન્તિ વણ્ણસોભત્થઞ્ચેવ સુગન્ધભાવત્થઞ્ચ માલં, સુગન્ધભાવત્થાય ગન્ધં, છવિરાગકરણત્થઞ્ચેવ સુભત્થઞ્ચ વિલેપનં ધારેન્તેન. જાતરૂપરજતન્તિ સુવણ્ણઞ્ચેવ અવસિટ્ઠધનઞ્ચ સાદિયન્તેન. સબ્બેનપિ કામેસુ અભિગિદ્ધભાવમેવ પકાસેતિ.

દારુકમ્મિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. હત્થિસારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૬૦. છટ્ઠે હત્થિં સારેતીતિ હત્થિસારી, તસ્સ પુત્તોતિ હત્થિસારિપુત્તો. સો કિર સાવત્થિયં હત્થિઆચરિયસ્સ પુત્તો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેત્વા સુખુમેસુ ખન્ધધાતુઆયતનાદીસુ અત્થન્તરેસુ કુસલો અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘થેરાનં ભિક્ખૂનં અભિધમ્મકથં કથેન્તાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતી’’તિ. તત્થ અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતીતિ થેરેહિ વુચ્ચમાનસ્સ કથાપબન્ધસ્સ અન્તરે અન્તરે અત્તનો કથં પવેસેતીતિ અત્થો. પઞ્ચહિ સંસગ્ગેહીતિ સવનસંસગ્ગો, દસ્સનસંસગ્ગો, સમુલ્લાપસંસગ્ગો, સમ્ભોગસંસગ્ગો, કાયસંસગ્ગોતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ સંસગ્ગેહિ. કિટ્ઠખાદકોતિ કિટ્ઠટ્ઠાને ઉપ્પન્નસસ્સઞ્હિ કિટ્ઠન્તિ વુત્તં કારણૂપચારેન. સિપ્પિયો સુત્તિયો. સમ્બુકાતિ સઙ્ખમાહ.

ગિહિભાવે વણ્ણં કથેસીતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૨૨) કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કિર સાસને દ્વે સહાયકા અહેસું, અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા એકતોવ સજ્ઝાયન્તિ. તેસુ એકો અનભિરતો ગિહિભાવે ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ઇતરસ્સ આરોચેસિ. સો ગિહિભાવે આદીનવં, પબ્બજ્જાય આનિસંસં દસ્સેત્વા ઓવદિ. સો તં સુત્વા અભિરમિત્વા પુન એકદિવસં તાદિસે ચિત્તે ઉપ્પન્ને તં એતદવોચ – ‘‘મય્હં, આવુસો, એવરૂપં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ઇમાહં પત્તચીવરં તુય્હં દસ્સામી’’તિ. સો પત્તચીવરલોભેન તસ્સ ગિહિભાવે આનિસંસં દસ્સેત્વા પબ્બજ્જાય આદીનવં કથેસિ. તસ્સ તં સુત્વાવ ગિહિભાવતો ચિત્તં નિવત્તેત્વા પબ્બજ્જાયમેવ અભિરમિ. એવમેસ તદા સીલવન્તસ્સ ભિક્ખુનો ગિહિભાવે આનિસંસકથાય કથિતત્તા ઇદાનિ છ વારે વિબ્ભમિત્વા સત્તમવારે પબ્બજિત્વા મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સ ચ અભિધમ્મકથં કથેન્તાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેસિ. અથ નં મહાકોટ્ઠિકત્થેરો અપસાદેસિ. સો મહાસાવકસ્સ કથિતે પતિટ્ઠાતું અસક્કોન્તો વિબ્ભમિત્વા ગિહિ જાતો. પોટ્ઠપાદસ્સ પનાયં ગિહિસહાયકો અહોસિ, તસ્મા વિબ્ભમિત્વા દ્વીહતીહચ્ચયેન પોટ્ઠપાદસ્સ સન્તિકં ગતો. અથ નં સો દિસ્વા – ‘‘સમ્મ, કિં તયા કતં, એવરૂપસ્સ નામ સત્થુ સાસના અપસક્કન્તોસિ, એહિ પબ્બજિતું દાનિ તે વટ્ટતી’’તિ તં ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તસ્મિં ઠાને પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્તમે વારે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણી’’તિ.

હત્થિસારિપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મજ્ઝેસુત્તવણ્ણના

૬૧. સત્તમે મન્તાતિ ય-કારલોપેન નિદ્દેસો, કરણત્થે વા એતં પચ્ચત્તવચનં. તેનાહ ‘‘તાય ઉભો અન્તે વિદિત્વા’’તિ. ફસ્સવસેન નિબ્બત્તત્તાતિ દ્વયદ્વયસમાપત્તિયં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ફસ્સવસેન નિબ્બત્તત્તા, ‘‘ફસ્સપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ ઇમિના ચાનુક્કમેન ફસ્સસમુટ્ઠાનત્તા ઇમસ્સ કાયસ્સ ફસ્સવસેન નિબ્બત્તત્તાતિ વુત્તં. એકો અન્તોતિ એત્થ અયં અન્ત-સદ્દો અન્તઅબ્ભન્તરમરિયાદલામકઅભાવકોટ્ઠાસપદપૂરણસમીપાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘અન્તપૂરો ઉદરપૂરો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૯૭) હિ અન્તે અન્તસદ્દો. ‘‘ચરન્તિ લોકે પરિવારછન્ના અન્તો અસુદ્ધા, બહિ સોભમાના’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૨) અબ્ભન્તરે. ‘‘કાયબન્ધનસ્સ અન્તો જીરતિ (ચૂળવ. ૨૭૮) સા હરિતન્તં વા પન્થન્તં વા સેલન્તં વા ઉદકન્તં વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) મરિયાદાયં. ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૮૦; ઇતિવુ. ૯૧) લામકે. ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૯૩; સં. નિ. ૨.૫૧) અભાવે. સબ્બપચ્ચયસઙ્ખયો હિ દુક્ખસ્સ અભાવો કોટીતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘તયો અન્તા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) કોટ્ઠાસે. ‘‘ઇઙ્ઘ તાવ સુત્તન્તં વા ગાથાયો વા અભિધમ્મં વા પરિયાપુણસ્સુ, સુત્તન્તે ઓકાસં કારાપેત્વા’’તિ (પાચિ. ૪૪૨) ચ આદીસુ પદપૂરણે. ‘‘ગામન્તં વા ઓસટો (પારા. ૪૦૯-૪૧૦; ચૂળવ. ૩૪૩) ગામન્તસેનાસન’’ન્તિઆદીસુ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૦) સમીપે. સ્વાયમિધ કોટ્ઠાસે વત્તતીતિ અયમેકો કોટ્ઠાસોતિ.

સન્તો પરમત્થતો વિજ્જમાનો ધમ્મસમૂહોતિ સક્કાયો, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. તેનાહ ‘‘તેભૂમકવટ્ટ’’ન્તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મજ્ઝેસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પુરિસિન્દ્રિયઞાણસુત્તવણ્ણના

૬૨. અટ્ઠમે નિબ્બત્તિવસેન અપાયસંવત્તનિયેન વા કમ્મુના અપાયેસુ નિયુત્તોતિ આપાયિકો નેરયિકોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અવીચિમ્હિ ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થ આયુકપ્પસઞ્ઞિતં અન્તરકપ્પં તિટ્ઠતીતિ કપ્પટ્ઠો. નિરયૂપપત્તિપરિહરણવસેન તિકિચ્છિતું અસક્કુણેય્યોતિ અતેકિચ્છો. અખણ્ડાનીતિ એકદેસેનપિ અખણ્ડિતાનિ. ભિન્નકાલતો પટ્ઠાય બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અપૂતીનીતિ ઉદકતેમનેન અપૂતિકાનિ. પૂતિકઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અવાતાતપહતાનીતિ વાતેન ચ આતપેન ચ ન હતાનિ નિરોજતં ન પાપિતાનિ. નિરોજઞ્હિ કસટં બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. ‘‘સારાદાની’’તિ વત્તબ્બે આ-કારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા પાળિયં ‘‘સારદાની’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સારાદાની’’તિ. તણ્ડુલસારસ્સ આદાનતો સારાદાનિ, ગહિતસારાનિ પતિટ્ઠિતસારાનિ. નિસ્સરઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સુખસયિતાનીતિ ચત્તારો માસે કોટ્ઠે પક્ખિત્તનિયામેનેવ સુખસયિતાનિ સુટ્ઠુ સન્નિચિતાનિ. મણ્ડખેત્તેતિ ઊસખારાદિદોસેહિ અવિદ્ધસ્તે સારક્ખેત્તે. અભિદોતિ અભિ-સદ્દેન સમાનત્થનિપાતપદન્તિ આહ ‘‘અભિઅડ્ઢરત્ત’’ન્તિ. નત્થિ એતસ્સ ભિદાતિ વા અભિદો. ‘‘અભિદં અડ્ઢરત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બે ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તવચનં. અડ્ઢરત્તન્તિ ચ અચ્ચન્તસંયોગવચનં, ભુમ્મત્થે વા. તસ્મા અભિદો અડ્ઢરત્તન્તિ અભિન્ને અડ્ઢરત્તસમયેતિ અત્થો. પુણ્ણમાસિયઞ્હિ ગગનમજ્ઝસ્સ પુરતો વા પચ્છતો વા ચન્દે ઠિતે અડ્ઢરત્તસમયો ભિન્નો નામ હોતિ, મજ્ઝે એવ પન ઠિતે અભિન્નો નામ.

સુપ્પબુદ્ધસુનક્ખત્તાદયોતિ એત્થ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૨૭ સુપ્પબુદ્ધસક્યવત્થુ) સુપ્પબુદ્ધો કિર સાકિયો ‘‘મમ ધીતરં છડ્ડેત્વા નિક્ખન્તો, મમ પુત્તં પબ્બાજેત્વા તસ્સ વેરિટ્ઠાને ઠિતો ચા’’તિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ સત્થરિ આઘાતં બન્ધિત્વા એકદિવસં ‘‘ન દાનિ નિમન્તિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભુઞ્જિતું દસ્સામી’’તિ ગમનમગ્ગં પિદહિત્વા અન્તરવીથિયં સુરં પિવન્તો નિસીદિ. અથસ્સ સત્થરિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતે તં ઠાનં આગતે ‘‘સત્થા આગતો’’તિ આરોચેસું. સો આહ – ‘‘પુરતો ગચ્છાતિ તસ્સ વદેથ, નાયં મયા મહલ્લકતરો, નાસ્સ મગ્ગં દસ્સામી’’તિ. પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનોપિ તથેવ નિસીદિ. સત્થા માતુલસ્સ સન્તિકા મગ્ગં અલભિત્વા તતોવ નિવત્તિ. સોપિ ચરપુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ તસ્સ કથં સુત્વા એહી’’તિ. સત્થાપિ નિવત્તન્તો સિતં કત્વા આનન્દત્થેરેન – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, સિતપાતુકમ્મે પચ્ચયો’’તિ પુટ્ઠો આહ – ‘‘પસ્સસિ, આનન્દ, સુપ્પબુદ્ધ’’ન્તિ. પસ્સામિ, ભન્તે. ભારિયં તેન કમ્મં કતં માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ મગ્ગં અદેન્તેન, ઇતો સત્તમે દિવસે હેટ્ઠાપાસાદે પાસાદમૂલે પથવિયા પવિસિસ્સતી’’તિ આચિક્ખિ.

સુનક્ખત્તોપિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૭) પુબ્બે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા કથેસિ. સો દિબ્બચક્ખું નિબ્બત્તેત્વા આલોકં વડ્ઢેત્વા ઓલોકેન્તો દેવલોકે નન્દનવનચિત્તલતાવનફારુસકવનમિસ્સકવનેસુ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાને દેવપુત્તે ચ દેવધીતરો ચ દિસ્વા – ‘‘એતેસં એવરૂપાય અત્તભાવસમ્પત્તિયા ઠિતાનં કિર મધુરો નુ ખો સદ્દો ભવિસ્સતી’’તિ સદ્દં સોતુકામો હુત્વા દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિ. ભગવા પનસ્સ – ‘‘દિબ્બસોતધાતુસ્સ ઉપનિસ્સયો નત્થી’’તિ ઞત્વા પરિકમ્મં ન કથેસિ. ન હિ બુદ્ધા યં ન ભવિસ્સતિ, તસ્સ પરિકમ્મં કથેન્તિ. સો ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સમણં ગોતમં પઠમં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિં, સો મય્હં ‘સમ્પજ્જતુ વા મા વા સમ્પજ્જતૂ’તિ કથેસિ. અહં પન પચ્ચત્તપુરિસકારેન તં નિબ્બત્તેત્વા દિબ્બસોતધાતુપરિકમ્મં પુચ્છિં, તં મે ન કથેસિ. અદ્ધા એવં હોતિ ‘અયં રાજપબ્બજિતો દિબ્બચક્ખુઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, દિબ્બસોતઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, ચેતોપરિયકમ્મઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, આસવાનં ખયે ઞાણં નિબ્બત્તેત્વા, મયા સમસમો ભવિસ્સતી’તિ ઇસ્સામચ્છરિયવસેન મય્હં ન કથેતી’’તિ ભિય્યોસો આઘાતં બન્ધિત્વા કાસાયાનિ છડ્ડેત્વા ગિહિભાવં પત્વાપિ ન તુણ્હીભૂતો વિહાસિ. દસબલં પન અસતા તુચ્છેન અબ્ભાચિક્ખિત્વા અપાયૂપગો અહોસિ. તમ્પિ ભગવા બ્યાકાસિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘એવમ્પિ ખો, ભગ્ગવ, સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો મયા વુચ્ચમાનો અપક્કમેવ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, યથા તં આપાયિકો’’તિ (દી. નિ. ૩.૬). તેન વુત્તં ‘‘અપરેપિ સુપ્પબુદ્ધસુનક્ખત્તાદયો ભગવતા ઞાતાવા’’તિ. આદિ-સદ્દેન કોકાલિકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

સુસીમો પરિબ્બાજકોતિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૭૦) એવંનામકો વેદઙ્ગેસુ કુસલો પણ્ડિતો પરિબ્બાજકો. અઞ્ઞતિત્થિયા હિ પરિહીનલાભસક્કારસિલોકા ‘‘સમણો ગોતમો ન જાતિગોત્તાદીનિ આરબ્ભ લાભગ્ગપ્પત્તો જાતો, કવિસેટ્ઠો પનેસ ઉત્તમકવિતાય સાવકાનં બન્ધં બન્ધિત્વા દેતિ. તે તં ઉગ્ગણ્હિત્વા ઉપટ્ઠાકાનં ઉપનિસિન્નકથમ્પિ અનુમોદનમ્પિ સરભઞ્ઞમ્પીતિ એવમાદીનિ કથેન્તિ. તે તેસં પસન્નાનં લાભં ઉપસંહરન્તિ. સચે મયં યં સમણો ગોતમા જાનાતિ, તતો થોકં જાનેય્યામ, અત્તનો સમયં તત્થ પક્ખિપિત્વા મયમ્પિ ઉપટ્ઠાકાનં કથેય્યામ. તતો એતેહિ લાભિતરા ભવેય્યામ. કો નુ ખો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ખિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા ‘‘સુસિમો પટિબલો’’તિ દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો સુસીમ, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં ચર, ત્વં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા અમ્હે વાચેય્યાસિ, તં મયં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા ગિહીનં ભાસિસ્સામ, એવં મયમ્પિ સક્કતા ભવિસ્સામ ગરુકતા માનિતા પૂજિતા લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૭૦).

અથ સુસીમો પરિબ્બાજકો તેસં વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા યેનાનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. થેરો ચ તં આદાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં આરોચેસિ. ભગવા પન ચિન્તેસિ ‘‘અયં પરિબ્બાજકો તિત્થિયસમયે ‘અહં પાટિએક્કો સત્થા’તિ પટિજાનમાનો ચરતિ, ‘ઇધેવ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં ચરિતું ઇચ્છામી’તિ કિર વદતિ, કિં નુ ખો મયિ પસન્નો, ઉદાહુ મય્હં વા મમ સાવકાનં ધમ્મકથાય પસન્નો’’તિ. અથસ્સ એકટ્ઠાનેપિ પસાદાભાવં ઞત્વા ‘‘અયં મમ સાસને ‘ધમ્મં થેનેસ્સામી’તિ પબ્બજતિ, ઇતિસ્સ આગમનં અપરિસુદ્ધં, નિપ્ફત્તિ નુ ખો કીદિસા’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘કિઞ્ચાપિ ‘ધમ્મં થેનેસ્સામી’તિ પબ્બજતિ, કતિપાહેનેવ પન ઘટેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તેનહાનન્દ, સુસીમં પબ્બાજેથા’’તિ આહ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘એવં ભગવતા કો ઞાતો? સુસીમો પરિબ્બાજકો’’તિ.

સન્તતિમહામત્તોતિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧ સન્તતિમહામત્તવત્થુ) સો કિર એકસ્મિં કાલે રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ પચ્ચન્તં કુપિતં વૂપસમેત્વા આગતો. અથસ્સ રાજા તુટ્ઠો સત્ત દિવસાનિ રજ્જં દત્વા એકં નચ્ચગીતકુસલં ઇત્થિં અદાસિ. સો સત્ત દિવસાનિ સુરામદમત્તો હુત્વા સત્તમે દિવસે સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નહાનતિત્થં ગચ્છન્તો સત્થારં પિણ્ડાય પવિસન્તં દ્વારન્તરે દિસ્વા હત્થિક્ખન્ધવરગતોવ સીસં ચાલેત્વા વન્દિ. સત્થા સિતં કત્વા ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, સિતપાતુકરણે હેતૂ’’તિ આનન્દત્થેરેન પુટ્ઠો સિતકારણં આચિક્ખન્તો આહ – ‘‘પસ્સસિ, આનન્દ, સન્તતિમહામત્તં, અજ્જેવ સબ્બાભરણપ્પટિમણ્ડિતો મમ સન્તિકં આગન્ત્વા ચાતુપ્પદિકગાથાવસાને અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં કો ઞાતો ભગવતાતિ? સન્તતિમહામત્તો’’તિ.

પુરિસિન્દ્રિયઞાણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નિબ્બેધિકસુત્તવણ્ણના

૬૩. નવમે પરિહાયતિ અત્તનો ફલં પરિગ્ગહેત્વા વત્તતિ, તસ્સ વા કારણભાવં ઉપગચ્છતીતિ પરિયાયોતિ ઇધ કારણં વુત્તન્તિ આહ ‘‘નિબ્બિજ્ઝનકારણ’’ન્તિ.

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અહતાનં વત્થાનં દિગુણં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ એત્થ હિ પટલટ્ઠો ગુણટ્ઠો. ‘‘અચ્ચેન્તિ કાલા તરયન્તિ રત્તિયો, વયોગુણા અનુપુબ્બં જહન્તી’’તિ (સં. નિ. ૧.૪) એત્થ રાસટ્ઠો ગુણટ્ઠો. ‘‘સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯) એત્થ આનિસંસટ્ઠો. ‘‘અન્તં અન્તગુણં (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકારો), કયિરા માલાગુણે બહૂ’’તિ (ધ. પ. ૫૩) એત્થ બન્ધનટ્ઠો ગુણટ્ઠો. ઇધાપિ એસોવ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘બન્ધનટ્ઠેન ગુણા’’તિ. કામરાગસ્સ સંયોજનસ્સ પચ્ચયભાવેન વત્થુકામેસુપિ બન્ધનટ્ઠો રાસટ્ઠો વા ગુણટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાતિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણતંદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ જાનિતબ્બા. સોતવિઞ્ઞેય્યાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇટ્ઠારમ્મણભૂતાતિ સભાવેનેવ ઇટ્ઠારમ્મણજાતિકા, ઇટ્ઠારમ્મણભાવં વા પત્તા. કમનીયાતિ કામેતબ્બા. મનવડ્ઢનકાતિ મનોહરા. એતેન પરિકપ્પનતોપિ ઇટ્ઠારમ્મણભાવં સઙ્ગણ્હાતિ. પિયજાતિકાતિ પિયાયિતબ્બસભાવા. કામૂપસઞ્હિતાતિ કામરાગેન ઉપેચ્ચ સમ્બન્ધનીયા સમ્બન્ધા કાતબ્બા. તેનાહ ‘‘આરમ્મણં કત્વા’’તિઆદિ. સઙ્કપ્પરાગોતિ વા સુભાદિવસેન સઙ્કપ્પિતવુત્થમ્હિ ઉપ્પન્નરાગો. એવમેત્થ વત્થુકામં પટિક્ખિપિત્વા કિલેસકામો વુત્તો તસ્સેવ વસેન તેસમ્પિ કામભાવસિદ્ધિતો, કિલેસકામસ્સપિ ઇટ્ઠવેદના દિટ્ઠાદિસમ્પયોગભેદેન પવત્તિઆકારભેદેન ચ અત્થિ વિચિત્તકાતિ તતો વિસેસેતું ‘‘ચિત્રવિચિત્રારમ્મણાની’’તિ આહ, નાનપ્પકારાનિ રૂપાદિઆરમ્મણાનીતિ અત્થો.

અથેત્થ ધીરા વિનયન્તિ છન્દન્તિ અથ એતેસુ આરમ્મણેસુ ધિતિસમ્પન્ના પણ્ડિતા છન્દરાગં વિનયન્તિ.

તજ્જાતિકન્તિ તંસભાવં, અત્થતો પન તસ્સ કામસ્સ અનુરૂપન્તિ વુત્તં હોતિ. પુઞ્ઞસ્સ ભાગો પુઞ્ઞભાગો, પુઞ્ઞકોટ્ઠાસો. તેન નિબ્બત્તો, તત્થ વા ભવોતિ પુઞ્ઞભાગિયો. અપુઞ્ઞભાગિયોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. વિપાકોયેવ વેપક્કન્તિ આહ ‘‘વોહારવિપાક’’ન્તિ.

સબ્બસઙ્ગાહિકાતિ કુસલાકુસલસાધારણા. સંવિદહનચેતનાતિ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ સંવિદહનલક્ખણા ચેતના. ઉરત્તાળિન્તિ ઉરં તાળેત્વા. એકપદન્તિ એકપદચિતં મન્તં. તેનાહ ‘‘એકપદમન્તં વા’’તિઆદિ.

નિબ્બેધિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સીહનાદસુત્તવણ્ણના

૬૪. દસમે તથાગતબલાનીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ તથાગતસ્સેવ બલાનિ. નનુ ચેતાનિ સાવકાનમ્પિ એકચ્ચાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ? કામં ઉપ્પજ્જન્તિ, યાદિસાનિ પન બુદ્ધાનં ઠાનાટ્ઠાનઞાણાદીનિ, ન તાદિસાનિ તદઞ્ઞેસં કદાચિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ. ઇમમેવ હિ યથાવુત્તં લેસં અપેક્ખિત્વા સાધારણભાવતો આસયાનુસયઞાણાદીસુ એવ અસાધારણસમઞ્ઞા નિરુળ્હા. યથા પુબ્બબુદ્ધાનં બલાનિ પુઞ્ઞસ્સ સમ્પત્તિયા આગતાનિ, તથા આગતબલાનીતિ વા તથાગતબલાનિ. ઉસભસ્સ ઇદં આસભં, સેટ્ઠટ્ઠાનં. પમુખનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં. પટિવેધઞાણઞ્ચેવ દેસનાઞાણઞ્ચાતિ એત્થ પઞ્ઞાય પભાવિતં અત્તનો અરિયફલાવહં પટિવેધઞાણં. કરુણાય પભાવિતં સાવકાનં અરિયફલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. તુસિતભવનતો યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દીપઙ્કરતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં, બુદ્ધાનઞ્ઞેવ ઓરસઞાણં.

ઠાનઞ્ચ ઠાનતો પજાનાતીતિ કારણઞ્ચ કારણતો પજાનાતિ. યસ્મા તત્થ ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. ભગવા ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં ઠાનં, યે યે ધમ્મા યેયં યેયં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં અટ્ઠાન’’ન્તિ પજાનન્તો ઠાનતો અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતિ.

સમાદિયન્તીતિ સમાદાનાનિ, તાનિ પન સમાદિયિત્વા કતાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘સમાદિયિત્વા કતાન’’ન્તિ. કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનન્તિ એતેન ‘‘સમાદાન’’ન્તિ સદ્દસ્સ અપુબ્બત્થાભાવં દસ્સેતિ મુત્તગતસદ્દે ગતસદ્દસ્સ વિય. ગતીતિ નિરયાદિગતિયો. ઉપધીતિ અત્તભાવો. કાલોતિ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનારહકાલો. પયોગોતિ વિપાકુપ્પત્તિયા પચ્ચયભૂતા કિરિયા.

ચતુન્નં ઝાનાનન્તિ પચ્ચનીકજ્ઝાપનટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનટ્ઠેન ચ ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં. ચતુક્કનયેન હેતં વુત્તં. અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનન્તિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનં (મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨; ધ. સ. ૨૪૮; પટિ. મ. ૧.૨૦૯) અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં. તિણ્ણં સમાધીનન્તિ સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં. નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનન્તિ પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદીનં નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. એત્થ ચ પટિપાટિયા અટ્ઠન્નં સમાધીતિપિ નામં, સમાપત્તીતિપિ ચિત્તેકગ્ગતાસબ્ભાવતો, નિરોધસમાપત્તિયા તદભાવતો ન સમાધીતિ નામં. હાનભાગિયં ધમ્મન્તિ અપ્પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિપક્ખન્દનં. વિસેસભાગિયં ધમ્મન્તિ પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં દુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનં. ઇતિ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિદુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનાનિ હાનભાગિયવિસેસભાગિયધમ્માતિ દસ્સિતાનિ. તેહિ પન ઝાનાનં તંસભાવતા ધમ્મસદ્દેન વુત્તા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ. વોદાનન્તિ પગુણતાસઙ્ખાતં વોદાનં. તઞ્હિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠહિત્વા દુતિયજ્ઝાનાદીનં અધિગમસ્સ પચ્ચયત્તા ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. યે પન ‘‘નિરોધતો ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનન્તિ પાળિ નત્થી’’તિ વદન્તિ. તે ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઇમાય પાળિયં (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) પટિસેધેતબ્બા.

સીહનાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.