૧. સોણસુત્તવણ્ણના

૫૫. છટ્ઠસ્સ પઠમે નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસનેતિ એત્થ કિં તં આસનં પઠમમેવ પઞ્ઞત્તં, ઉદાહુ ભગવન્તં દિસ્વા પઞ્ઞત્તન્તિ ચે? ભગવતો ધરમાનકાલે પધાનિકભિક્ખૂનં વત્તમેતં, યદિદં અત્તનો વસનટ્ઠાને બુદ્ધાસનં પઞ્ઞપેત્વાવ નિસીદનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પધાનિકભિક્ખૂ’’તિઆદિ. બુદ્ધકાલે કિર યત્થ યત્થ એકોપિ ભિક્ખુ વિહરતિ, સબ્બત્થ બુદ્ધાસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. કસ્મા? ભગવા હિ અત્તનો સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ફાસુકટ્ઠાને વિહરન્તે મનસિ કરોતિ – ‘‘અસુકો મય્હં સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગતો, અસક્ખિ નુ ખો વિસેસં નિબ્બત્તેતું, નો’’તિ. અથ નં પસ્સતિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા અકુસલવિતક્કં વિતક્કયમાનં, તતો ‘‘કથઞ્હિ નામ માદિસસ્સ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તં ઇમં કુલપુત્તં અકુસલવિતક્કા અધિભવિત્વા અનમતગ્ગે વટ્ટદુક્ખે સંસારેસ્સન્તી’’તિ તસ્સ અનુગ્ગહત્થં તત્થેવ અત્તાનં દસ્સેત્વા તં કુલપુત્તં ઓવદિત્વા આકાસં ઉપ્પતિત્વા પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. અથેવં ઓવદિયમાના તે ભિક્ખૂ ચિન્તયિંસુ ‘‘સત્થા અમ્હાકં મનં જાનિત્વા આગન્ત્વા અમ્હાકં સમીપે ઠિતંયેવ અત્તાનં દસ્સેતિ. તસ્મિં ખણે, ‘ભન્તે, ઇધ નિસીદથ નિસીદથા’તિ આસનપરિયેસનં નામ ભારો’’તિ. તે આસનં પઞ્ઞપેત્વાવ વિહરન્તિ. યસ્સ પીઠં અત્થિ, સો તં પઞ્ઞપેતિ. યસ્સ નત્થિ, સો મઞ્ચં વા ફલકં વા પાસાણં વા વાલિકાપુઞ્જં વા પઞ્ઞપેતિ. તં અલભમાના પુરાણપણ્ણાનિપિ સંકડ્ઢિત્વા તત્થ પંસુકૂલં પત્થરિત્વા ઠપેન્તિ.

સત્ત સરાતિ – છજ્જો, ઉસભો, ગન્ધારો, મજ્ઝિમો, પઞ્ચમો, ધેવતો, નિસાદોતિ એતે સત્ત સરા. તયો ગામાતિ – છજ્જગામો, મજ્ઝિમગામો, સાધારણગામોતિ તયો ગામા, સમૂહાતિ અત્થો. મનુસ્સલોકે વીણાવાદના એકેકસ્સ સરસ્સ વસેન તયો તયો મુચ્છનાતિ કત્વા એકવીસતિ મુચ્છના. દેવલોકે વીણાવાદના પન સમપઞ્ઞાસ મુચ્છનાતિ વદન્તિ. તત્થ હિ એકેકસ્સ સરસ્સ વસેન સત્ત સત્ત મુચ્છના, અન્તરસ્સ સરસ્સ ચ એકાતિ સમપઞ્ઞાસ મુચ્છના. તેનેવ સક્કપઞ્હસુત્તસંવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૪૫) ‘‘સમપઞ્ઞાસ મુચ્છના મુચ્છેત્વા’’તિ પઞ્ચસિખસ્સ વીણાવાદનં દસ્સેન્તેન વુત્તં. ઠાના એકૂનપઞ્ઞાસાતિ એકેકસ્સેવ સરસ્સ સત્ત સત્ત ઠાનભેદા, યતો સરસ્સ મણ્ડલતાવવત્થાનં હોતિ. એકૂનપઞ્ઞાસટ્ઠાનવિસેસો તિસ્સો દુવે ચતસ્સો ચતસ્સો તિસ્સો દુવે ચતસ્સોતિ દ્વાવીસતિ સુતિભેદા ચ ઇચ્છિતા.

અતિગાળ્હં આરદ્ધન્તિ થિનમિદ્ધછમ્ભિતત્તાનં વૂપસમત્થં અતિવિય આરદ્ધં. સબ્બત્થ નિયુત્તા સબ્બત્થિકા. સબ્બેન વા લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિયેન અત્થેતબ્બા સબ્બત્થિકા. સમથોયેવ સમથનિમિત્તં. એવં સેસેસુપિ. ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તાતિ એત્થ યસ્મા બાહિરકો કામેસુ વીતરાગો ન ખયા રાગસ્સ વીતરાગો સબ્બસો અવિપ્પહીનરાગત્તા. વિક્ખમ્ભિતરાગો હિ સો. અરહા પન ખયા એવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા’’તિ. એસ નયો દોસમોહેસુપિ.

લાભસક્કારસિલોકં નિકામયમાનોતિ એત્થ લબ્ભતિ પાપુણીયતીતિ લાભો, ચતુન્નં પચ્ચયાનમેતં અધિવચનં. સક્કચ્ચં કાતબ્બોતિ સક્કારો. પચ્ચયા એવ હિ પણીતપણીતા સુન્દરસુન્દરા અભિસઙ્ખરિત્વા કતા ‘‘સક્કારો’’તિ વુચ્ચતિ, યા ચ પરેહિ અત્તનો ગારવકિરિયા, પુપ્ફાદીહિ વા પૂજા. સિલોકોતિ વણ્ણભણનં. તં લાભઞ્ચ, સક્કારઞ્ચ, સિલોકઞ્ચ, નિકામયમાનો, પવત્તયમાનોતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ચતુપચ્ચયલાભઞ્ચ…પે… પત્થયમાનો’’તિ.

થૂણન્તિ પસૂનં બન્ધનત્થાય નિખાતત્થમ્ભસઙ્ખાતં થૂણં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સોણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.