૮. પતિલીનસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે અન્તવા લોકોતિ એકપસ્સેન વડ્ઢિતં કસિણનિમિત્તં ‘‘લોકો’’તિ ગાહેન વા તક્કેન વા ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. લાભી હિ ઝાનચક્ખુના પસ્સિત્વા ગણ્હાતિ, ઇતરો તક્કમત્તેન. અનન્તવાતિ સમન્તતો વડ્ઢિતં અપ્પમાણં કસિણનિમિત્તં ‘‘લોકો’’તિ ગાહેન વા તક્કેન વા ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ જીવો સરીરઞ્ચ એકમેવ વત્થૂતિ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. વિસ્સટ્ઠાનીતિ સકપરિચ્ચજનવસેન નિસ્સટ્ઠાનિ. વન્તાનીતિ ઇદં પુન અનાદિયનભાવદસ્સનવસેન વુત્તં. ચત્તમ્પિ હિ કેચિ ગણ્હન્તિ, નયિદમેવન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘વન્તાની’’તિ વુત્તં. ન હિ યં યેન વન્તં, ન સો તં પુન આદીયતિ. વન્તમ્પિ કિઞ્ચિ સસન્તતિલગ્ગં સિયા, નયિદમેવન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘મુત્તાની’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘છિન્નબન્ધનાનિ કતાની’’તિ, સન્તતિતો વિનિમોચનવસેન છિન્નબન્ધનાનિ કતાનીતિ અત્થો. મુત્તમ્પિ કિઞ્ચિ મુત્તબન્ધનં વિય ફલં કુહિઞ્ચિ તિટ્ઠતિ, ન એવમિદન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘પહીનાની’’તિ વુત્તં. યથા કિઞ્ચિ દુન્નિસ્સટ્ઠં પુન આદાય સમ્મદેવ નિસ્સટ્ઠં ‘‘પટિનિસ્સટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં વિપસ્સનાય નિસ્સટ્ઠાનિ આદિન્નસદિસાનિ મગ્ગેન પહીનાનિ પટિનિસ્સટ્ઠાનિ નામ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘પટિનિસ્સટ્ઠાની’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘યથા ન પુન ચિત્તં આરોહન્તિ, એવં પટિનિસ્સજ્જિતાની’’તિ.

કામેસનાતિ કામાનં એસના, કામસઙ્ખાતા વા એસના કામેસના. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તત્થ કતમા કામેસના? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામપિપાસા કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના’’તિ, તસ્મા કામરાગો ‘‘કામેસના’’તિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘કામેસના…પે… અનાગામિમગ્ગેન પહીના’’તિ. ભવાનં એસના ભવેસના. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘તત્થ કતમા ભવેસના? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો…પે… ભવજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના’’તિ, તસ્મા ભવેસનરાગો રૂપારૂપભવપત્થનાતિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘ભવેસના પન અરહત્તમગ્ગેન પહીયતી’’તિ.

બ્રહ્મચરિયસ્સ એસના બ્રહ્મચરિયેસના. સા ચ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ, દિટ્ઠિગતિકસમ્મતબ્રહ્મચરિયસ્સ ચ ગવેસનવસેન દ્વિપ્પકારાતિ આહ ‘‘બ્રહ્મચરિયં એસિસ્સામી’’તિઆદિ. દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ એસનાપિ હિ બ્રહ્મચરિયેસનાતિ વુચ્ચતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારં દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસંયોજનં ગાહો પતિટ્ઠાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયેસગ્ગાહો, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯).

તસ્મા દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ એસના દિટ્ઠબ્રહ્મચરિયેસનાતિ વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘દિટ્ઠિબ્રહ્મચરિયેસના પન સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ. એત્તાવતા ચ રાગદિટ્ઠિયો એસનાતિ દસ્સિતં હોતિ. ન કેવલઞ્ચ રાગદિટ્ઠિયો એવ એસના, તદેકટ્ઠં કમ્મમ્પિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તત્થ કતમા કામેસના? કામરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના. તત્થ કતમા ભવેસના? ભવરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના. તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯).

નવવિધમાનોતિ ‘‘સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૪.૧૦૮; ધ. સ. ૧૧૨૧; વિભ. ૮૬૬; મહાનિ. ૨૧) આગતો નવવિધમાનો.

‘‘કામેસના’’તિઆદિગાથાય પન બ્રહ્મચરિયેસના સહાતિ બ્રહ્મચરિયેસનાય સદ્ધિં. વિભત્તિલોપેન હિ અયં નિદ્દેસો. કરણત્થે વા એતં પચ્ચત્તવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘બ્રહ્મચરિયેસનાય સદ્ધિં કામેસના ભવેસનાતિ તિસ્સો એસના’’તિ. તાસુ બ્રહ્મચરિયેસનં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘ઇતિસચ્ચપરામાસો, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમુસ્સયા’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ઇતિ એવં સચ્ચન્તિ પરામાસો ઇતિસચ્ચપરામાસો. ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ દિટ્ઠિયા પવત્તિઆકારં દસ્સેતિ. દિટ્ઠિયો એવ સબ્બાનત્થહેતુભાવતો દિટ્ઠિટ્ઠાના. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). તા એવ ચ ઉપરૂપરિ વુદ્ધિયા માનલોભાદિકિલેસસમુસ્સયનેન વટ્ટદુક્ખસમુસ્સયનેન ચ સમુસ્સયા, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ મિચ્છાભિનિવિસમાના સબ્બાનત્થહેતુકા કિલેસદુક્ખૂપચયતો હેતુભૂતા ચ દિટ્ઠિયો બ્રહ્મચરિયેસનાતિ વુત્તં હોતિ. એતેન પવત્તિઆકારતો નિબ્બત્તિતો ચ બ્રહ્મચરિયેસના દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

સબ્બરાગવિરત્તસ્સાતિ સબ્બેહિ કામભવરાગેહિ વિરત્તસ્સ. તતો એવ તણ્હાક્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને વિમુત્તત્તા તણ્હાક્ખયવિમુત્તિનો અરહતો. એસના પટિનિસ્સટ્ઠાતિ કામેસના, ભવેસના સબ્બસો નિસ્સટ્ઠા પહીના. દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતાતિ બ્રહ્મચરિયેસનાસઙ્ખાતા દિટ્ઠિટ્ઠાના ચ પઠમમગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતા. એવમ્પિ ઇમિસ્સા ગાથાય અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પતિલીનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.