.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

ચતુક્કનિપાત-ટીકા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. ભણ્ડગામવગ્ગો

૧-૨. અનુબુદ્ધસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૨. ચતુક્કનિપાતસ્સ પઠમે અનુબોધો પુબ્બભાગિયં ઞાણં, પટિવેધો અનુબોધેન અભિસમયો. તત્થ યસ્મા અનુબોધપુબ્બકો પટિવેધો અનુબોધેન વિના ન હોતિ. અનુબોધો હિ એકચ્ચો પટિવેધસમ્બદ્ધો, તદુભયાભાવહેતુકઞ્ચ વટ્ટે સંસરણં, તસ્મા વુત્તં પાળિયં ‘‘અનનુબોધા…પે… તુમ્હાકઞ્ચા’’તિ. પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ભવતો ભવન્તરૂપગમનં સન્ધાવનં, અપરાપરં ચવનૂપપજ્જનવસેન સઞ્ચરણં સંસરણન્તિ આહ ‘‘ભવતો’’તિઆદિ. સન્ધાવિતસંસરિતપદાનં કમ્મસાધનતં સન્ધાયાહ ‘‘મયા ચ તુમ્હેહિ ચા’’તિ પઠમવિકપ્પે. દુતિયવિકપ્પે પન ભાવસાધનતં હદયે કત્વા ‘‘મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચા’’તિ યથારુતવસેનેવ વુત્તં. દીઘરજ્જુના બદ્ધસકુણં વિય રજ્જુહત્થો પુરિસો દેસન્તરં તણ્હારજ્જુના બદ્ધં સત્તસન્તાનં અભિસઙ્ખારો ભવન્તરં નેતિ એતાયાતિ ભવનેત્તિ. તેનાહ ‘‘ભવરજ્જૂ’’તિઆદી.

વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકરોતિ સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ સકસન્તાને પરસન્તાને ચ વિનાસકરો અભાવકરો. બુદ્ધચક્ખુધમ્મચક્ખુદિબ્બચક્ખુમંસચક્ખુસમન્તચક્ખુસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. સવાસનાનં કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા સાતિસયં કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

અનુબુદ્ધસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. પઠમખતસુત્તાદિવણ્ણના

૩-૪. તતિયે કલિન્તિ અપરાધં. વિચિનાતીતિ આચિનોતિ પસવતિ. તેન ચ કલિના સુખં ન પટિલભતીતિ તેન અપરાધેન સુખં ન વિન્દતિ. નિન્દિયપ્પસંસાય હિ પસંસિયનિન્દાય ચ સમકોવ વિપાકો. પસંસિયનિન્દાતિ ચ સમ્પન્નગુણપરિધંસનવસેન પવત્તિયા મહાસાવજ્જતાય કટુકતરવિપાકા. નિન્દિયપ્પસંસા પન કથં તાય સમવિપાકાતિ ચે? તસ્મિં અવિજ્જમાનગુણસમારોપનેન અત્તનો પરેસઞ્ચ મિચ્છાપટિપત્તિહેતુભાવતો પસંસિયેન તસ્સ સબ્ભાવકરણતો ચ. લોકેપિ હિ અસૂરં સૂરેન સમં કરોન્તો ગારય્હો હોતિ, પગેવ દુપ્પટિપન્નં સુપ્પટિપન્નેન સમં કરોન્તોતિ. સકેન ધનેનાતિ અત્તનો સાપતેય્યેન. અપ્પમત્તકોવ કલીતિ દિટ્ઠધમ્મિકત્તા સપ્પટિકારત્તા ચ અપ્પમત્તકો અપરાધો. અયં…પે… મહન્તતરો કલિ કતૂપચિતત્તા સમ્પરાયિકત્તા અપ્પટિકારત્તા ચ.

નિરબ્બુદોતિ ગણનાવિસેસો એસોતિ આહ ‘‘નિરબ્બુદગણનાયા’’તિ, સતસહસ્સં નિરબ્બુદાતિ અત્થો. નિરબ્બુદપરિમાણં પન વસ્સગણનાય એવં વેદિતબ્બં. યથેવ હિ સતં સતસહસ્સાનં કોટિ હોતિ, એવં સતં સતસહસ્સાનં કોટિયો પકોટિ નામ હોતિ, સતં સતસહસ્સાનં પકોટિયો કોટિપકોટિ, સતં સતસહસ્સકોટિપકોટિયો નહુતં, સતં સતસહસ્સનહુતાનિ નિન્નહુતં, સતં સતસહસ્સનિન્નહુતાનિ એકં અબ્બુદં, તતો વીસતિગુણિતં નિરબ્બુદં. યં અરિયે ગરહન્તો નિરયં ઉપપજ્જતીતિ અરિયે ગરહન્તો યં નિરબ્બુદસઙ્ખાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, નિરબ્બુદોતિ ચ પાટિયેક્કો નિરયો નત્થિ, અવીચિમ્હિયેવ પન નિરબ્બુદગણનાય પચ્ચિતબ્બટ્ઠાનસ્સેતં નામં. ચતુત્થં ઉત્તાનમેવ.

પઠમખતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અનુસોતસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે અનુસોતં ગચ્છતીતિ સંસારસોતસ્સ અનુકૂલભાવેન ગચ્છતિ. પચ્ચનીકપટિપત્તિયાતિ સંસારસોતસ્સ પટિકૂલવસેન પવત્તનિબ્બિદાનુપસ્સનાદિપટિપત્તિયા. ઠિતસભાવોતિ અચલપ્પસાદાદિસમન્નાગમેન ઠિતસભાવો. અનાગામી હિ અસ્સદ્ધિયેહિ કામરાગબ્યાપાદેહિ અકમ્પનિયચિત્તતાય તમ્હા લોકા અનાવત્તિધમ્મતાય ચ ઠિતસભાવો નામ. ઓઘં તરિત્વાતિ કામોઘાદિચતુબ્બિધં ઓઘં અતિક્કમિત્વા. પરતીરં ગતોતિ નિબ્બાનપારં ગતો. બ્રાહ્મણોતિ બાહિતપાપતાય બ્રાહ્મણોતિ સઙ્ખં ગતો ખીણાસવો. તેનાહ ‘‘સેટ્ઠો નિદ્દોસો’’તિ. પઞ્ચવેરકમ્મન્તિ પાણાતિપાતાદિપઞ્ચદુચ્ચરિતં. સહાપિ દુક્ખેન સહાપિ દોમનસ્સેનાતિ કિલેસપરિયુટ્ઠાને સતિ ઉપ્પન્નેન દુક્ખદોમનસ્સેન સદ્ધિમ્પિ. પરિપુણ્ણન્તિ તિસ્સન્નં સિક્ખાનં એકાયપિ અનૂનં. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠચરિયં. ઇમિના વારેન સોતાપન્નસકદાગામિનો કથિતા. કિં પન તે રુદન્તા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તીતિ? આમ, કિલેસરોદનેન રોદન્તા ચરન્તિ નામ, સીલસમ્પન્નો પુથુજ્જનભિક્ખુ એત્થેવ સઙ્ગહિતો.

ચેતોવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલઞાણં. છહાકારેહિ પારગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, પહાનપારગૂ, સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ એવં છહિ આકારેહિ સબ્બધમ્માનં પારં પરિયોસાનં ગતો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનુસોતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અપ્પસ્સુતસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે અપ્પકં સુતં હોતીતિ નવઙ્ગસત્થુસાસને કિઞ્ચિદેવ સુતં હોતિ. તદેવ નવઙ્ગસત્થુસાસનં દસ્સેતું ‘‘સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુત્તાદીનિ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગનિદ્દેસક્ખન્ધકપરિવારા’’તિઆદિમાહ. કથં પનાયં વિભાગો યુજ્જેય્ય. સગાથકઞ્હિ સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણં. તદુભયવિનિમુત્તઞ્ચ સુત્તં ઉદાનાદિવિસેસસઞ્ઞારહિતં નત્થિ, યં સુત્તઙ્ગં સિયા. મઙ્ગલસુત્તાદીનઞ્ચ (ખુ. પા. ૫.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૬૧ આદયો) સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા ગાથાભાવતો ધમ્મપદાદીનં વિય. ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો વા સિયા સગાથકત્તા સગાથાવગ્ગસ્સ વિય. તથા ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનન્તિ? વુચ્ચતે –

‘‘સુત્તન્તિ સામઞ્ઞવિધિ, વિસેસવિધયો પરે;

સનિમિત્તા નિરુળ્હત્તા, સહતાઞ્ઞેન નાઞ્ઞતો’’. (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના; દી. નિ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના)

સબ્બસ્સપિ હિ બુદ્ધવચનસ્સ સુત્તન્તિ અયં સામઞ્ઞવિધિ. તેનેવાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાનો નેત્તિયં (નેત્તિ. સઙ્ગહવારો) ‘‘નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠી’’તિ. એત્તકં તસ્સ ભગવતો સુત્તાગતં સુત્તપરિયાપન્નં (પાચિ. ૬૫૫, ૧૨૪૨) સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનીતિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) એવમાદિ ચ એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં. વિસેસવિધયો પરે સનિમિત્તા તદેકદેસેસુ ગેય્યાદયો વિસેસવિધયો તેન તેન નિમિત્તેન પતિટ્ઠિતા. તથા હિ ગેય્યસ્સ સગાથકત્તં તબ્ભાવનિમિત્તં. લોકેપિ હિ સસિલોકં સગાથકં વા ચુણ્ણિયગન્થં ‘‘ગેય્ય’’ન્તિ વદન્તિ. ગાથાવિરહે પન સતિ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્તં. પુચ્છાવિસ્સજ્જનઞ્હિ ‘‘બ્યાકરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. બ્યાકરણમેવ વેય્યાકરણં. એવં સન્તે સગાથકાદીનમ્પિ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તાનં વેય્યાકરણભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ ગેય્યાદિસઞ્ઞાનં અનોકાસભાવતો, ‘‘ગાથાવિરહે સતી’’તિ વિસેસિતત્તા ચ. તથા હિ ધમ્મપદાદીસુ કેવલં ગાથાબન્ધેસુ સગાથકત્તેપિ સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાયુત્તેસુ ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદીવચનસમ્બન્ધેસુ અબ્ભુતધમ્મપ્પટિસંયુત્તેસુ ચ સુત્તવિસેસેસુ યથાક્કમં ગાથાઉદાનઇતિવુત્તકઅબ્ભુતધમ્મસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતા, તથા સતિપિ ગાથાબન્ધભાવે ભગવતો અતીતાસુ જાતીસુ ચરિયાનુભાવપ્પકાસકેસુ જાતકસઞ્ઞા, સતિપિ પઞ્હવિસ્સજ્જનભાવે સગાથકત્તે ચ કેસુચિ સુત્તન્તેસુ વેદસ્સ લભાપનતો વેદલ્લસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ એવં તેન તેન સગાથકત્તાદિના નિમિત્તેન તેસુ તેસુ સુત્તવિસેસેસુ ગેય્યાદિસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ વિસેસવિધયો સુત્તઙ્ગતો પરે ગેય્યાદયો. યં પનેત્થ ગેય્યઙ્ગાદિનિમિત્તરહિતં, તં સુત્તઙ્ગં વિસેસસઞ્ઞાપરિહારેન સામઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તનતો. નનુ ચ સગાથકં સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણન્તિ સુત્તઙ્ગં ન સમ્ભવતીતિ ચોદના તદવત્થાવાતિ? ન તદવત્થા સોધિતત્તા. સોધિતઞ્હિ પુબ્બે ‘‘ગાથાવિરહે સતિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્ત’’ન્તિ.

યઞ્ચ વુત્તં – ‘‘ગાથાભાવતો મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા’’તિ, તં ન, નિરુળ્હત્તા. નિરુળ્હો હિ મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તભાવો. ન હિ તાનિ ધમ્મપદબુદ્ધવંસાદયો વિય ગાથાભાવેન પઞ્ઞાતાનિ, અથ ખો સુત્તભાવેનેવ, તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સુત્તનામક’’ન્તિ નામગ્ગહણં કતં. યં પન વુત્તં ‘‘સગાથકત્તા ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ નત્થિ, યસ્મા સહતાઞ્ઞેન. સહ ગાથાહીતિ હિ સગાથકં. સહભાવો નામ અત્થતો અઞ્ઞેન હોતિ, ન ચ મઙ્ગલસુત્તાદીસુ ગાથાવિનિમુત્તો કોચિ સુત્તપ્પદેસો અત્થિ, યો ‘‘સહ ગાથાહી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ન ચ સમુદાયો નામ કોચિ અત્થિ. યદપિ વુત્તં – ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનં ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ ન, અઞ્ઞતો. અઞ્ઞા એવ હિ તા ગાથા જાતકાદિપરિયાપન્નત્તા. અતો ન તાહિ ઉભતોવિભઙ્ગાદીનં ગેય્યઙ્ગભાવોતિ. એવં સુત્તાદીનં અઙ્ગાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્કરાભાવો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય સારત્થદીપનિયા (સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના) અમ્હેહિ પકાસિતો, ઇચ્છન્તેહિ તતોયેવ ગહેતબ્બો.

ન અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતીતિ અટ્ઠકથાઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા લોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુરૂપધમ્મં પુબ્બભાગપ્પટિપદં પટિપન્નો ન હોતીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘ન અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અટ્ઠકથઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા…પે… ન પટિપન્નો હોતી’’તિ.

અપ્પસ્સુતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સોભનસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેનાતિ સચ્ચસમ્પટિવેધાદિપઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન. વિનયં ઉપેતાતિ તદઙ્ગાદિવસેન કિલેસાનં વિનયં ઉપેતા. વેસારજ્જેનાતિ સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિપાપધમ્માનં વિગમનતો વેસારજ્જેન, સારજ્જરહિતેનાતિ અત્થો. તેપિટકવસેન બહુ સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તમેવ પરિયત્તિધમ્મં ધારેન્તિ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસં વિય વિનસ્સન્તં અકત્વા સુપ્પગુણસુપ્પવત્તિભાવેન હદયે ઠપેન્તીતિ ધમ્મધરા. એદિસા ચ અત્તના સુતસ્સ ધમ્મસ્સ આધારભૂતા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘સુતધમ્માનં આધારભૂતા’’તિ.

સોભનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેસારજ્જસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે બ્યામોહવસેન સરણપરિયેસનં સારજ્જનં સારદો, બ્યામોહભયં. વિગતો સારદો એતસ્સાતિ વિસારદો, તસ્સ ભાવો વેસારજ્જં. તં પન ઞાણસમ્પદં, પહાનસમ્પદં, દેસનાવિસેસસમ્પદં ખેમઞ્ચ નિસ્સાય પવત્તં ચતુબ્બિધપચ્ચવેક્ખણઞાણં. તેનાહ ‘‘ચતૂસુ ઠાનેસૂ’’તિઆદિ. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, સેટ્ઠટ્ઠાનં. સબ્બઞ્ઞુતપટિજાનનવસેન અભિમુખં ગચ્છન્તિ, અટ્ઠ વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ આસભા, પુબ્બબુદ્ધા. ઇદં પનાતિ બુદ્ધાનં ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતમેવ વદતિ. તિટ્ઠમાનોવાતિ અવદન્તોપિ તિટ્ઠમાનોવ પટિજાનાતિ નામાતિ અત્થો. ઉપગચ્છતીતિ અનુજાનાતિ.

અટ્ઠસુ પરિસાસૂતિ ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, અનેકસતં ખત્તિયપરિસં ઉપસઙ્કમિતા…પે… બ્રાહ્મણપરિસં ગહપતિપરિસં, સમણપરિસં, ચાતુમહારાજિકપરિસં, તાવતિંસપરિસં, મારપરિસં, બ્રહ્મપરિસં ઉપસઙ્કમિતા, તત્રપિ મયા સન્નિસિન્નપુબ્બઞ્ચેવ સલ્લપિતપુબ્બઞ્ચ સાકચ્છા ચ સમાપજ્જિતપુબ્બા. તત્ર વત મં ‘ભયં વા સારજ્જં વા ઓક્કમિસ્સતી’તિ નિમિત્તમેતં, સારિપુત્ત, ન સમનુપસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૧) એવં વુત્તપરિસાસુ. અભીતનાદં નદતીતિ પરતો દસ્સિતઞાણયોગેન વિસારદો અહન્તિ અભીતનાદં નદતિ. સીહનાદસુત્તેનાતિ ખન્ધવગ્ગે આગતેન સીહનાદસુત્તેન.

‘‘દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) સુત્તસેસેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિફલસમ્પત્તિપવત્તિ વુત્તા, પુરિમસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિઉપનિસ્સયા પચ્છિમસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિસમ્પત્તિપવત્તિ વા વુત્તા. આદિ-સદ્દેન તત્થ ચ ચક્કસદ્દસ્સ ગહણં વેદિતબ્બં. વિચક્કસણ્ઠાના અસનિ એવ અસનિવિચક્કં. ઉરચક્કાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન આણાસમૂહાદીસુપિ ચક્કસદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘સઙ્ઘભેદં કરિસ્સામ ચક્કભેદ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) હિ આણા ‘‘ચક્ક’’ન્તિ વુત્તા. ‘‘દેવચક્કં અસુરચક્ક’’ન્તિઆદીસુ સમૂહોતિ.

પટિવેધનિટ્ઠત્તા અરહત્તમગ્ગઞાણં પટિવેધોતિ ‘‘ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામા’’તિ વુત્તં. તેન પટિલદ્ધસ્સપિ દેસનાઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ પરસ્સ બુજ્ઝનમત્તેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિ…પે… ફલક્ખણે પવત્તં નામા’’તિ વુત્તં. તતો પરં પન યાવ પરિનિબ્બાના દેસનાઞાણપ્પવત્તિ તસ્સેવ પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં.

દસ્સિતધમ્મેસૂતિ વુત્તધમ્મેસુ. વચનમત્તમેવ હિ તેસં, ન પન દસ્સનં તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ અભાવતો. ભગવતો એવ વા ‘‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધો’’તિ પરસ્સ વચનવસેન દસ્સિતધમ્મેસુ. ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૧૮-૭૨૧) વિય ધમ્મ-સદ્દો હેતુપરિયાયોતિ આહ ‘‘સહધમ્મેનાતિ સહેતુના’’તિ. હેતૂતિ ચ ઉપપત્તિસાધનહેતુ વેદિતબ્બો, ન કારકો, સમ્પાપકો વા. નિમિત્તન્તિ ચોદનાય કારણં. તત્થ ચોદકો ચોદનં કરોતીતિ કારણં, ધમ્મો ચોદનં કરોતિ એતેનાતિ કારણં. તેનાહ ‘‘પુગ્ગલોપી’’તિઆદિ. ખેમન્તિ કેનચિ અપ્પટિબાહિયભાવેન અનુપદ્દુતં.

અન્તરાયો એતેસં અત્થિ, અન્તરાયે વા નિયુત્તાતિ અન્તરાયિકા. એવંભૂતા પન તે યસ્મા અન્તરાયકરા નામ હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા’’તિ. અસઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમે નાતિસાવજ્જાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા’’તિ. સત્ત આપત્તિક્ખન્ધાતિઆદિ નિદસ્સનમત્તં ઇતરેસમ્પિ ચતુન્નં ‘‘અન્તરાયિકા’’તિ વુત્તધમ્માનં તબ્ભાવે બ્યભિચારાભાવતો. ઇધ પન મેથુનધમ્મો અધિપ્પેતોતિ ઇદં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન વુત્તં અરિટ્ઠસિક્ખાપદં (પાચિ. ૪૧૭) વિય. યસ્મા તંખણમ્પિ કામાનં આદીનવં દિસ્વા વિરતો હોતિ ચે, વિસેસં અધિગચ્છતિ, ન કામેસુ આસત્તો, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેથુન…પે…અન્તરાયો હોતી’’તિ. તત્થ યસ્સ કસ્સચીતિ ન કેવલં પબ્બજિતસ્સેવ, અથ ખો યસ્સ કસ્સચિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘મેથુનમનુયુત્તસ્સ, મુસ્સતેવાપિ સાસન’’ન્તિ (સુ. નિ. ૮૨૦).

તસ્મિં અનિય્યાનિકધમ્મેતિ તસ્મિં પરેહિ પરિકપ્પિતઅનિય્યાનિકધમ્મનિમિત્તં. નિમિત્તત્થે હિ ઇદં કમ્મસંયોગે ભુમ્મં.

ઉપનિબદ્ધાતિ વિરચિતા. તેનાહ ‘‘અભિસઙ્ખતા’’તિ. પુથુભાવન્તિ બહુભાવં. પુથૂહિ વા સિતાતિ બહૂહિ સમણબ્રાહ્મણેહિ સિતા ઉપનિબદ્ધા.

વેસારજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. તણ્હુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે ભવતિ એતેન આરોગ્યન્તિ ભવો, ગિલાનપચ્ચયો. પરિવુદ્ધો ભવો અભવો. વુદ્ધિઅત્થો હિ અયમકારો યથા ‘‘સંવરાસંવરો, ફલાફલ’’ન્તિ ચ. સપ્પિનવનીતાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન તેલમધુફાણિતાદીનં ગહણં. સપ્પિનવનીતાદિગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં, સબ્બસ્સપિ ગિલાનપચ્ચયસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ભવાભવોતિ વા ખુદ્દકો ચેવ મહન્તો ચ ઉપપત્તિભવો વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘સમ્પત્તિભવેસૂ’’તિઆદિ. ભવોતિ વા સમ્પત્તિ, અભવોતિ વિપત્તિ. ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. તંનિમિત્તઞ્ચ તણ્હા ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘ભવાભવહેતુ વા’’તિ.

તણ્હાદુતિયોતિ તણ્હાસહાયો. તણ્હા હિ નિરુદકકન્તારે મરીચિકાય ઉદકસઞ્ઞા વિય પિપાસાભિભૂતં તસિતં સત્તં અસ્સાસદસ્સનવસેન સહાયકિચ્ચં કરોન્તી ભવાદીસુ અનિબ્બિન્નં કત્વા પરિબ્ભમાપેતિ. તથા હિ તં પપાતકં અચિન્તેત્વા મધુગ્ગણ્હનકલુદ્દકા વિય અનેકાદીનવાકુલેસુ ભવેસુ આનિસંસમેવ દસ્સેન્તી અનત્થજાલે સા પરિબ્ભમાપેતિ, તસ્મા તણ્હા ‘‘પુરિસસ્સ દુતિયા’’તિ વુત્તા. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ કિલેસાદયો ભવનિબ્બત્તિપચ્ચયાતિ? સચ્ચમેતં, ન પન તથા વિસેસપચ્ચયો, યથા તણ્હા. તથા હિ સા કુસલેહિ વિના અકુસલેહિ, કામાવચરાદિકુસલેહિ ચ વિના રૂપાવચરાદિકુસલેહિ ભવનિબ્બત્તિયા વિસેસપચ્ચયો. યતો સમુદયસચ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ ઇત્થભાવો ચ અઞ્ઞથાભાવો ચ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો, સો એતસ્સ અત્થીતિ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો, સંસારો, તં ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં. તત્થ ઇત્થભાવો મનુસ્સત્તં, અઞ્ઞથાભાવો તતો અવસિટ્ઠસત્તાવાસા. ઇત્થભાવો વા તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, અઞ્ઞથાભાવો અનાગતત્તભાવો. એવરૂપો વા અઞ્ઞોપિ અત્તભાવો ઇત્થભાવો, ન એવરૂપો અઞ્ઞથાભાવો. તેનેવાહ ‘‘ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ એત્થ ઇત્થભાવો નામ અયં અત્તભાવો’’તિઆદિ. સંસરણં સંસારો.

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતિ’’. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસો; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૨૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૯; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૪);

તેનાહ ‘‘ખન્ધધાતુઆયતનાનં પટિપાટિ’’ન્તિ, ખન્ધધાતુઆયતનાનં હેતુફલભાવેન અપરાપરપ્પવત્તિન્તિ અત્થો.

એવમાદીનવં ઞત્વાતિ એત્થ એતમાદીનવં ઞત્વાતિપિ પઠન્તિ, એતં સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્ભવં સમુદયં તણ્હં આદીનવં ઞત્વાતિ અત્થો. અથ વા એવમાદીનવં ઞત્વાતિ એતં યથાવુત્તં સંસારાનતિવત્તનઆદીનવં દોસં ઞત્વા. નિગ્ગહણોતિ ચતુરૂપાદાનસઙ્ખાતસ્સ સબ્બસ્સ ગહણસ્સ પટિનિસ્સજ્જનેન નિગ્ગહણો, ખન્ધપરિનિબ્બાનેન સઙ્ખારપ્પવત્તિતો અપગચ્છેય્યાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તણ્હુપ્પાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. યોગસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે યોજેન્તીતિ કમ્મં વિપાકેન ભવાદિં, ભવન્તરાદીહિ દુક્ખેન સત્તં યોજેન્તિ ઘટેન્તીતિ યોગા. કામનટ્ઠેન કામો ચ સો યથાવુત્તેનત્થેન યોગો ચાતિ કામયોગો. ભવયોગો નામ ભવરાગોતિ દસ્સેતું ‘‘રૂપારૂપભવેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પઠમો ઉપપત્તિભવેસુ રાગો, દુતિયો કમ્મભવેસુ, તતિયો ભવદિટ્ઠિસહગતો યથા રજ્જનટ્ઠેન રાગો, એવં યુજ્જનટ્ઠેન યોગોતિ વુત્તો. ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણન્તિ ઇદં સુત્તન્તનયં નિસ્સાય વુત્તં. સુત્તન્તસંવણ્ણના હેસાતિ, તદન્તોગધત્તા વા પુબ્બન્તાદીનં.

સમુદયન્તિ દ્વે સમુદયા ખણિકસમુદયો પચ્ચયસમુદયો ચ. ઉપ્પાદક્ખણો ખણિકસમુદયો, પચ્ચયોવ પચ્ચયસમુદયો. સમુદયતે સમુદયનં સમુદયો, સમુદેતિ એતસ્માતિ સમુદયોતિ એવં ઉભિન્નં સમુદયાનં સદ્દત્થતોપિ ભેદો વેદિતબ્બો. પચ્ચયસમુદયં પજાનન્તોપિ ભિક્ખુ ખણિકસમુદયં પજાનાતિ, ખણિકસમુદયં પજાનન્તોપિ પચ્ચયસમુદયં પજાનાતિ. પચ્ચયતો હિ સઙ્ખારાનં ઉદયં પસ્સતો ખણતો ચ નેસં ઉદયદસ્સનં સુખં હોતિ, ખણતો ચ નેસં ઉદયં પસ્સતો પગેવ પચ્ચયાનં સુગ્ગહિતત્તા પચ્ચયતો દસ્સનં સુખેન ઇજ્ઝતિ. ઇધ પન ખણિકસમુદયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમુદયન્તિ ઉપ્પત્તિ’’ન્તિ.

અત્થઙ્ગમોપિ દુવિધો અચ્ચન્તત્થઙ્ગમો, ભેદત્થઙ્ગમોતિ. અચ્ચન્તત્થઙ્ગમો અપ્પવત્તિનિરોધો, નિબ્બાનન્તિ કેચિ. ભેદત્થઙ્ગમો ખણિકનિરોધો. તદુભયં પુબ્બભાગે ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન પસ્સતો અઞ્ઞતરદસ્સનેન ઇતરદસ્સનમ્પિ સિદ્ધમેવ હોતિ. પુબ્બભાગેયેવ આરમ્મણવસેન ખયતો વયતો સમ્મસનાદિકાલે ભેદત્થઙ્ગમં પસ્સન્તો બ્યતિરેકવસેન અનુસ્સવાદિતો અચ્ચન્તત્થઙ્ગમં પસ્સતિ, મગ્ગક્ખણે પન આરમ્મણતો અચ્ચન્તત્થઙ્ગમં પસ્સન્તો અસમ્મોહતો ઇતરમ્પિ પસ્સતિ. ઇધ પન ભેદત્થઙ્ગમં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્થઙ્ગમન્તિ ભેદ’’ન્તિ. કામાનં ઉપ્પત્તિભેદગ્ગહણેનેવ ચેત્થ યથા કામાનં પટિચ્ચસમુપ્પન્નતા વિભાવિતા, એવં કામવત્થુનોપીતિ ઉભયેસમ્પિ અનિચ્ચતા દુક્ખતા અનત્તતા ચ વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બં. મધુરભાવન્તિ ઇમિના કામસન્નિસ્સિતં સુખં સોમનસ્સં દસ્સેતિ. ‘‘યં ખો, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬) હિ વુત્તં. અમધુરભાવન્તિ ઇમિના પન કામહેતુકં દુક્ખં દોમનસ્સં દસ્સેતિ.

ફસ્સાયતનાનન્તિ છદ્વારિકસ્સ ફસ્સસ્સ કારણભૂતાનં ચક્ખાદિઆયતનાનં. તેનાહ ‘‘ચક્ખાદીનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકારણાન’’ન્તિ. પુનબ્ભવકરણં પુનોભવો ઉત્તરપદલોપેન, મનો-સદ્દસ્સ વિય ચ પુરિમપદસ્સ ઓકારન્તતા દટ્ઠબ્બા. પુનોભવો સીલમેતેસન્તિ પોનોભવિકા. અથ વા સીલત્થેન ઇકસદ્દેન ગમિતત્થત્તા કિરિયાવાચકસદ્દસ્સ અદસ્સનં દટ્ઠબ્બં યથા અપૂપભક્ખનસીલો આપૂપિકો. અથ વા પુનબ્ભવં દેન્તિ, પુનબ્ભવાય સંવત્તન્તિ, પુનપ્પુનબ્ભવે નિબ્બત્તેન્તીતિ પોનોભવિકા. ‘‘તદ્ધિતા’’તિ હિ બહુવચનનિદ્દેસા વિચિત્તત્તા વા તદ્ધિતાનં અભિધાનલક્ખણત્તા વા ‘‘પુનબ્ભવં દેન્તી’’તિઆદીસુપિ અત્થેસુ પોનોભવિકસદ્દસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા.

વિસંયોજેન્તિ પટિપન્નં પુગ્ગલં કામયોગાદિતો વિયોજેન્તીતિ વિસંયોગા, અસુભજ્ઝાનાદીનિ વિસંયોજનકારણાનિ. તેનાહ ‘‘વિસંયોગાતિ વિસંયોજનકારણાની’’તિઆદિ.

યોગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભણ્ડગામવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચરવગ્ગો

૧. ચરસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે ચરતોતિ ગચ્છન્તસ્સ, ચઙ્કમન્તસ્સ વા. ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વાતિ વત્થુકામેસુ અવીતરાગતાય તાદિસે પચ્ચયે કામપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ ચે, યદિ ઉપ્પજ્જતિ. બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વાતિ આઘાતવિનયે વિસેસેન ચિત્તસ્સ અદમિતત્તા આઘાતનિમિત્તે બ્યાપાદપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો, લેડ્ડુદણ્ડાદીતિ પરહિંસનવસેન વિહિંસાપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ ચેતિ સમ્બન્ધો. તં ચે ભિક્ખુ અધિવાસેતીતિ તં યથાવુત્તં કામવિતક્કાદિં યથાપચ્ચયં અત્તનો ચિત્તે ઉપ્પન્નં ‘‘ઇતિપાયં વિતક્કો પાપકો, ઇતિપિ અકુસલો, ઇતિપિ સાવજ્જો, સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતી’’તિઆદિના નયેન પચ્ચવેક્ખણાય અભાવતો અધિવાસેતિ અત્તનો ચિત્તં આરોપેત્વા વાસેતિ. અધિવાસેન્તોયેવ ચ નપ્પજહતિ તદઙ્ગાદિપ્પહાનવસેન ન પટિનિસ્સજ્જતિ. તતો એવ ચ ન વિનોદેતિ અત્તનો ચિત્તસન્તાનતો ન નુદતિ ન નીહરતિ. તથા અવિનોદનતો ન બ્યન્તીકરોતિ ન વિગતન્તં કરોતિ. આતાપી પહિતત્તો યથા તેસં અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, એવં કરોતિ, અયં પન તથા ન કરોતીતિ અત્થો. તથાભૂતો પન ન અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ન ગમેતિ. ન પજહતિ ચે, ન વિનોદેતિ ચેતિ ઇતિઆદિના ચે-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

એવંભૂતોતિ એવં કામવિતક્કાદીહિ પાપવિતક્કેહિ સમઙ્ગિભૂતો. અનાતાપીતિ કિલેસાનં આતાપયિકસ્સ વીરિયસ્સ અભાવેન અનાતાપી. પાપુત્રાસલક્ખણસ્સ ઓત્તપ્પસ્સ અભાવેન અનોત્તાપી. સતતં સમિતં સબ્બકાલં નિરન્તરં. કુસીતો હીનવીરિયોતિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ પરિહાપયિત્વા અકુસલપક્ખે કુચ્છિતં સીદનતો કોસજ્જસમન્નાગમેન ચ કુસીતો, સમ્મપ્પધાનવીરિયાભાવેન હીનવીરિયો વીરિયવિરહિતોતિ વુચ્ચતિ કથીયતિ. ઠિતસ્સાતિ ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા તિટ્ઠતો. સયનઇરિયાપથસ્સ વિસેસતો કોસજ્જપક્ખિકત્તા યથા તંસમઙ્ગિનો ભાવિતત્તા સમ્ભવન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘જાગરસ્સા’’તિ વુત્તં.

સુક્કપક્ખે તઞ્ચે ભિક્ખુ નાધિવાસેતીતિ આરદ્ધવીરિયસ્સપિ વિહરતો અનાદિમતિ સંસારે ચિરકાલભાવિતત્તા તથારૂપપચ્ચયસમાયોગે સતિસમ્મોસેન વા કામવિતક્કાદિ ઉપ્પજ્જતિ ચે, તં ભિક્ખુ અત્તનો ચિત્તં આરોપેત્વા ન વાસેતિ, અબ્ભન્તરે ન વાસેતીતિ અત્થો. અનધિવાસેન્તો કિં કરોતિ? પજહતિ છડ્ડેતિ. કિં કચવરં વિય પિટકેનાતિ? ન, અપિચ ખો તં વિનોદેતિ નુદતિ નીહરતિ. કિં બલિબદ્દં વિય પતોદેનાતિ? ન, અથ ખો બ્યન્તીકરોતિ વિગતન્તં કરોતિ, યથા તેસં અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, તથા તે કરોતિ. કથં પન તે તથા કરોતિ? અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન યથા સુવિક્ખમ્ભિતા હોન્તિ, તથા ને કરોતીતિ વુત્તં હોતિ.

એવંભૂતોતિઆદીસુ એવં કામવિતક્કાદીનં અનધિવાસેન સુવિસુદ્ધાસયો સમાનો તાય ચ આસયસમ્પત્તિયા તન્નિમિત્તાય ચ પયોગસમ્પત્તિયા પરિસુદ્ધસીલો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો જાગરિયં અનુયુત્તો તદઙ્ગાદિવસેન કિલેસાનં આતાપનલક્ખણેન વીરિયેન સમન્નાગતત્તા આતાપી. સબ્બસો પાપુત્રાસેન સમન્નાગતત્તા ઓત્તાપી સતતં રત્તિન્દિવં. સમિતં નિરન્તરં સમથવિપસ્સનાનુયોગવસેન ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનસિદ્ધિયા આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો. નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તોતિ વુચ્ચતિ કથીયતીતિ અત્થો.

ગાથાસુ ગેહનિસ્સિતન્તિ એત્થ ગેહવાસીહિ અપરિચ્ચત્તત્તા ગેહવાસિસભાવત્તા ગેહધમ્મત્તા વા ગેહં વુચ્ચતિ વત્થુકામો. અથ વા ગેહપ્પટિબદ્ધભાવતો, કિલેસકામાનં નિવાસટ્ઠાનભાવતો વા ગેહાતિ વુચ્ચન્તિ, તંવત્થુકત્તા કામવિતક્કાદિ ગેહનિસ્સિતં નામ. કુમ્મગ્ગપટિપન્નોતિ યસ્મા અરિયમગ્ગસ્સ ઉપ્પથભાવતો અભિજ્ઝાદયો તદેકટ્ઠધમ્મા ચ કુમ્મગ્ગો, તસ્મા કામવિતક્કાદિબહુલો કુમ્મગ્ગપટિપન્નો. મોહનેય્યેસુ મુચ્છિતોતિ મોહસંવત્તનિયેસુ રૂપાદીસુ મુચ્છિતો સમ્મત્તો અજ્ઝોપન્નો. સમ્બોધિન્તિ અરિયમગ્ગઞાણં. ફુટ્ઠન્તિ ફુસિતું પત્તું પાપો સો તાદિસો મિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરો પુગ્ગલો અભબ્બો, ન કદાચિ તં પાપુણાતીતિ અત્થો.

વિતક્કં સમયિત્વાનાતિ યથાવુત્તં મિચ્છાવિતક્કં પટિસઙ્ખાનભાવનાબલેન વૂપસમેત્વા. વિતક્કૂપસમે રતોતિ નવન્નમ્પિ મહાવિતક્કાનં અચ્ચન્તૂપસમભૂતે અરહત્તે, નિબ્બાને એવ વા અજ્ઝાસયેન રતો અભિરતો. ભબ્બો સોતિ સો યથાવુત્તો સમ્માપટિપજ્જમાનો પુગ્ગલો પુબ્બભાગે સમથવિપસ્સનાબલેન સબ્બવિતક્કે યથારહં તદઙ્ગાદિવસેન વૂપસમેત્વા ઠિતો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તમગ્ગઞાણસઙ્ખાતં નિબ્બાનસઙ્ખાતઞ્ચ અનુત્તરં સમ્બોધિં ફુટ્ઠું અધિગન્તું ભબ્બો અરહા. એવમેત્થ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા.

ચરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્પન્નસીલાતિ એત્થ તિવિધં સમ્પન્નં પરિપુણ્ણસમઙ્ગિમધુરવસેન. તત્થ –

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન ને વારેતુમુસ્સહે’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧) –

ઇદં પરિપુણ્ણસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) ઇદં સમઙ્ગિસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલં સમ્પન્નં, સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનીલકં, એવમસ્સાદ’’ન્તિ (પારા. ૧૭) ઇદં મધુરસમ્પન્નં નામ. ઇધ પરિપુણ્ણસમ્પન્નવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા’’તિ આહ. સમઙ્ગિસમ્પન્નવસેનપિ અત્થો યુજ્જતિયેવ, તસ્મા સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા હુત્વાતિપિ સીલસમઙ્ગિનો હુત્વાતિપિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ સીલસ્સ અનવસેસસમાદાનેન અખણ્ડાદિભાવપ્પત્તિયા પરિપુણ્ણસીલા, સમાદાનતો પટ્ઠાય અવિચ્છિન્દનતો સીલસમઙ્ગિનો. સમાદાનવતો હિ અચ્ચન્તવિરોધિધમ્માનુપ્પત્તિયા સીલસમઙ્ગિતા વેદિતબ્બા, ચેતનાદીનં પન સીલનલક્ખણાનં ધમ્માનં પવત્તિલક્ખણેન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

તત્થ ‘‘પરિપુણ્ણસીલા’’તિ ઇમિના અત્થેન ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરી વિય સીલદોસવિગમેન સીલપારિપૂરી વુત્તા હોતિ. યથા હિ ખેત્તં બીજખણ્ડં, વપ્પખણ્ડં, ઉદકખણ્ડં, ઊસખણ્ડન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં અપરિપૂરં હોતિ. તત્થ બીજખણ્ડં નામ યત્થ અન્તરન્તરા બીજાનિ ખણ્ડાનિ વા પૂતીનિ વા હોન્તિ, તાનિ યત્થ પતન્તિ, તત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ, અપરિપૂરં હોતીતિ અત્થો. વપ્પખણ્ડં નામ યત્થ અકુસલો બીજાનિ વપન્તો અન્તરન્તરા નિપાતેતિ. એવઞ્હિ સબ્બત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઉદકખણ્ડં નામ યત્થ કત્થચિ ઉદકં અતિબહું વા હોતિ, ન વા હોતિ. તત્રાપિ હિ સસ્સાનિ ન ઉટ્ઠેન્તિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઊસખણ્ડં નામ યત્થ કસ્સકો કિસ્મિઞ્ચિ પદેસે નઙ્ગલેન ભૂમિં ચત્તારો પઞ્ચ વારે કસન્તો અતિગમ્ભીરં કરોતિ, તતો ઊસં ઉપ્પજ્જતિ. તત્રાપિ હિ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ, તાદિસઞ્ચ ખેત્તં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. તત્રાપિ બહુમ્પિ વપિત્વા અપ્પં લભતિ. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા ખેત્તં પરિપુણ્ણં હોતિ, તાદિસઞ્ચ ખેત્તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. એવમેવ ખણ્ડં, છિદ્દં, સબલં, કમ્માસન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં સીલં અપરિપૂરં હોતિ, તાદિસઞ્ચ સીલં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા સીલં પરિપુણ્ણં હોતિ, તાદિસઞ્ચ સીલં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં.

‘‘સીલસમઙ્ગિનો’’તિ ઇમિના પનત્થેન સીલેન સમઙ્ગિભૂતા સમોધાનગતા સમન્નાગતા હુત્વા વિહરથાતિ ઇદમેવ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ સમ્પન્નસીલતા હોતિ સીલવિપત્તિયા આદીનવદસ્સનેન, સીલસમ્પત્તિયા ચ આનિસંસદસ્સનેન. તદુભયમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪) વિત્થારિતં. તત્થ ‘‘સમ્પન્નસીલાતિ એત્તાવતા ચ કિર ભગવા ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’તિ ઇમિના તત્થ જેટ્ઠકસીલં વિત્થારેત્વા દસ્સેતી’’તિ દિવાવિહારવાસી સુમત્થેરો આહ. અન્તેવાસિકો પનસ્સ તેપિટકચૂળનાગત્થેરો આહ – ‘‘ઉભયત્થાપિ પાતિમોક્ખસંવરો ભગવતા વુત્તો, પાતિમોક્ખસંવરોયેવ હિ સીલં, ઇતરાનિ પન તીણિ સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થી’’તિ વત્વા તં અનનુજાનન્તો આહ – ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો નામ છદ્વારરક્ખામત્તકમેવ, આજીવપારિસુદ્ધિ ધમ્મેન સમેન પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકં, પચ્ચયનિસ્સિતં પટિલદ્ધપચ્ચયે ઇદમત્થન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનમત્તકં. નિપ્પરિયાયેન પાતિમોક્ખસંવરોવ સીલં. યસ્સ સો ભિન્નો, અયં છિન્નસીસો વિય પુરિસો હત્થપાદે, સેસાનિ રક્ખિસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. યસ્સ પન સો અરોગો, અયં અચ્છિન્નસીસો વિય પુરિસો જીવિતં, સેસાનિ પુન પાકતિકાનિ કત્વા રક્ખિતું સક્કોતિ. તસ્મા ‘સમ્પન્નસીલા’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરં ઉદ્દિસિત્વા ‘સમ્પન્નપાતિમોક્ખા’તિ તસ્સેવ વેવચનં વત્વા તં વિત્થારેત્વા દસ્સેન્તો ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’તિઆદિમાહા’’તિ.

પાતિમોક્ખસંવરસીલેન સંવુતાતિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખન્તિ લદ્ધનામેન સિક્ખાપદસીલેન પિહિતકાયવચીદ્વારા. એવંભૂતા ચ તેન ઉપેતા સમન્નાગતા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉપેતા હુત્વા’’તિ. આચારેન ચ ગોચરેન ચ સમ્પન્નાતિ કાયિકવાચસિકઅવીતિક્કમસઙ્ખાતેન આચારેન, ન-વેસિયગોચરતાદિસઙ્ખાતેન ગોચરેન ચ સમ્પન્ના, સમ્પન્નઆચારગોચરાતિ અત્થો. અણુપ્પમાણેસૂતિ અતિપરિત્તકેસુ અનાપત્તિગમનીયેસુ. દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તેસૂતિ અપરે. દોસેસૂતિ ગારય્હેસુ અકુસલધમ્મેસુ. ભયતો દસ્સનસીલાતિ પરમાણુમત્તમ્પિ વજ્જં સિનેરુપ્પમાણં વિય કત્વા ભાયનસીલા. સબ્બસિક્ખાકોટ્ઠાસેસૂતિ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદેસુ. તં તં સમાદાતબ્બં સમાદાયાતિ યં કિઞ્ચિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ મૂલપઞ્ઞત્તિઆદિભેદેસુ સિક્ખિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરિતબ્બં કાયિકં વાચસિકં વા સીલં, તં સબ્બં સમ્મા આદાય, સમ્મદેવ સક્કચ્ચં સબ્બસો ચ આદિયિત્વાતિ અત્થો.

ઉદયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતીતિ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… આહારસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. તથા અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતી’’તિઆદિના નયેન એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ ઉદયલક્ખણાનિ પસ્સતિ.

વયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતીતિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. તણ્હાનિરોધા…પે… કમ્મનિરોધા…પે… આહારનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. અવિજ્જાનિરોધા…પે… તણ્હાનિરોધા…પે… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતી. વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ’’તિઆદિના નયેન એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ વયલક્ખણાનિ પસ્સતિ. પેસિતત્તોતિ નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તો. કથયન્તીતિ તથાવિધં ભિક્ખું બુદ્ધાદયો અરિયા આચિક્ખન્તિ.

યતં ચરેતિ વાયમમાનો ચરેય્ય, ચઙ્કમનાદિવસેન ગમનં કપ્પેન્તોપિ ‘‘અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતી’’તિઆદિના (વિભ. ૪૩૨) નયેન વુત્તપ્પધાનવીરિયં કરોન્તો ઘટેન્તો વાયમન્તો યથા અકુસલધમ્મા પહીયન્તિ, કુસલધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, એવં ગમનં કપ્પેય્યાતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. યતમેનં પસારયેતિ એતં પસારેતબ્બં હત્થપાદાદિં યતં યતમાનો યથાવુત્તવીરિયસમઙ્ગી હુત્વા પસારેય્ય, સબ્બત્થ પધાનં ન જહેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ યથા પટિપજ્જન્તો યતં યતન્તો નામ હોતિ, તં પટિપદં દસ્સેતું ‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ. તિરિયન્તિ પરિતો, પુરત્થિમદિસાદિવસેન સમન્તતો દિસાભાગેસૂતિ અત્થો. અપાચીનન્તિ હેટ્ઠા. યાવતા જગતો ગતીતિ યત્તકા સત્તસઙ્ખારભેદસ્સ લોકસ્સ પવત્તિ, તત્થ સબ્બત્થાતિ અત્થો. એત્તાવતા અનવસેસતા સમ્મસનઞાણસ્સ વિસયં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતિ. સમવેક્ખિતાતિ સમા હેતુના ઞાયેન અવેક્ખિતા, અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સિતાતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્માનન્તિ સત્તસુઞ્ઞાનં. ખન્ધાનન્તિ રૂપાદીનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં. ઉદયબ્બયન્તિ ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઉપરિ તિરિયં અધોતિ તિધા સઙ્ગહિતે સબ્બસ્મિં લોકે અતીતાદિભેદભિન્નાનં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતાનં સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં અનિચ્ચાદિસમ્મસનાધિગતેન ઉદયબ્બયઞાણેન પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ ઉદયં, પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ વયં સમવેક્ખિતા સમનુપસ્સિતા ભવેય્યાતિ.

ચેતોસમથસામીચિન્તિ ચિત્તસંકિલેસાનં અચ્ચન્તવૂપસમનતો ચેતોસમથસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં. સિક્ખમાનન્તિ પટિપજ્જમાનં ભાવેન્તં ઞાણપરમ્પરા નિબ્બત્તેન્તં. સદાતિ સબ્બકાલં રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ. સતન્તિ ચતુસમ્પજઞ્ઞસમન્નાગતાય સતિયા સતોકારી. એવમ્પેત્થ ગાથાવણ્ણના દટ્ઠબ્બા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સીલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પધાનસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે ઉત્તમવીરિયાનીતિ સેટ્ઠવીરિયાનિ વિસિટ્ઠસ્સ અત્થસ્સ સાધનતો. મારો ધિય્યતિ એત્થાતિ મારધેય્યં, કિલેસમારસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભૂતં, તં તેભૂમકવટ્ટન્તિ આહ ‘‘તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતં મારધેય્ય’’ન્તિ. જાતિમરણતો જાતં ભયં જાતિમરણભયં, જાતિમરણમેવ વા ભયહેતુતો ભયન્તિ જાતિમરણભયં. તેનાહ ‘‘જાતિઞ્ચ મરણઞ્ચ…પે… ભયસ્સા’’તિ સેસં ઉત્તાનમેવ.

પધાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સંવરસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે સંવરાદીનં સાધનવસેન પદહતિ એતેહીતિ પધાનાનિ. સંવરન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયન્તિ યથા અભિજ્ઝાદયો ન ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં સતિયા ઉપટ્ઠાને ચક્ખાદીનં પિદહને અનલસસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. પજહન્તસ્સાતિ વિનોદેન્તસ્સ. ઉપ્પન્નવીરિયન્તિ તસ્સેવ પહાનસ્સ સાધનવસેન પવત્તવીરિયં. ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સમાધિનિમિત્તન્તિ સમાધિ એવ. પુરિમુપ્પન્નસમાધિ હિ પરતો ઉપ્પજ્જનકસમાધિસ્સ કારણં હોતીતિ ‘‘સમાધિનિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

ઉપધિવિવેકત્તાતિ ખન્ધૂપધિઆદિઉપધીહિ વિવિત્તત્તા વિનિસ્સટત્તા. તં આગમ્માતિ તં નિબ્બાનં મગ્ગેન અધિગમહેતુ. રાગાદયો વિરજ્જન્તિ એત્થ, એતેનાતિ વિરાગો. એવં નિરોધોપિ દટ્ઠબ્બો. યસ્મા ઇધ બોજ્ઝઙ્ગમિસ્સકવસેન ઇચ્છિતા, તસ્મા ‘‘આરમ્મણવસેન વા અધિગન્તબ્બવસેન વા’’તિ વુત્તં. તત્થ અધિગન્તબ્બવસેનાતિ તન્નિન્નતાવસેન. વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ વોસ્સગ્ગવસેન પરિણામિતં પરિચ્ચજનવસેન ચેવ પક્ખન્દનવસેન ચ પરિણામનસીલં. તેનાહ ‘‘દ્વે વોસ્સગ્ગા’’તિઆદિ. ખન્ધાનં પરિચ્ચજનં નામ તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનવસેનાતિ યેનાકારેન વિપસ્સના કિલેસે પજહતિ, તેનેવાકારેન તન્નિમિત્તક્ખન્ધે ચ પજહતીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘વિપસ્સના…પે… પરિચ્ચજતી’’તિ. યસ્મા વિપસ્સના વુટ્ઠાનગામિનિભાવં પાપુણન્તી નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન એકંસતો નિબ્બાનં પક્ખન્દતીતિ વત્તબ્બતં લભતિ, મગ્ગો ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ખન્ધે ચ રાગં પરિચ્ચજતિ, તસ્મા યથાક્કમં વિપસ્સનામગ્ગાનં વસેન પક્ખન્દનપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગા વેદિતબ્બા. વોસગ્ગત્થાયાતિ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થાય ચેવ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થાય ચ. પરિણમતીતિ પરિચ્ચજતિ. તં પન પરિણામનં વુટ્ઠાનગામિનિભાવપ્પત્તિયા ચેવ અરિયમગ્ગભાવપ્પત્તિયા ચ ઇચ્છિતન્તિ આહ ‘‘વિપસ્સનાભાવઞ્ચ મગ્ગભાવઞ્ચ પાપુણાતી’’તિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિઆદીસુ સેસસમ્બોજ્ઝઙ્ગકોટ્ઠાસેસુ.

ભદ્દકન્તિ અભદ્દકાનં નીવરણાદિપાપધમ્માનં વિક્ખમ્ભનેન રાગવિગમનેન એકન્તહિતત્તા દુલ્લભત્તા ચ ભદ્દકં સુન્દરં. ન હિ અઞ્ઞં સમાધિનિમિત્તં એવં દુલ્લભં રાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતં અત્થિ. અનુરક્ખતીતિ એત્થ અનુરક્ખના નામ અધિગતસમાધિતો યથા પરિહાનિ ન હોતિ, એવં પટિપત્તિસાસન-તપ્પટિપક્ખવિગમનેનાતિ આહ ‘‘સમાધી’’તિઆદિ. અટ્ઠિકસઞ્ઞાદિકાતિ અટ્ઠિકજ્ઝાનાદિકા. સઞ્ઞાસીસેન હિ ઝાનં વદતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

સંવરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ઞત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે અત્તભાવો એતેસં અત્થીતિ અત્તભાવિનો, તેસં અત્તભાવીનં. તેનાહ ‘‘અત્તભાવવન્તાન’’ન્તિ. યાવ છત્તિંસાય ઇન્દાનં આયુપ્પમાણં, તાવ પણીતે કામે પરિભુઞ્જીતિ મન્ધાતુરાજા કિર એકદિવસં અત્તનો પરિણાયકરતનં પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો મનુસ્સલોકતો રમણીયતરં ઠાન’’ન્તિ. કસ્મા દેવ એવં ભણસિ, કિં ન પસ્સસિ ચન્દિમસૂરિયાનં આનુભાવં, નનુ એતેસં ઠાનં ઇતો રમણીયતરન્તિ? રાજા ચક્કરતનં પુરક્ખત્વા તત્થ અગમાસિ.

ચત્તારો મહારાજાનો ‘‘મન્ધાતુમહારાજા આગતો’’તિ સુત્વા ‘‘તાવમહિદ્ધિકો મહારાજા ન સક્કા યુદ્ધેન પટિબાહિતુ’’ન્તિ સકરજ્જં નિય્યાતેસું. સો તં ગહેત્વા પુન પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇતો રમણીયતરં ઠાન’’ન્તિ. અથસ્સ તાવતિંસભવનં કથયિંસુ. ‘‘તાવતિંસભવનં, દેવ, રમણીયં, તત્થ સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો ઇમે ચત્તારો મહારાજાનો પારિચારિકા દોવારિકભૂમિયં તિટ્ઠન્તિ. સક્કો દેવરાજા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. તસ્સિમાનિ ઉપભોગટ્ઠાનાનિ – યોજનસહસ્સુબ્બેધો વેજયન્તપાસાદો, પઞ્ચયોજનસતુબ્બેધા સુધમ્મદેવસભા, દિયડ્ઢયોજનસતિકો વેજયન્તરથો, તથા એરાવણો હત્થી, દિબ્બરુક્ખસહસ્સપ્પટિમણ્ડિતં નન્દનવનં, ચિત્તલતાવનં, ફારુસકવનં, યોજનસતુબ્બેધો પારિચ્છત્તકો કોવિળારો, તસ્સ હેટ્ઠા સટ્ઠિયોજનાયામા પઞ્ઞાસયોજનવિત્થારા પઞ્ચદસયોજનુબ્બેધા જયસુમનપુપ્ફવણ્ણા પણ્ડુકમ્બલસિલા, યસ્સા મુદુતાય સક્કસ્સ નિસીદતો ઉપડ્ઢકાયો અનુપ્પવિસતી’’તિ.

તં સુત્વા રાજા તત્થ ગન્તુકામો ચક્કરતનં અબ્ભુક્કિરિ. તં આકાસે ઉટ્ઠહિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. અથ દ્વિન્નં દેવલોકાનં વેમજ્ઝતો ચક્કરતનં ઓતરિત્વા પથવિયા આસન્ને ઠાને અટ્ઠાસિ સદ્ધિં પરિણાયકરતનપ્પમુખાય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. રાજા એકકોવ અત્તનો આનુભાવેન તાવતિંસભવનં અગમાસિ. સક્કો ‘‘મન્ધાતા આગતો’’તિ સુત્વા તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ‘‘સ્વાગતં, મહારાજ, સકં, તે મહારાજ, અનુસાસ મહારાજા’’તિ વત્વા સદ્ધિં નાટકેહિ રજ્જં દ્વે ભાગે કત્વા એકં ભાગમદાસિ. રઞ્ઞો તાવતિંસભવને પતિટ્ઠિતમત્તસ્સેવ મનુસ્સગન્ધસરીરનિસ્સન્દાદિમનુસ્સભાવો વિગચ્છિ, દેવલોકે પવત્તિવિપાકદાયિનો અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ કતોકાસત્તા સબ્બદા સોળસવસ્સુદ્દેસિકતામાલામિલાયનાદિદેવભાવો પાતુરહોસિ. તસ્સ સક્કેન સદ્ધિં પણ્ડુકમ્બલસિલાય નિસિન્નસ્સ અક્ખિનિમિસનમત્તેન નાનત્તં પઞ્ઞાયતિ. તં અસલ્લક્ખેન્તા દેવા સક્કસ્સ ચ તસ્સ ચ નાનત્તે મુય્હન્તિ. સો તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાનો તદા મનુસ્સાનં અસઙ્ખ્યેય્યાયુકતાય યાવ છત્તિંસ સક્કા ઉપપજ્જિત્વા ચુતા, તાવ સક્કરજ્જં કારેત્વા ‘‘કિં મે ઇમિના ઉપડ્ઢરજ્જેના’’તિ અતિત્તો કામેહિ તતો ચવિત્વા અત્તનો ઉય્યાને પતિતો મનુસ્સલોકે ઉતુકક્ખળતાય વાતાતપેન ફુસિતગત્તો કાલમકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘દેવલોકે પન યાવ છત્તિંસાય ઇન્દાનં આયુપ્પમાણં, તાવ પણીતે કામે પરિભુઞ્જી’’તિ.

પઞ્ઞત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સોખુમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે સુખુમલક્ખણપ્પટિવિજ્ઝનકાનીતિ અનિચ્ચાદિસુખુમલક્ખણાનં પટિવિજ્ઝનકાનિ. સુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકઞાણેનાતિ સુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકેન ઞાણેન. પરતો જાનિત્વાતિ અવસવત્તનેન અઞ્ઞતો જાનિત્વા. સઙ્ખારા હિ ‘‘મા ભિજ્જિંસૂ’’તિ ઇચ્છિતાપિ ભિજ્જન્તેવ, તસ્મા તે અવસવત્તિતાય પરે નામ. સા ચ નેસં પરતા અનિચ્ચદસ્સને પાકટા હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઇમિના હિ પદેન અનિચ્ચાનુપસ્સના કથિતા’’તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

સોખુમ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૧૦. પઠમઅગતિસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭-૨૦. સત્તમે છન્દાગતિન્તિ એત્થ સન્ધિવસેન સરલોપોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘છન્દેન અગતિ’’ન્તિ. છન્દાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘છન્દેના’’તિ, પેમેનાતિ અત્થો. છન્દસદ્દો હેત્થ તણ્હાપરિયાયો, અકુસલચ્છન્દપરિયાયો વા. સેસેસૂતિ ‘‘દોસાગતિં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ.

એત્થ ચ યો ‘‘અયં મે મિત્તોતિ વા, સન્દિટ્ઠોતિ વા, ઞાતકોતિ વા, લઞ્ચં વા પન મે દેતી’’તિ છન્દવસેન અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં છન્દેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ. યો ‘‘અયં મે વેરી’’તિ ચિરકાલાનુબદ્ધવેરવસેન વા, તઙ્ખણુપ્પન્નકોધવસેન વા સામિકં અસ્સામિકં કરોતિ, અયં દોસેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ. યો પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા યં વા તં વા અયુત્તં અકારણં વત્વા અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં મોહેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ. યો પન ‘‘અયં રાજવલ્લભોતિ વા વિસમે ચોરાદિકે વિસમાનિ વા કાયદુચ્ચરિતાદીનિ સમાદાય વત્તનેન વિસમનિસ્સિતો વા, અનત્થમ્પિ મે કરેય્યા’’તિ ભીતો અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં ભયેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ.

યો પન કિઞ્ચિ ભાજેન્તો ‘‘અયં મે સન્દિટ્ઠો વા સમ્ભત્તો વા’’તિ પેમવસેન અતિરેકં દેતિ, ‘‘અયં મે વેરી’’તિ દોસવસેન ઊનકં દેતિ, યો મુય્હન્તો દિન્નાદિન્નં અજાનમાનો કસ્સચિ ઊનં, કસ્સચિ અધિકં દેતિ, ‘‘અયં ઇમસ્મિં અદીયમાને મય્હં અનત્થમ્પિ કરેય્યા’’તિ સીતો કસ્સચિ અતિરેકં દેતિ, સો ચતુબ્બિધોપિ યથાનુક્કમેન છન્દાગતિઆદીનિ ગચ્છન્તો અકત્તબ્બં કરોતિ નામ.

નિહીયતિ તસ્સ યસોતિ તસ્સ અગતિગામિનો કિત્તિયસોપિ પરિવારયસોપિ નિહીયતિ પરિહાયતિ. યસ્સતિ તેન કિત્તીયતીતિ હિ યસો, કિત્તિ થુતિઘોસો. યસ્સતિ તેન પુરેચરાનુચરભાવેન પરિવારયતીતિ યસો, પરિવારો. અટ્ઠમનવમદસમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

ચરવગ્ગો દુતિયો.

૩. ઉરુવેલવગ્ગો

૧. પઠમઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે મહાવેલા વિય મહાવેલા, વિપુલવાલિકપુઞ્જતાય મહન્તો વેલાતટો વિયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો’’તિ. ઉરુ, મરુ, સિકતા, વાલુકા, વણ્ણુ, વાલિકાતિ ઇમે સદ્દા સમાનત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. તેનાહ ‘‘ઉરૂતિ વાલિકા વુચ્ચતી’’તિ.

નજ્જાતિ નદતિ સદ્દાયતીતિ નદી, તસ્સા નજ્જા, નદિયા નિન્નગાયાતિ અત્થો. નેરઞ્જરાયાતિ ‘‘નેલઞ્જલાયા’’તિ વત્તબ્બે લ-કારસ્સ ર-કારં કત્વા ‘‘નેરઞ્જરાયા’’તિ વુત્તં, કદ્દમસેવાલપણકાદિદોસરહિતસલિલાયાતિ અત્થો. કેચિ ‘‘નીલં-જલાયાતિ વત્તબ્બે નેરઞ્જરાયા’’તિ વદન્તિ. નામમેવ વા એતં તસ્સા નદિયાતિ વેદિતબ્બં. તસ્સા નદિયા તીરે યત્થ ભગવા વિહાસિ, તં દસ્સેતું ‘‘અજપાલનિગ્રોધે’’તિ વુત્તં. કસ્મા પનાયં અજપાલનિગ્રોધો નામ જાતોતિ આહ ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા તત્થ વેદે સજ્ઝાયિતું અસમત્થા મહલ્લકબ્રાહ્મણા પાકારપરિક્ખેપયુત્તાનિ નિવેસનાનિ કત્વા સબ્બે વસિંસુ, તસ્માસ્સ અજપાલનિગ્રોધોતિ નામં જાત’’ન્તિ વદન્તિ. તત્રાયં વચનત્થો – ન જપન્તીતિ અજપા, મન્તાનં અનજ્ઝાયકાતિ અત્થો. અજપાલન્તિ આદિયન્તિ નિવાસં એત્થાતિ અજપાલોતિ. અપરે પન વદન્તિ ‘‘યસ્મા મજ્ઝન્હિકસમયે અન્તોપવિટ્ઠે અજે અત્તનો છાયાય પાલેતિ રક્ખતિ, તસ્મા ‘અજપાલો’તિસ્સ નામં રુળ્હ’’ન્તિ. સબ્બત્થાપિ નામમેતં તસ્સ રુક્ખસ્સ.

પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો, અનુનાસિકલોપેનાયં નિદ્દેસો. તેનેવાહ ‘‘સમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમમેવા’’તિ. પઠમન્તિ ચ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, તસ્મા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમં અજપાલનિગ્રોધે વિહરામીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. અયં વિતક્કોતિ અયં ‘‘કિન્નુ ખ્વાહં…પે… વિહરેય્ય’’ન્તિ એવં પવત્તવિતક્કો. હત્થી ચ વાનરો ચ તિત્તિરો ચ હત્થિવાનરતિત્તિરા.

યે વુદ્ધમપચાયન્તીતિ જાતિવુદ્ધો, વયોવુદ્ધો, ગુણવુદ્ધોતિ તયો વુદ્ધા. તેસુ જાતિસમ્પન્નો જાતિવુદ્ધો નામ, વયે ઠિતો વયોવુદ્ધો નામ, ગુણસમ્પન્નો ગુણવુદ્ધો નામ. તેસુ ગુણસમ્પન્નો વયોવુદ્ધો ઇમસ્મિં ઠાને વુદ્ધોતિ અધિપ્પેતો. અપચાયન્તીતિ જેટ્ઠાપચાયિકાકમ્મેન પૂજેન્તિ. ધમ્મસ્સ કોવિદાતિ જેટ્ઠાપચાયનધમ્મસ્સ કોવિદા કુસલા. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. પાસંસાતિ પસંસારહા. સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતીતિ સમ્પરેતબ્બે ઇમં લોકં હિત્વા ગન્તબ્બે પરલોકેપિ તેસં સુગતિયેવ. અયં પનેત્થ પિણ્ડત્થો – ખત્તિયા વા હોન્તુ બ્રાહ્મણા વા વેસ્સા વા સુદ્દા વા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા તિરચ્છાનગતા વા, યે કેચિ સત્તા જેટ્ઠાપચિતિકમ્મેન સીલાદિગુણસમ્પન્નાનં વયોવુદ્ધાનં અપચિતિં કરોન્તિ, તે ઇમસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે જેટ્ઠાપચિતિકારકાતિ પસંસં વણ્ણનં થોમનં લભન્તિ, કાયસ્સ ચ ભેદા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તીતિ.

અઞ્ઞસ્મિન્તિ પરસ્મિં. અત્તા ન હોતીતિ અઞ્ઞો, પરો. સો પનેત્થ ન યો કોચિ અધિપ્પેતો, અથ ખો ગરુટ્ઠાનિયો. તેનાહ ‘‘કઞ્ચિ ગરુટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વા’’તિ. પતિસ્સતિ ગરુનો આણં સમ્પટિચ્છતીતિ પતિસ્સો, ન પતિસ્સો અપ્પતિસ્સો, પતિસ્સયરહિતો, ગરુપસ્સયરહિતોતિ અત્થો.

સદેવકેતિ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો. સદેવકગ્ગહણેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં પારિસેસઞાયેન ઇતરેસં પદન્તરેહિ સઙ્ગહિતત્તા. સમારકગ્ગહણેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિઞાયેન. તત્થ હિ મારો જાતો તન્નિવાસી ચ હોતિ. સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિઞાયેનેવ. સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયાતિ સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અપચ્ચત્થિકાનં અસમિતાબાહિતપાપાનઞ્ચ સમણબ્રાહ્મણાનં તેનેવ વચનેન ગહિતત્તા. કામં ‘‘સદેવકે’’તિઆદિવિસેસનાનં વસેન સત્તવિસયો લોકસદ્દોતિ વિઞ્ઞાયતિ તુલ્યયોગવિસયત્તા તેસં, ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ પન અતુલ્યયોગે અયં સમાસો લબ્ભતીતિ બ્યભિચારદસ્સનતો પજાગહણન્તિ પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં.

દેવભાવસામઞ્ઞેન મારબ્રહ્મેસુ ગહિતેસુપિ ઇતરેહિ તેસં લબ્ભમાનવિસેસદસ્સનત્થં વિસું ગહણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘મારો નામા’’તિઆદિમાહ. મારો બ્રહ્માનમ્પિ વિચક્ખુકમ્માય પહોતીતિ આહ ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ. ઉપરીતિ ઉપરિભાગે. બ્રહ્માતિ દસસહસ્સિબ્રહ્માનં સન્ધાયાહ. તથા ચાહ ‘‘દસહિ અઙ્ગુલીહી’’તિઆદિ. ઇધ દીઘનિકાયાદયો વિય બાહિરકાનમ્પિ ગન્થનિકાયો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘એકનિકાયાદિવસેના’’તિ. વત્થુવિજ્જાદીતિ આદિ-સદ્દેન વિજ્જાટ્ઠાનાનિ સઙ્ગય્હન્તિ. યથાસકં કમ્મકિલેસેહિ પજાતત્તા નિબ્બત્તત્તા પજા, સત્તનિકાયો, તસ્સા પજાય. સદેવમનુસ્સાયાતિ વા ઇમિના સમ્મુતિદેવગ્ગહણં તદવસિટ્ઠમનુસ્સલોકગ્ગહણઞ્ચ દટ્ઠબ્બં.

એવં ભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેતું ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. લોકવસેન વુત્તાનિ ‘‘લોકીયન્તિ એત્થ કમ્મં કમ્મફલાની’’તિ કત્વા. પજાવસેન ‘‘હેતુપચ્ચયેહિ પજાતા’’તિ કત્વા. સીલસમ્પન્નતરન્તિ એત્થ પરિપુણ્ણસમ્પન્નતા અધિપ્પેતા ‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદાર’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૪.૧) વિય. તેનાહ ‘‘અધિકતરન્તિ અત્થો’’તિ. પરિપુણ્ણઞ્હિ અધિકતરન્તિ વત્તું અરહતિ. કારણન્તિ યુત્તિં. અત્થન્તિ અવિપરીતત્થં. વડ્ઢિન્તિ અતિવડ્ઢિનિમિત્તં.

ઇમિના વચનેનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અનન્તરં વુત્તવચનેન. ન કેવલં ઇમિનાવ, સુત્તન્તરમ્પિ આનેત્વા પટિબાહિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન મે આચરિયો અત્થી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ન મે આચરિયો અત્થીતિ લોકુત્તરધમ્મે મય્હં આચરિયો નામ નત્થિ. કિઞ્ચાપિ લોકિયધમ્માનમ્પિ યાદિસો લોકનાથસ્સ અધિગમો, ન તાદિસો અધિગમો પરૂપદેસો અત્થિ. લોકુત્તરધમ્મે પનસ્સ લેસોપિ નત્થિ. નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ મય્હં સીલાદીહિ ગુણેહિ પટિનિધિભૂતો પુગ્ગલો નામ નત્થિ. સરન્તિ કરણે એતં પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘સરન્તેના’’તિ, સરન્તિ વા સરણહેતુ ચાતિ અત્થો.

યતોતિ ભુમ્મત્થે તોસદ્દોતિ આહ ‘‘યસ્મિં કાલે’’તિ. રત્તિયો જાનન્તીતિ રત્તઞ્ઞૂ, અત્તનો પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય બહૂ રત્તિયો જાનન્તિ, ચિરપબ્બજિતાતિ વુત્તં હોતિ. રત્તઞ્ઞૂનં મહન્તભાવો રત્તઞ્ઞુમહન્તં. ભાવપ્પધાનો એસ નિદ્દેસો. ‘‘રત્તઞ્ઞુમહત્ત’’ન્તિ વા પાઠો. એસ નયો સેસેસુપિ. થેરનવમજ્ઝિમાનં વસેન વિપુલભાવો વેપુલ્લમહન્તં. સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતસ્સ સાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ ઝાનાભિઞ્ઞાદિવસેન વિપુલભાવો બ્રહ્મચરિયમહન્તં. વિસિટ્ઠસ્સ પચ્ચયલાભસ્સ વિપુલભાવો લાભગ્ગમહન્તં. ચતુબ્બિધેન મહન્તેનાતિ ચતુબ્બિધેન મહન્તભાવેન. મહાપજાપતિયા દુસ્સયુગદાનકાલેતિ ભગવતો સઙ્ઘે ગારવસ્સ પાકટકાલદસ્સનમત્તં. ન હિ ભગવા તતો પુબ્બે સઙ્ઘે ગારવરહિતો વિહાસિ.

પઠમઉરુવેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨.દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે હુહુઙ્કજાતિકેનાતિ સો કિર દિટ્ઠમઙ્ગલિકો માનવસેન કોધવસેન ચ ‘‘હુહુ’’ન્તિ કરોન્તો વિચરતિ, તસ્મા હુહુઙ્કજાતિકોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘હુહુક્કજાતિકો’’તિપિ પઠન્તિ, તેન સદ્ધિં આગતાતિ અત્થો. જરાજિણ્ણાતિ જરાય ખણ્ડદન્તપલિતકેસાદિભાવં આપાદિતા. વયોવુદ્ધાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વુદ્ધિમરિયાદપ્પત્તા. જાતિમહલ્લકાતિ ઉપપત્તિયા મહલ્લકભાવેન સમન્નાગતા. મહત્તં લન્તિ ગણ્હન્તીતિ મહલ્લકા, જાતિયા મહલ્લકા, ન વિભવાદિનાતિ જાતિમહલ્લકા. વયોઅનુપ્પત્તાતિ પચ્છિમવયં સમ્પત્તા, પચ્છિમવયો નામ વસ્સસતસ્સ પચ્છિમો તતિયો ભાગો. જિણ્ણાતિ વા પોરાણા, ચિરકાલપ્પવત્તકુલન્વયાતિ વુત્તં હોતિ. વુદ્ધાતિ સીલાચારાદિગુણવુદ્ધિયુત્તા. મહલ્લકાતિ વિભવમહન્તતાય સમન્નાગતા. મહદ્ધનાતિ મહાભોગા. અદ્ધગતાતિ મગ્ગપ્પટિપન્ના બ્રાહ્મણાનં વતચરિયાદિમરિયાદં અવીતિક્કમ્મ ચરમાના. વયોઅનુપ્પત્તાતિ જાતિવુદ્ધભાવં અન્તિમવયં અનુપ્પત્તા. સુતં નેતન્તિ એત્થ સુતં નો એતન્તિ પદચ્છેદો. નોતિ ચ કરણત્થે સામિવચનં. તેનાહ ‘‘અમ્હેહિ સુત’’ન્તિ.

અકાલેતિ અયુત્તકાલે. અસભાવં વદતીતિ યં નત્થિ, તં વદતિ. અનત્થં વદતીતિ અકારણનિસ્સિતં વદતિ. અકારણનિસ્સિતન્તિ ચ નિપ્ફલન્તિ અત્થો. ફલઞ્હિ કારણનિસ્સિતં. અકારણનિસ્સિતતા ચ તદવિનાભાવતો અકારણે નિસ્સિતં, નિપ્ફલં સમ્ફન્તિ વુત્તં હોતિ. અવિનયં વદતીતિ ન સંવરવિનયપ્પટિસંયુત્તં વદતિ, અત્તનો સુણન્તસ્સ ચ ન સંવરવિનયાવહં વદતીતિ વુત્તં હોતિ. ન હદયે નિધેતબ્બયુત્તકન્તિ અહિતસંહિતત્તા ચિત્તં અનુપ્પવેસેત્વા નિધેતું અયુત્તં. કથેતું અયુત્તકાલેનાતિ ધમ્મં કથેન્તેન યો અત્થો યસ્મિં કાલે વત્તબ્બો, તતો પુબ્બે પચ્છા ચ તસ્સ અકાલો, તસ્મિં અયુત્તકાલે વત્તા. અપદેસરહિતન્તિ સુત્તાપદેસરહિતં. સાપદેસં સકારણં કત્વા ન કથેતીતિ ‘‘ભગવતા અસુકે સુત્તે એવં વુત્ત’’ન્તિ એવં સાપદેસં કારણસહિતં કત્વા ન કથેતિ.

પરિયન્તરહિતન્તિ પરિચ્છેદરહિતં, સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા તસ્સ અનુયોગં ઉપમં વા વત્થું વા આહરિત્વા યં સુત્તં જાતકં વા નિક્ખિપિતં, તસ્સ સરીરભૂતં કથં અનામસિત્વા બાહિરકથંયેવ કથેતિ, નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમત્તમેવ હોતિ, ‘‘સુત્તં નુ ખો કથેતિ જાતકં નુ ખો, નાસ્સ અન્તં વા કોટિં વા પસ્સામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. યથા વટરુક્ખસાખાનં ગતગતટ્ઠાને પારોહા ઓતરન્તિ, ઓતિણ્ણો-તિણ્ણટ્ઠાને વિરુળ્હિં આપજ્જિત્વા પુન વડ્ઢન્તિયેવ, એવં અડ્ઢયોજનમ્પિ યોજનમ્પિ ગચ્છતિયેવ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે પન મૂલરુક્ખો વિનસ્સતિ, અનુજાતપારોહમૂલાનિયેવ તિટ્ઠન્તિ, એવં અયમ્પિ નિગ્રોધધમ્મકથિકો નામ હોતિ. નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમેવ કત્વા પસ્સેનેવ પરિહરન્તો ગચ્છતિ. યો પન બહુમ્પિ ભણન્તો ‘‘એતદત્થમિદં વુત્ત’’ન્તિ નિક્ખિત્તસુત્તતો અઞ્ઞમ્પિ અનુયોગૂપમાવત્થુવસેન તદુપયોગીનં આહરિત્વા આહરિત્વા જાનાપેતું સક્કોતિ, તથારૂપસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ બહુમ્પિ કથેતું વટ્ટતિ. ન લોકિયલોકુત્તરઅત્થનિસ્સિતન્તિ અત્તનો પરેસઞ્ચ ન લોકિયલોકુત્તરહિતાવહં.

પકટ્ઠાનં ઉક્કટ્ઠાનં સીલાદિઅત્થાનં બોધનતો સભાવનિરુત્તિવસેન ચ બુદ્ધાદીહિ ભાસિતત્તા પકટ્ઠાનં વચનપ્પબન્ધાનં આળીતિ પાળિ, પરિયત્તિધમ્મો. પુરિમસ્સ અત્થસ્સ પચ્છિમેન અત્થેન અનુસન્ધાનં અનુસન્ધિ, અત્થમુખેન પન પાળિપ્પદેસાનમ્પિ અનુસન્ધિ હોતિયેવ. સ્વાયં અનુસન્ધિ પુચ્છાનુસન્ધિઅજ્ઝાસયાનુસન્ધિયથાનુસન્ધિઆદિવસેન ચતુબ્બિધો, તંતંદેસનાનં પન પુબ્બાપરપાળિવસેન અનુસન્ધિવસેન પુબ્બાપરવસેનાતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. ઉગ્ગહિતન્તિ બ્યઞ્જનસો અત્થસો ચ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ગહિતં, પરિયાપુણનવસેન ચેવ પરિપુચ્છાવસેન ચ હદયેન ગહિતન્તિ અત્થો. વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ સોતબ્બતો સુતં, પરિયત્તિધમ્મો. તં ધારેતીતિ સુતધરો. યો હિ સુતધરો, સુતં તસ્મિં પતિટ્ઠિતં હોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતં અરોગિકં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સુતસ્સ આધારભૂતો’’તિ. તેનાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. એકં પદં એકક્ખરમ્પિ અવિનટ્ઠં હુત્વા સન્નિચીયતીતિ સન્નિચયો, સુતં સન્નિચયો એતસ્મિન્તિ સુતસન્નિચયો. અજ્ઝોસાયાતિ અનુપ્પવિસિત્વા. તિટ્ઠતીતિ ન સમ્મુસ્સતિ.

પગુણાતિ વાચુગ્ગતા. નિચ્ચલિકન્તિ અવિપરિવત્તં. સંસન્દિત્વાતિ અઞ્ઞેહિ સંસન્દિત્વા. સમનુગ્ગાહિત્વાતિ પરિપુચ્છાવસેન અત્થં ઓગાહિત્વા. પબન્ધસ્સ વિચ્છેદાભાવતો ગઙ્ગાસોતસદિસં. ‘‘ભવઙ્ગસોતસદિસ’’ન્તિ વા પાઠો, અકિત્તિમં સુખપ્પવત્તીતિ અત્થો. સુત્તેકદેસસ્સ સુત્તમત્તસ્સ ચ વચસા પરિચયો ઇધ નાધિપ્પેતો, વગ્ગાદિવસેન પન અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સુત્તદસક…પે… સજ્ઝાયિતા’’તિ, ‘‘દસસુત્તાનિ ગતાનિ, દસવગ્ગાનિ ગતાની’’તિઆદિના સલ્લક્ખેત્વા વાચાય સજ્ઝાયિતાતિ અત્થો. મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા ભાગસો નિજ્ઝાયિતા ચિન્તિતા મનસાનુપેક્ખિતા. રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતીતિ રૂપગતં વિય ચક્ખુસ્સ વિભૂતં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ. સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા સુટ્ઠુ યાથાવતો પટિવિદ્ધા.

અધિકં ચેતોતિ અભિચેતો, ઉપચારજ્ઝાનચિત્તં. તસ્સ પન અધિકતા પાકતિકકામાવચરચિત્તેહિ સુન્દરતાય, સા પટિપક્ખતો સુદ્ધિયાતિ આહ ‘‘અભિક્કન્તં વિસુદ્ધં ચિત્ત’’ન્તિ. અધિચિત્તન્તિ સમાધિમાહ. સોપિ ઉપચારસમાધિ દટ્ઠબ્બો. વિવેકજં પીતિસુખં, સમાધિજં પીતિસુખં, અપીતિજં કાયસુખં, સતિપારિસુદ્ધિજં ઞાણસુખન્તિ ચતુબ્બિધમ્પિ ઝાનસુખં પટિપક્ખતો નિક્ખન્તતં ઉપાદાય નેક્ખમ્મસુખન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નેક્ખમ્મસુખં વિન્દતી’’તિ. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ ઇમિના તેસુ ઝાનેસુ સમાપજ્જનવસીભાવમાહ. નિકામલાભીતિ પન વચનતો આવજ્જનાધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણવસિયોપિ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બા. સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વાતિ એતેન તેસં ઝાનાનં સુખપ્પટિપદતં ખિપ્પાભિઞ્ઞતઞ્ચ દસ્સેતિ.

વિપુલાનન્તિ વેપુલ્લં પાપિતાનં ઝાનાનં. વિપુલતા નામ સુભાવિતભાવેન ચિરતરપ્પવત્તિયા, સા ચ પરિચ્છેદાનુરૂપાવ ઇચ્છિતબ્બાતિ ‘‘વિપુલાન’’ન્તિ વત્વા ‘‘યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. પરિચ્છેદકાલઞ્હિ અપ્પત્વાવ વુટ્ઠહન્તો અકસિરલાભી ન હોતિ યાવદિચ્છિતં પવત્તેતું અસમત્થત્તા. ઇદાનિ યથાવુત્તે સમાપજ્જનાદિવસીભાવે બ્યતિરેકવસેન વિભાવેતું ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ લાભીયેવ હોતીતિ ઇદં પટિલદ્ધમત્તસ્સ ઝાનસ્સ વસેન વુત્તં. તથાતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે. પારિપન્થિકેતિ વસીભાવસ્સ પચ્ચનીકધમ્મે. ઝાનાધિગમસ્સ પન પચ્ચનીકધમ્મા પગેવ વિક્ખમ્ભિતા, અઞ્ઞથા ઝાનાધિગમો એવ ન સિયા. કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતીતિ કિચ્છેન વિસોધેતિ. કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દાદીનં વિય અઞ્ઞેસમ્પિ સમાધિપારિપન્થિકાનં દૂરસમુસ્સારણં ઇધ વિક્ખમ્ભનં વિસોધનઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. નાળિકયન્તન્તિ કાલમાનનાળિકયન્તમાહ.

અટ્ઠપિતસઙ્કપ્પોતિ ન સમ્માપણિહિતસઙ્કપ્પો. અભિઞ્ઞાપારગૂતિ સબ્બેસં લોકિયલોકુત્તરધમ્માનં અભિઞ્ઞાય પારં ગતો, સબ્બધમ્મે અભિવિસિટ્ઠાય અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. પરિઞ્ઞાપારગૂતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પરિઞ્ઞાય પારં ગતો, પઞ્ચક્ખન્ધે પરિજાનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. ભાવનાપારગૂતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં ભાવનાય પારં ગતો, ચત્તારો મગ્ગે ભાવેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. પહાનપારગૂતિ સબ્બકિલેસાનં પહાનેન પારં ગતો, સબ્બકિલેસે પજહિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સચ્છિકિરિયાપારગૂતિ નિરોધસચ્છિકિરિયાય પારં ગતો, નિરોધં સચ્છિકત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સમાપત્તિપારગૂતિ સબ્બસમાપત્તીનં સમાપજ્જનેન પારં ગતો, સબ્બા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ યં બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલં સકલભાવો, તેન સમન્નાગતો, સકલચતુમગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સકલબ્રહ્મચરિયો’’તિ, પરિપુણ્ણમગ્ગબ્રહ્મચરિયોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. લોકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે લોકોતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો. અત્થતો પુરિમસ્મિં અરિયસચ્ચદ્વયં, ઇધ પન દુક્ખં અરિયસચ્ચં વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘લોકોતિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ. વિસંયુત્તોતિ વિસંસટ્ઠો ન પટિબદ્ધો, સબ્બેસં સંયોજનાનં સમ્મદેવ સમુચ્છિન્નત્તા તતો વિપ્પમુત્તોતિ અત્થો. લોકસમુદયોતિ સુત્તન્તનયેન તણ્હા, અભિધમ્મનયેન પન અભિસઙ્ખારેહિ સદ્ધિં દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં. લોકનિરોધોતિ નિબ્બાનં. સચ્છિકતોતિ અત્તપચ્ચક્ખો કતો. લોકનિરોધગામિની પટિપદાતિ સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. સો હિ લોકનિરોધં નિબ્બાનં ગચ્છતિ અધિગચ્છતિ, તદત્થં અરિયેહિ પટિપજ્જીયતિ ચાતિ લોકનિરોધગામિની પટિપદાતિ વુચ્ચતિ.

એત્તાવતા તથાનિ અભિસમ્બુદ્ધો યાથાવતો ગતોતિ તથાગતોતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. ચત્તારિ હિ અરિયસચ્ચાનિ તથાનિ નામ. યથાહ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦; પટિ. મ. ૨.૮) વિત્થારો.

અપિચ તથાય ગતોતિ તથાગતો, ગતોતિ ચ અવગતો અતીતો પત્તો પટિપન્નોતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા ભગવા સકલલોકં તીરણપરિઞ્ઞાય તથાય અવિપરીતાય ગતો અવગતો, તસ્મા લોકો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો. લોકસમુદયં પહાનપરિઞ્ઞાય તથાય ગતો અતીતોતિ તથાગતો. લોકનિરોધં સચ્છિકિરિયાય તથાય ગતો પત્તોતિ તથાગતો. લોકનિરોધગામિનિં પટિપદં તથં અવિપરીતં ગતો પટિપન્નોતિ તથાગતોતિ. એવં ઇમિસ્સા પાળિયા તથાગતભાવદીપનવસેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા ચતુસચ્ચાભિસમ્બોધવસેન અત્તનો તથાગતભાવં પકાસેત્વા ઇદાનિ તત્થ દિટ્ઠાદિઅભિસમ્બોધવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘યં, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ચતૂહિ સચ્ચેહિ અત્તનો બુદ્ધભાવં કથેત્વા’’તિ વુત્તં, તં તથાગતસદ્દબુદ્ધસદ્દાનં અત્થતો નિન્નાનાકરણતં દસ્સેતું વુત્તં. તથા ચેવ હિ પાળિ પવત્તાતિ. દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં દટ્ઠબ્બતો. તેન યં દિટ્ઠં યં દિસ્સતિ, યં દક્ખતિ, યં સમવાયે પસ્સેય્ય, તં સબ્બં દિટ્ઠન્તેવ ગહિતં કાલવિસેસસ્સ અનામટ્ઠભાવતો યથા ‘‘દુદ્ધ’’ન્તિ દસ્સેતિ. સુતન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સુતન્તિ સદ્દાયતનં સોતબ્બતો. મુતન્તિ સનિસ્સયે ઇન્દ્રિયે નિસ્સયં મુઞ્ચિત્વા પાપુણિત્વા ગહેતબ્બં. તેનાહ ‘‘પત્વા ગહેતબ્બતો’’તિ. વિઞ્ઞાતન્તિ વિજાનિતબ્બં. તં પન દિટ્ઠાદિવિનિમુત્તં વિઞ્ઞેય્યન્તિ આહ ‘‘સુખદુક્ખાદિ ધમ્મારમ્મણ’’ન્તિ. પત્તન્તિ યથા તથા પત્વા હત્થગતં, અધિગતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા’’તિ. પરિયેસિતન્તિ પત્તિયા અત્થં પરિયિટ્ઠં. તં પન પત્તં વા સિયા અપ્પત્તં વા, ઉભયથાપિ પરિયેસિતમેવાતિ આહ ‘‘પત્તં વા અપ્પત્તં વા’’તિ. દ્વયેનપિ દ્વિપ્પકારમ્પિ પત્તં દ્વિપ્પકારમ્પિ પરિયેસિતં તેન તેન પકારેન તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધન્તિ દસ્સેતિ. ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતન્તિ તે પન અપાપેત્વા ચિત્તેનેવ અનુ અનુ સઞ્ચરિતં, વિપરિતક્કિતન્તિ અત્થો.

પીતકન્તિઆદીતિ આદિસદ્દેન લોહિતઓદાતાદિસબ્બં રૂપારમ્મણભાગં સઙ્ગણ્હાતિ. સુમનોતિ રાગવસેન લોભવસેન સદ્ધાદિવસેન વા સુમનો. દુમ્મનોતિ બ્યાપાદવિતક્કવસેન વા વિહિંસાવિતક્કવસેન વા દુમ્મનો. મજ્ઝત્તોતિ અઞ્ઞાણવસેન, ઞાણવસેન વા મજ્ઝત્તો. એસ નયો સબ્બત્થ. તત્થ આદિસદ્દેન સઙ્ખસદ્દો, પણવસદ્દો, પત્તગન્ધો, પુપ્ફગન્ધો, પુપ્ફરસો, ફલરસો, ઉપાદિન્નં, અનુપાદિન્નં, મજ્ઝત્તવેદના કુસલકમ્મં અકુસલકમ્મન્તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અપ્પત્તન્તિ ઞાણેન અસમ્પત્તં, અવિદિતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઞાણેન અસચ્છિકત’’ન્તિ. લોકેન ગતન્તિ લોકેન ઞાતં. તથેવ ગતત્તાતિ તથેવ ઞાતત્તા અભિસમ્બુદ્ધત્તા, ગતસદ્દેન એકત્તં બુદ્ધિઅત્થન્તિ અત્થો. ગતિઅત્થો હિ ધાતવો બુદ્ધિઅત્થા ભવન્તીતિ અક્ખરચિન્તકા.

યઞ્ચ, ભિક્ખવે, રતિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતીતિ યસ્સઞ્ચ વિસાખપુણ્ણમાય રત્તિયં તથાઆગતત્તાદિઅત્થેન તથાગતો ભગવા બોધિમણ્ડે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો તિણ્ણં મારાનં મત્થકં મદ્દિત્વા ઉત્તરિતરાભાવતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં આસવક્ખયઞાણેન સદ્ધિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અધિગચ્છતિ. યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતીતિ યસ્સઞ્ચ વિસાખપુણ્ણમાય રત્તિયંયેવ કુસિનારાયં ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ. યં એતસ્મિં અન્તરેતિ ઇમાસં દ્વિન્નં સઉપાદિસેસઅનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતૂનં મજ્ઝે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણકાલે પઠમબોધિયમ્પિ મજ્ઝિમબોધિયમ્પિ પચ્છિમબોધિયમ્પિ યં સુત્તગેય્યાદિપ્પભેદં ધમ્મં ભાસતિ નિદસ્સનવસેન, લપતિ ઉદ્દિસનવસેન, નિદ્દિસતિ પરિનિદ્દિસનવસેન. સબ્બં તં તથેવ હોતીતિ તં એત્થન્તરે દેસિતં સબ્બં સુત્તગેય્યાદિનવઙ્ગં બુદ્ધવચનં અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ અનૂનં અનધિકં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં રાગમદનિમ્મદનં દોસમદનિમ્મદનં મોહમદનિમ્મદનં, નત્થિ તત્થ વાલગ્ગમત્તમ્પિ અવક્ખલિતં, એકમુદ્દિકાય લઞ્છિતં વિય એકાય નાળિયા મિતં વિય એકતુલાય તુલિતં વિય ચ તં તથેવ હોતિ યસ્સત્થાય ભાસિતં, એકન્તેનેવ તસ્સ સાધનતો, નો અઞ્ઞથા, તસ્મા તથં અવિતથં અનઞ્ઞથં. એતેન તથાવાદિતાય તથાગતોતિ દસ્સેતિ. ગદઅત્થો અયં ગતસદ્દો દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા, તસ્મા તથં ગદતીતિ તથાગતોતિ અત્થો. અથ વા આગદનં આગદો, વચનન્તિ અત્થો. તતો અવિપરીતો આગદો અસ્સાતિ દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા તથાગતોતિ એવમેત્થ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

યથાવાદીતિ યે ધમ્મે ભગવા ‘‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા સાવજ્જા વિઞ્ઞુગરહિતા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તી’’તિ પરેસં ધમ્મં દેસેન્તો વદતિ, તે ધમ્મે એકન્તેનેવ સયં પહાસિ. યે પન ધમ્મે ભગવા – ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા અનવજ્જા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’’તિ વદતિ, તે ધમ્મે એકન્તેનેવ સયં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, તસ્મા યથાવાદી ભગવા તથાકારીતિ વેદિતબ્બો. તથા સમ્મદેવ સીલાદિપરિપૂરણવસેન સમ્માપટિપદાયં યથાકારી ભગવા, તથેવ ધમ્મદેસનાય પરેસં તત્થ પતિટ્ઠાપનવસેન તથાવાદી. ભગવતો હિ વાચાય કાયો અનુલોમેતિ, કાયસ્સપિ વાચા, તસ્મા યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી ચ હોતિ. એવંભૂતસ્સ ચ યથા વાચા, કાયોપિ તથા ગતો પવત્તો. યથા ચ કાયો, વાચાપિ તથા ગતા પવત્તાતિ અત્થો.

અભિભૂ અનભિભૂતોતિ ઉપરિ ભવગ્ગં, હેટ્ઠા અવીચિનિરયં પરિયન્તં કત્વા તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ભગવા સબ્બસત્તે અભિભવતિ સીલેનપિ સમાધિનાપિ પઞ્ઞાયપિ વિમુત્તિયાપિ, ન તસ્સ તુલા વા પમાણં વા અત્થિ. અસમો અસમસમો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો અતુલો અપ્પમેય્યો અનુત્તરો ધમ્મરાજા દેવદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા, તતો એવ અયં ન કેનચિ અભિભૂતો. દક્ખતીતિ સબ્બં પસ્સતિ. વિસેસવચનિચ્છાયપિ અભાવતો અનવસેસવિસયો દસસદ્દો. તેન યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ, સબ્બં તં હત્થતલે આમલકં વિય પસ્સતીતિ દીપેતિ. અવિપરીતં આસયાદિઅવબોધેન હિતૂપસંહારાદિના ચ સત્તે, ભાવઞ્ઞત્થત્તૂપનયવસેન સઙ્ખારે, સબ્બાકારેન સુચિણ્ણવસિતાય સમાપત્તિયો, ચિત્તઞ્ચ વસે વત્તેતીતિ વસવત્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિસંયુત્તોતિ ચતૂહિ યોગેહિ વિસંયુત્તો. તેનાહ ‘‘ચતુન્નં યોગાનં પહાનેન વિસંયુત્તો’’તિ. તણ્હાદિટ્ઠિઉપયેહિ વિરહિતોતિ સબ્બસ્મિમ્પિ લોકે તણ્હાદિટ્ઠિસઙ્ખાતેહિ ઉપયેહિ વિરહિતો.

અભિભવિત્વા ઠિતોતિ તબ્બિસયકિલેસપ્પહાનેન અભિભુય્ય અતિક્કમિત્વા ઠિતો. ચત્તારોપિ ગન્થે મોચેત્વા ઠિતોતિ સબ્બે અભિજ્ઝાકાયગન્થાદિકે સકસન્તાનતો મોચેત્વા ઠિતો. વેનેય્યસન્તાને વા અત્તનો દેસનાવિલાસેન તેસં પમોચનોતિ સબ્બગન્થપ્પમોચનો. ફુટ્ઠસ્સ પરમા સન્તીતિ અસ્સ અનેન ખીણાસવેન બુદ્ધેન પરમા સન્તિ ઞાણફુસનેન ફુટ્ઠાતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ફુટ્ઠસ્સા’’તિઆદિ. નિબ્બાને કુતોચિ ભયં નત્થીતિ કુતોચિ ભયકારણતો નિબ્બાને ભયં નત્થિ અસઙ્ખતભાવેન સબ્બસો ખેમત્તા. તેનાહ ભગવા – ‘‘ખેમઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ ખેમગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૩૭૯-૪૦૮). નિબ્બાનપ્પત્તસ્સ વા કુતોચિ ભયં નત્થીતિ નિબ્બાનં અકુતોભયન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, ન કુતોચિ ભયં એત્થ એતસ્મિં અધિગતેતિ અકુતોભયં, નિબ્બાનન્તિ એવમેત્થ નિબ્બચનઞ્ચ દટ્ઠબ્બં.

અનીઘો નિદ્દુક્ખો. સબ્બકમ્મક્ખયં પત્તોતિ સબ્બેસં કમ્માનં ખયં પરિયોસાનં અચ્ચન્તભાવં પત્તો. ઉપધી સમ્મદેવ ખીયન્તિ એત્થાતિ ઉપધિસઙ્ખયો, નિબ્બાનન્તિ આહ ‘‘ઉપધિસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને’’તિ. ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. પવત્તયીતિ તેપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં પવત્તેસિ. મહન્તેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતત્તા મહન્તં. વીતસારદન્તિ ચતુવેસારજ્જયોગેન વીતસારદં. સેસં ઉત્તાનમેવ.

લોકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાળકારામસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે બાળ્હં ખો ને પસંસસીતિ ને સમણે બાળ્હં કત્વા પસંસસિ વણ્ણયસિ. કીદિસં સીલં એતેસન્તિ કિંસીલા. કો સમાચારો એતેસન્તિ કિંસમાચારા. ગુણમગ્ગસણ્ઠિતાતિ ગુણગ્ગસણ્ઠિતા. મ-કારો પદસન્ધિકરો, અગ્ગગુણે પતિટ્ઠિતાતિ વુત્તં હોતિ. સન્તિન્દ્રિયા સન્તમાનસા, ‘‘સન્તં તેસં ગતં ઠિત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. એકકિયાતિ એકકા, ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકા હુત્વા વિહરન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘અદુતિયા’’તિ. તાદિસા સમણા મમાતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન –

‘‘કાયકમ્મં સુચિ નેસં, વાચાકમ્મં અનાવિલં;

મનોકમ્મં સુવિસુદ્ધં, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘વિમલા સઙ્ખમુત્તાભા, સુદ્ધા અન્તરબાહિરા;

પુણ્ણા સુદ્ધેહિ ધમ્મેહિ, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘લાભેન ઉન્નતો લોકો, અલાભેન ચ ઓનતો;

લાભાલાભેન એકટ્ઠા, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘યસેન ઉન્નતો લોકો, અયસેન ચ ઓનતો;

યસાયસેન એકટ્ઠા, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘પસંસાયુન્નતો લોકો, નિન્દાયપિ ચ ઓનતો;

સમા નિન્દાપસંસાસુ, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘સુખેન ઉન્નતો લોકો, દુક્ખેનપિ ચ ઓનતો;

અકમ્પા સુખદુક્ખેસુ, તાદિસા સમણા મમા’’તિ. (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૦૩ ચૂળસુભદ્દાવત્થુ) –