.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

પઞ્ચકનિપાત-ટીકા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. સેખબલવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૧. પઞ્ચકનિપાતસ્સ પઠમે કામં સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવોપિ બલટ્ઠો એવ, પટિપક્ખેહિ પન અકમ્પનીયત્તં સાતિસયં બલટ્ઠોતિ વુત્તં – ‘‘અસ્સદ્ધિયે ન કમ્પતી’’તિ.

સંખિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૬. વિત્થતસુત્તાદિવણ્ણના

૨-૬. દુતિયે હિરીયતીતિ લજ્જતિ વિરજ્જતિ. યસ્મા હિરી પાપજિગુચ્છનલક્ખણા, તસ્મા ‘‘જિગુચ્છતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. ઓત્તપ્પતીતિ ઉત્રસતિ. પાપુત્રાસલક્ખણઞ્હિ ઓત્તપ્પં.

પગ્ગહિતવીરિયોતિ સઙ્કોચં અનાપન્નવીરિયો. તેનાહ ‘‘અનોસક્કિતમાનસો’’તિ. પહાનત્થાયાતિ સમુચ્છિન્નત્થાય. કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદા નામ સમધિગમો એવાતિ આહ ‘‘પટિલાભત્થાયા’’તિ.

ગતિઅત્થા ધાતુસદ્દા બુદ્ધિઅત્થા હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાયા’’તિ. મિસ્સકનયેનાયં દેસના ગતાતિ આહ ‘‘વિક્ખમ્ભનવસેન ચ સમુચ્છેદવસેન ચા’’તિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવ મગ્ગપઞ્ઞાય ચા’’તિ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય વિક્ખમ્ભનકિરિયતો સા ચ ખો પદેસિકાતિ નિપ્પદેસિકં કત્વા દસ્સેતું ‘‘મગ્ગપઞ્ઞાય પટિલાભસંવત્તનતો’’તિ વુત્તં. દુક્ખક્ખયગામિનિભાવેપિ એસેવ નયો. સમ્માતિ યાથાવતો. અકુપ્પધમ્મતાય હિ મગ્ગપઞ્ઞાય ખેપિતં ખેપિતમેવ, નાસ્સ પુન ખેપનકિચ્ચં અત્થીતિ ઉપાયેન ઞાયેન સા પવત્તતીતિ આહ ‘‘હેતુના નયેના’’તિ. તતિયાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

વિત્થતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. કામસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે અસન્તિ લૂનન્તિ તેનાતિ અસિતં, દાત્તં. વિવિધા આભઞ્જન્તિ ભારં ઓલમ્બેન્તિ તેનાતિ બ્યાભઙ્ગી, વિધં. કુલપુત્તોતિ એત્થ દુવિધો કુલપુત્તો જાતિકુલપુત્તો, આચારકુલપુત્તો ચ. તત્થ ‘‘તેન ખો પન સમયેન રટ્ઠપાલો નામ કુલપુત્તો તસ્મિંયેવ થુલ્લકોટ્ઠિકે અગ્ગકુલિકસ્સ પુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૯૪) એવં આગતો ઉચ્ચકુલપ્પસુતો જાતિકુલપુત્તો નામ. ‘‘યે તે કુલપુત્તા સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૪) એવં આગતા પન યત્થ કત્થચિ કુલે પસુતાપિ આચારસમ્પન્ના આચારકુલપુત્તો નામ. ઇધ પન આચારકુલપુત્તો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘કુલપુત્તોતિ આચારકુલપુત્તો’’તિ. યુત્તન્તિ અનુચ્છવિકં, એવં વત્તબ્બતં અરહતીતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

કામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ચવનસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે સદ્ધાયાતિ ઇમિના અધિગમસદ્ધા દસ્સિતા. ચતુબ્બિધા હિ સદ્ધા – આગમનીયસદ્ધા, અધિગમસદ્ધા, પસાદસદ્ધા, ઓકપ્પનસદ્ધાતિ. તત્થ આગમનીયસદ્ધા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં પવત્તા હોતિ. આગમનીયપ્પટિપદાય આગતા હિ સદ્ધા સાતિસયા મહાબોધિસત્તાનં પરોપદેસેન વિના સદ્ધેય્યવત્થું અવિપરીતતો ગહેત્વા અધિમુચ્ચનતો. સચ્ચપ્પટિવેધતો આગતસદ્ધા અધિગમસદ્ધા સુપ્પબુદ્ધાદીનં વિય. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિના બુદ્ધાદીસુ ઉપ્પજ્જનકપ્પસાદો પસાદસદ્ધા મહાકપ્પિનરાજાદીનં વિય. ‘‘એવમેત’’ન્તિ ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા સદ્દહનવસેન કપ્પનં ઓકપ્પનં, તદેવ સદ્ધાતિ ઓકપ્પનસદ્ધા. તત્થ પસાદસદ્ધા પરનેય્યરૂપા હોતિ, સવનમત્તેનપિ પસીદનતો. ઓકપ્પનસદ્ધા સદ્ધેય્યં વત્થું ઓગાહિત્વા અનુપવિસિત્વા ‘‘એવમેત’’ન્તિ પચ્ચક્ખં કરોન્તી વિય પવત્તતિ.

ચવનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમઅગારવસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે અપ્પતિસ્સયોતિ અપ્પતિસ્સવો વ-કારસ્સ ય-કારં કત્વા નિદ્દેસો. ગરુના કિસ્મિઞ્ચિ વુત્તો ગારવવસેન પતિસ્સવનં, પતિસ્સવો, પતિસ્સવભૂતં, તંસભાવઞ્ચ યં કિઞ્ચિ ગારવં. નત્થિ એતસ્મિં પતિસ્સવોતિ અપ્પતિસ્સવો, ગારવવિરહિતો. તેનાહ ‘‘અજેટ્ઠકો અનીચવુત્તી’’તિ.

પઠમઅગારવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયઅગારવસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે વુદ્ધિન્તિઆદીસુ સીલેન વુદ્ધિં, મગ્ગેન વિરુળ્હિં, નિબ્બાનેન વેપુલ્લં. સીલસમાધીહિ વા વુદ્ધિં, વિપસ્સનામગ્ગેહિ વિરુળ્હિં, ફલનિબ્બાનેહિ વેપુલ્લં. એત્થ ચ યસ્સ ચતુબ્બિધં સીલં અખણ્ડાદિભાવપ્પવત્તિયા સુપરિસુદ્ધં વિસેસભાગિયત્તા અપ્પકસિરેનેવ મગ્ગફલાવહં સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સ વિય, સો તાદિસેન સીલેન ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં આપજ્જિસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સીલેન વુદ્ધિ’’ન્તિ. યસ્સ પન અરિયમગ્ગો ઉપ્પન્નો, સો વિરૂળ્હમૂલો વિય પાદપો સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા સાસને વિરૂળ્હિં આપન્નો નામ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘મગ્ગેન વિરૂળ્હિ’’ન્તિ. યો સબ્બકિલેસનિબ્બાનપ્પત્તો, સો અરહા સીલાદિધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિયા સતિ વેપુલ્લપ્પત્તો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘નિબ્બાનેન વેપુલ્લ’’ન્તિ. દુતિયવિકપ્પે અત્થો વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

દુતિયઅગારવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સેખબલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. બલવગ્ગો

૧. અનનુસ્સુતસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે અભિજાનિત્વાતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનિત્વા. અટ્ઠહિ કારણેહિ તથાગતસ્સાતિ ‘‘તથા આગતોતિ તથાગતો. તથા ગતોતિ તથાગતો. તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો. તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો. તથદસ્સિતાય તથાગતો. તથાવાદિતાય તથાગતો. તથાકારિતાય તથાગતો. અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો’’તિ એવં વુત્તેહિ અટ્ઠહિ કારણેહિ. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, સેટ્ઠટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાન’’ન્તિ. પરતો દસ્સિતબલયોગેન ‘‘દસબલોહ’’ન્તિ અભીતનાદં નદતિ. બ્રહ્મચક્કન્તિ એત્થ સેટ્ઠપરિયાયો. બ્રહ્મસદ્દોતિ આહ ‘‘સેટ્ઠચક્ક’’ન્તિ. ચક્કઞ્ચેતં ધમ્મચક્કં અધિપ્પેતં.

અનનુસ્સુતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે કામં સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવોપિ બલટ્ઠો એવ, પટિપક્ખેહિ પન અકમ્પનીયત્તં સાતિસયં બલટ્ઠોતિ વુત્તં ‘‘મુટ્ઠસ્સચ્ચે ન કમ્પતી’’તિ.

સંખિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વિત્થતસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે સતિનેપક્કેનાતિ સતિયા નેપક્કેન, તિક્ખવિસદસૂરભાવેનાતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન નેપક્કં નામ પઞ્ઞાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા’’તિ વુત્તં. એવં સતિ અઞ્ઞો નિદ્દિટ્ઠો નામ હોતિ. સતિમાતિ ચ ઇમિના સવિસેસા સતિ ગહિતાતિ પરતોપિ ‘‘ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા’’તિ સતિકિચ્ચમેવ નિદ્દિટ્ઠં, ન પઞ્ઞાકિચ્ચં, તસ્મા સતિનેપક્કેનાતિ સતિયા નેપક્કભાવેનાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું લબ્ભતેવ. પચ્ચયવિસેસવસેન અઞ્ઞધમ્મનિરપેક્ખો સતિયા બલવભાવો. તથા હિ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ સજ્ઝાયનસમ્મસનાનિ સમ્ભવન્તિ.

ચિરકતમ્પીતિ અત્તના વા પરેન વા કાયેન ચિરકતં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદિમહાવત્તપ્પટિપત્તિપૂરણં. ચિરભાસિતમ્પીતિ અત્તના વા પરેન વા વાચાય ચિરભાસિતં સક્કચ્ચં ઉદ્દિસનઉદ્દિસાપનધમ્માસારણધમ્મદેસનાઉપનિસિન્નકપરિકથાઅનુમોદનીયાદિવસેન પવત્તિતં વચીકમ્મં. સરિતા અનુસ્સરિતાતિ તસ્મિં કાયેન ચિરકતે કાયો નામ કાયવિઞ્ઞત્તિ, ચિરભાસિતે વાચા નામ વચીવિઞ્ઞત્તિ, તદુભયમ્પિ રૂપં, તંસમુટ્ઠાપકા ચિત્તચેતસિકા અરૂપં. ઇતિ ઇમે રૂપારૂપધમ્મા એવં ઉપ્પજ્જિત્વા એવં નિરુદ્ધાતિ સરતિ ચેવ અનુસ્સરતિ ચ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપિકા હિ સતિ ઇધ અધિપ્પેતા. તાય સતિયા એસ સકિં સરણેન સરિતા, પુનપ્પુનં સરણેન અનુસ્સરિતાતિ વેદિતબ્બા.

વિત્થતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૧૦. દટ્ઠબ્બસુત્તાદિવણ્ણના

૧૫-૨૦. પઞ્ચમે સવિસયસ્મિંયેવાતિ અત્તનો અત્તનો વિસયે એવ. લોકિયલોકુત્તરધમ્મે કથેતુન્તિ લોકિયધમ્મે લોકુત્તરધમ્મે ચ તેન તેન પવત્તિવિસેસેન કથેતું. ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસૂતિ સપ્પુરિસસંસેવો સદ્ધમ્મસ્સવનં યોનિસોમનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તીતિ ઇમેસુ ચતૂસુ સોતાપત્તિમગ્ગકારણેસુ. કામઞ્ચ તેસુ સતિઆદયોપિ ધમ્મા ઇચ્છિતબ્બાવ તેહિ વિના તેસં અસમ્ભવતો, તથાપિ ચેત્થ સદ્ધા વિસેસતો કિચ્ચકારીતિ વેદિતબ્બા. સદ્ધો એવ હિ સપ્પુરિસે પયિરુપાસતિ, સદ્ધમ્મં સુણાતિ, યોનિસો ચ અનિચ્ચાદિતો મનસિ કરોતિ, અરિયમગ્ગસ્સ ચ અનુધમ્મં પટિપજ્જતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એત્થ સદ્ધાબલં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. ઇમિના નયેન સેસબલેસુપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસૂતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનભાવનાય. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસૂતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સોતાપત્તિઅઙ્ગેસુ સદ્ધા વિય, સમ્મપ્પધાનભાવનાય વીરિયં વિય ચ સતિપટ્ઠાનભાવનાય યસ્મા ‘‘વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૦૬) વચનતો પુબ્બભાગે કિચ્ચતો સતિ અધિકા ઇચ્છિતબ્બા, એવં સમાધિકમ્મિકસ્સ સમાધિ, ‘‘અરિયસચ્ચભાવના પઞ્ઞાભાવના’’તિ કત્વા તત્થ પઞ્ઞા પુબ્બભાગે અધિકા ઇચ્છિતબ્બાતિ પાકટોયમત્થો. અધિગમક્ખણે પન સમાધિપઞ્ઞાનં વિય સબ્બેસમ્પિ બલાનં સદ્ધાદીનં સમતાવ ઇચ્છિતબ્બા. તથા હિ ‘‘એત્થ સદ્ધાબલ’’ન્તિઆદિના તત્થ તત્થ એત્થગ્ગહણં કતં.

ઇદાનિ સદ્ધાદીનં તત્થ તત્થ અતિરેકકિચ્ચતં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રિદં ઉપમા સંસન્દનં – રાજપઞ્ચમસહાયા વિય વિમુત્તિપરિપાચકાનિ પઞ્ચ બલાનિ. નેસં કીળનત્થં એકજ્ઝં વીથિઓતરણં વિય બલાનં એકજ્ઝં વિપસ્સનાવીથિઓતરણં, સહાયેસુ પઠમાદીનં યથાસકં ગેહેવ વિચારણા વિય સદ્ધાદીનં સોતાપત્તિઅઙ્ગાદીનિ પત્વા પુબ્બઙ્ગમતા. સહાયેસુ ઇતરેસં તત્થ તત્થ તુણ્હીભાવો વિય સેસબલાનં તત્થ તત્થ તદન્વયતા, તસ્સ પુબ્બઙ્ગમસ્સ બલસ્સ કિચ્ચાનુગતા. ન હિ તદા તેસં સસમ્ભારપથવીઆદીસુ આપાદીનં વિય કિચ્ચં પાકટં હોતિ, સદ્ધાદીનંયેવ પન કિચ્ચં વિભૂતં હુત્વા તિટ્ઠતિ પુરેતરં તથાપચ્ચયેહિ ચિત્તસન્તાનસ્સ અભિસઙ્ખતત્તા. એત્થ ચ વિપસ્સનાકમ્મિકસ્સ ભાવના વિસેસતો પઞ્ઞુત્તરાતિ દસ્સનત્થં રાજાનં નિદસ્સનં કત્વા પઞ્ઞિન્દ્રિયં વુત્તં. છટ્ઠાદીનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ.

દટ્ઠબ્બસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્ચઙ્ગિકવગ્ગો

૧-૨. પઠમઅગારવસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧-૨૨. તતિયસ્સ પઠમે આભિસમાચારિકન્તિ અભિસમાચારે ઉત્તમસમાચારે ભવં. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘વત્તવસેન પઞ્ઞત્તસીલ’’ન્તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. દુતિયે નત્થિ વત્તબ્બં.

પઠમઅગારવસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. ઉપક્કિલેસસુત્તાદિવણ્ણના

૨૩-૨૪. તતિયે ન ચ પભાવન્તન્તિ ન ચ પભાસમ્પન્નં. પભિજ્જનસભાવન્તિ તાપેત્વા તાળકજ્જનપભઙ્ગુરં. અવસેસં લોહન્તિ વુત્તાવસેસં સજાતિલોહં, વિજાતિલોહં, પિસાચલોહં, કિત્તિમલોહન્તિ એવંપભેદં સબ્બમ્પિ લોહં. ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેનાતિ એત્થ નનુ લોકિયકુસલચિત્તસ્સપિ સુવિસુદ્ધસ્સપિ ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેનેવ ઉપક્કિલેસતાતિ? સચ્ચમેતં, યસ્મિં પન સન્તાને નીવરણાનિ લદ્ધપ્પતિટ્ઠાનિ, તત્થ મહગ્ગતકુસલસ્સપિ અસમ્ભવો, પગેવ લોકુત્તરકુસલસ્સ. પરિત્તકુસલં પન યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જમાનં નીવરણેહિ ઉપહતે સન્તાને ઉપ્પત્તિયા અપરિસુદ્ધં હોન્તં ઉપક્કિલિટ્ઠં નામ હોતિ અપરિસુદ્ધદીપકપલ્લિકવટ્ટિતેલાદિસન્નિસ્સયો પદીપો વિય. અપિચ નિપ્પરિયાયતો ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેનેવ તેસં ઉપક્કિલેસતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યદગ્ગેન હી’’તિઆદિમાહ. આરમ્મણે વિક્ખિત્તપ્પવત્તિવસેન ચુણ્ણવિચુણ્ણતા વેદિતબ્બા. ચતુત્થે નત્થિ વત્તબ્બં.

ઉપક્કિલેસસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અનુગ્ગહિતસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે સમ્માદિટ્ઠીતિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠીતિઆદિના અઙ્ગુત્તરભાણકાનં મતેન અયં અત્થવણ્ણના આરદ્ધા, મજ્ઝિમભાણકા પનેત્થ અઞ્ઞથા અત્થં વદન્તિ. વુત્તઞ્હેતં મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૫૨) –

‘‘અનુગ્ગહિતા’’તિ લદ્ધૂપકારા. સમ્માદિટ્ઠીતિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. ફલક્ખણે નિબ્બત્તા ચેતોવિમુત્તિ ફલં અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલા. તદેવ ચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ફલં આનિસંસો અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલાનિસંસા. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. એત્થ ચતુત્થફલપઞ્ઞા પઞ્ઞાવિમુત્તિ નામ, અવસેસા ધમ્મા ચેતોવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. ‘‘સીલાનુગ્ગહિતા’’તિઆદીસુ સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સુતન્તિ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં. સાકચ્છાતિ કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનકથા. સમથોતિ વિપસ્સનાપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો. વિપસ્સનાતિ સત્તવિધા અનુપસ્સના. ચતુપારિસુદ્ધિસીલઞ્હિ પૂરેન્તસ્સ, સપ્પાયધમ્મસ્સવનં સુણન્તસ્સ, કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનં છિન્દન્તસ્સ વિપસ્સનાપાદિકાસુ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ કમ્મં કરોન્તસ્સ, સત્તવિધં અનુપસ્સનં ભાવેન્તસ્સ અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જિત્વા ફલં દેતિ.

‘‘યથા હિ મધુરં અમ્બપક્કં પરિભુઞ્જિતુકામો અમ્બપોતકસ્સ સમન્તા ઉદકકોટ્ઠકં થિરં કત્વા બન્ધતિ, ઘટં ગહેત્વા કાલેન કાલં ઉદકં આસિઞ્ચતિ, ઉદકસ્સ અનિક્ખમનત્થં મરિયાદં થિરં કરોતિ. યા હોતિ સમીપે વલ્લિ વા સુક્ખદણ્ડકો વા કિપિલ્લિકપુટો વા મક્કટકજાલં વા, તં અપનેતિ, ખણિત્તિં ગહેત્વા કાલેન કાલં મૂલાનિ પરિખણતિ, એવમસ્સ અપ્પમત્તસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ કારણાનિ કરોતો સો અમ્બો વડ્ઢિત્વા ફલં દેતિ, એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. રુક્ખસ્સ સમન્તતો કોટ્ઠકબન્ધનં વિય હિ સીલં દટ્ઠબ્બં, કાલેન કાલં ઉદકસિઞ્ચનં વિય ધમ્મસ્સવનં, મરિયાદાય થિરભાવકરણં વિય સમથો, સમીપે વલ્લિઆદીનં હરણં વિય કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનં, કાલેન કાલં ખણિત્તિં ગહેત્વા મૂલખણનં વિય સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં ભાવના, તેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અનુગ્ગહિતસ્સ અમ્બરુક્ખસ્સ મધુરફલદાનકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ અનુગ્ગહિતાય સમ્માદિટ્ઠિયા અરહત્તફલદાનં વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

એત્થ ચ લદ્ધૂપકારાતિ યથારહં નિસ્સયાદિવસેન લદ્ધપચ્ચયા. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયા અનુગ્ગહિતભાવેન ગહિતત્તા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠીસુ ચ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. અનન્તરસ્સ હિ વિધિ પટિસેધો વા, અગ્ગફલસમાધિમ્હિ તપ્પરિક્ખારધમ્મેસુયેવ ચ કેવલો ચેતોપરિયાયો નિરુળ્હોતિ સમ્માદિટ્ઠીતિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. ફલક્ખણેતિ અનન્તરં કાલન્તરે ચાતિ દુવિધેપિ ફલક્ખણે. પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન સબ્બસંકિલેસેહિ ચેતોવિમુચ્ચતિ એતાયાતિ ચેતોવિમુત્તિ, અગ્ગફલપઞ્ઞં ઠપેત્વા અવસેસા ફલધમ્મા. તેનાહ ‘‘ચેતોવિમુત્તિ ફલં અસ્સાતિ, ચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ફલં આનિસંસો’’તિ. સબ્બકિલેસેહિ ચેતસો વિમુચ્ચનસઙ્ખાતં પટિપ્પસ્સમ્ભનસઞ્ઞિતં પહાનં ફલં આનિસંસો ચાતિ યોજના. ઇધ ચેતોવિમુત્તિસદ્દેન પહાનમત્તં ગહિતં, પુબ્બે પહાયકધમ્મા. અઞ્ઞથા ફલધમ્મા એવ આનિસંસોતિ ગય્હમાને પુનવચનં નિરત્થકં સિયા. પઞ્ઞાવિમુત્તિફલાનિસંસાતિ એત્થાપિ એવમેવ અત્થો વેદિતબ્બો. સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા સીલસભાવત્તા વિસેસતો સમાધિસ્સ ઉપકારા, તથા સમ્માસઙ્કપ્પો ઝાનસભાવત્તા. તથા હિ સો ‘‘અપ્પના’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. સમ્માસતિસમ્માવાયામા પન સમાધિપક્ખિયા એવાતિ આહ ‘‘અવસેસા ધમ્મા ચેતોવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા’’તિ.

ચતુપારિસુદ્ધિસીલન્તિ અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સુતાદીસુપિ એસેવ નયો. અત્તનો ચિત્તપ્પવત્તિઆરોચનવસેન સહ કથનં સંકથા, સંકથાવ સાકચ્છા. ઇધ પન કમ્મટ્ઠાનપ્પટિબદ્ધાતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાને…પે… કથા’’તિ. તસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ એકવારં વિધિયા અપ્પટિપજ્જનં ખલનં, અનેકવારં પક્ખલનં, તદુભયસ્સ વિચ્છેદની અપનયની કથા ખલનપક્ખલનચ્છેદનકથા. પૂરેન્તસ્સાતિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતં કત્વા પાલેન્તસ્સ બ્રૂહેન્તસ્સ ચ. સુણન્તસ્સાતિ ‘‘યથાઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ એવં સુણન્તસ્સ. તેનેવ હિ ‘‘સપ્પાયધમ્મસ્સવન’’ન્તિ વુત્તં. કમ્મં કરોન્તસ્સાતિ ભાવનાનુયોગકમ્મં કરોન્તસ્સ. પઞ્ચસુપિ ઠાનેસુ અન્ત-સદ્દો હેતુઅત્થજોતનો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ ‘‘યથા હી’’તિઆદિના વુચ્ચમાના અમ્બૂપમા યુજ્જેય્ય.

ઉદકકોટ્ઠકન્તિ જલાવાટં. થિરં કત્વા બન્ધતીતિ અસિથિલં દળ્હં નાતિમહન્તં નાતિખુદ્દકં કત્વા યોજેતિ. થિરં કરોતીતિ ઉદકસિઞ્ચનકાલે તતો તતો પવત્તિત્વા ઉદકસ્સ અનિક્ખમનત્થં જલાવાટપાળિં થિરતરં કરોતિ. સુક્ખદણ્ડકોતિ તસ્સેવ અમ્બગચ્છસ્સ સુક્ખકો સાખાસીસકો. કિપિલ્લિકપુટોતિ તમ્બકિપિલ્લિકપુટો. ખણિત્તિન્તિ કુદાલં. કોટ્ઠકબન્ધનં વિય સીલં સમ્માદિટ્ઠિયા વડ્ઢનૂપાયસ્સ મૂલભાવતો. ઉદકસિઞ્ચનં વિય ધમ્મસ્સવનં ભાવનાય પરિબ્રૂહનતો. મરિયાદાય થિરભાવકરણં વિય સમથો યથાવુત્તાય ભાવનાધિટ્ઠાનાય સીલમરિયાદાય દળ્હીભાવાપાદનતો. સમાહિતસ્સ હિ સીલં થિરતરં હોતિ. સમીપે વલ્લિઆદીનં હરણં વિય કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનં ઇચ્છિતબ્બભાવનાય વિબન્ધનાપનયનતો. મૂલખણનં વિય સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં ભાવના તસ્સા વિબન્ધસ્સ મૂલભૂતાનં તણ્હામાનદિટ્ઠીનં પલિખણનતો. એત્થ ચ યસ્મા સુપરિસુદ્ધસીલસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં ઇચ્છિતબ્બં, તતો યથાસુતે અત્થે સાકચ્છાસમાપજ્જનં, તતો કમ્મટ્ઠાનવિસોધનેન સમથનિબ્બત્તિ, તતો સમાહિતસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાપારિપૂરિ, પરિપુણ્ણા વિપસ્સના મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિં બ્રૂહેતીતિ એવમેતેસં અઙ્ગાનં પરમ્પરાય સમ્મુખા અનુગ્ગણ્હનતો અયમાનુપુબ્બી કથિતાતિ વેદિતબ્બં.

અનુગ્ગહિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. વિમુત્તાયતનસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે વિમુત્તિયા વટ્ટદુક્ખતો વિમુચ્ચનસ્સ આયતનાનિ કારણાનિ વિમુત્તાયતનાનીતિ આહ – ‘‘વિમુચ્ચનકારણાની’’તિ. પાળિઅત્થં જાનન્તસ્સાતિ ‘‘ઇધ સીલં આગતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા’’તિઆદિના તંતંપાળિઅત્થં યાથાવતો જાનન્તસ્સ. પાળિં જાનન્તસ્સાતિ તદત્થબોધિનિં પાળિં યાથાવતો ઉપધારેન્તસ્સ. તરુણપીતીતિ સઞ્જાતમત્તા મુદુકા પીતિ જાયતિ. કથં જાયતિ? યથાદેસિતં ધમ્મં ઉપધારેન્તસ્સ તદનુચ્છવિકમેવ અત્તનો કાયવાચામનોસમાચારં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ સોમનસ્સં પત્તસ્સ પમોદલક્ખણં પામોજ્જં જાયતિ. તુટ્ઠાકારભૂતા બલવપીતીતિ પુરિમુપ્પન્નાય પીતિયા વસેન લદ્ધાસેવનત્તા અતિવિય તુટ્ઠાકારભૂતા કાયચિત્તદરથસ્સ પસ્સમ્ભનસમત્થતાય પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયો ભવિતું સમત્થા બલપ્પત્તા પીતિ જાયતિ. યસ્મા નામકાયે પસ્સદ્ધે રૂપકાયોપિ પસ્સદ્ધો એવ હોતિ, તસ્મા ‘‘નામકાયો પસ્સમ્ભતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં.

સુખં પટિલભતીતિ વક્ખમાનસ્સ ચિત્તસમાધાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં ચેતસિકં નિરામિસસુખં પટિલભતિ વિન્દતિ. સમાધિયતીતિ એત્થ પન ન યો કોચિ સમાધિ અધિપ્પેતો, અથ ખો અનુત્તરસમાધીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અરહત્ત…પે… સમાધિયતી’’તિ આહ. ‘‘અયં હી’’તિઆદિ તસ્સં દેસનાયં તાદિસસ્સ પુગ્ગલસ્સ યથાવુત્તસમાધિપટિલાભસ્સ કારણભાવવિભાવનં, યં તથા વિમુત્તાયતનભાવો. ઓસક્કિતુન્તિ દસ્સિતું. સમાધિયેવ સમાધિનિમિત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનપાળિયા આરુળ્હો સમાધિ એવ પરતો ઉપ્પજ્જનકભાવનાસમાધિસ્સ કારણભાવતો સમાધિનિમિત્તં. તેનાહ ‘‘આચરિયસ્સ સન્તિકે’’તિઆદિ.

વિમુત્તાયતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે સબ્બસો કિલેસદુક્ખદરથપરિળાહાનં વિગતત્તા સાતિસયમેત્થ સુખન્તિ વુત્તં ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખત્તા પચ્ચુપ્પન્નસુખો’’તિ. પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ વસેન પચ્છિમં પચ્છિમં લદ્ધાસેવનતાય સન્તપણીતતરભાવપ્પત્તં હોતીતિ આહ ‘‘પુરિમો…પે… સુખવિપાકો’’તિ. કિલેસપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનેન લદ્ધત્તા. ‘‘કિલેસપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિભાવન્તિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનભાવં. લદ્ધત્તા પત્તત્તા તબ્ભાવં ઉપગતત્તા. લોકિયસમાધિસ્સ પચ્ચનીકાનિ નીવરણપઠમજ્ઝાનનિકન્તિઆદીનિ નિગ્ગહેતબ્બાનિ, અઞ્ઞે કિલેસા વારેતબ્બા. ઇમસ્સ પન અરહત્તસમાધિસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બકિલેસત્તા ન નિગ્ગહેતબ્બં વારેતબ્બઞ્ચ અત્થીતિ મગ્ગાનન્તરં સમાપત્તિક્ખણે ચ અપ્પયોગેન અધિગતત્તા અપ્પિતત્તા ચ અપરિહાનિવસેન વા અપ્પિતત્તા ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો. સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તાતિ એતેન અપ્પવત્તમાનાયપિ સતિયા સતિબહુલતાય સતો એવ નામાતિ દસ્સેતિ. યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેનાતિ એતેન પરિચ્છિન્નસ્સતિયા સતોતિ દસ્સેતિ. સેસેસૂતિ ઞાણેસુ.

સમાધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૯. પઞ્ચઙ્ગિકસુત્તાદિવણ્ણના

૨૮-૨૯. અટ્ઠમે કરો વુચ્ચતિ પુપ્ફસમ્ભવં ‘‘ગબ્ભાસયે કિરીયતી’’તિ કત્વા. કરતો જાતો કાયો કરજકાયો, તદુપનિસ્સયો ચતુસન્તતિરૂપસમુદાયો. કામં નામકાયોપિ વિવેકજેન પીતિસુખેન તથાલદ્ધૂપકારો, ‘‘અભિસન્દેતી’’તિઆદિવચનતો પન રૂપકાયો ઇધ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ઇમં કરજકાય’’ન્તિ. અભિસન્દેતીતિ અભિસન્દનં કરોતિ. તં પન અભિસન્દનં ઝાનમયેન પીતિસુખેન કરજકાયસ્સ તિન્તભાવાપાદનં સબ્બત્થકમેવ લૂખભાવાપનયનન્તિ આહ ‘‘તેમેતી’’તિઆદિ. તયિદં અભિસન્દનં અત્થતો યથાવુત્તપીતિસુખસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ પરિપ્ફરણં દટ્ઠબ્બં. પરિસન્દેતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સબ્બં એતસ્સ અત્થીતિ સબ્બાવા, તસ્સ સબ્બાવતો. અવયવાવયવિસમ્બન્ધે અવયવિનિ સામિવચનન્તિ અવયવવિસયો સબ્બ-સદ્દો, તસ્મા વુત્તં ‘‘સબ્બકોટ્ઠાસવતો’’તિ. અફુટં નામ ન હોતિ યત્થ યત્થ કમ્મજરૂપં, તત્થ તત્થ ચિત્તજરૂપસ્સ અભિબ્યાપનતો. તેનાહ ‘‘ઉપાદિન્નકસન્તતી’’તિઆદિ.

છેકોતિ કુસલો. તં પનસ્સ કોસલ્લં નહાનીયચુણ્ણાનં કરણે પિણ્ડિકરણે ચ સમત્થતાવસેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પટિબલો’’તિઆદિ. કંસ-સદ્દો ‘‘મહતિયા કંસપાતિયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૧) સુવણ્ણે આગતો.‘‘કંસો ઉપહતો યથા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૩૪) કિત્તિમલોહે. કત્થચિ પણ્ણત્તિમત્તે ‘‘ઉપકંસો નામ રાજાસિ, મહાકંસસ્સ અત્રજો’’તિઆદિ (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૦.૧૬૪ ઘટપણ્ડિતજાતકવણ્ણના). ઇધ પન યત્થ કત્થચિ લોહેતિ આહ ‘‘યેન કેનચિ લોહેન કતભાજને’’તિ. સ્નેહાનુગતાતિ ઉદકસિનેહેન અનુપ્પવિસનવસેન ગતા ઉપગતા. સ્નેહપરેતાતિ ઉદકસિનેહેન પરિતો ગતા સમન્તતો ફુટા. તતો એવ સન્તરબાહિરા ફુટા સ્નેહેન. એતેન સબ્બસો ઉદકેન તેમિતભાવમાહ. ન ચ પગ્ઘરિણીતિ એતેન તિન્તસ્સપિ તસ્સ ઘનથદ્ધભાવં વદતિ. તેનાહ ‘‘ન બિન્દુબિન્દૂ’’તિઆદિ.

તાહિ તાહિ ઉદકસિરાહિ ઉબ્ભિજ્જતીતિ ઉબ્ભિદં, ઉબ્ભિદં ઉદકં એતસ્સાતિ ઉબ્ભિદોદકો. ઉબ્ભિન્નઉદકોતિ નદીતીરે ખતકૂપકો વિય ઉબ્ભિજ્જનકઉદકો. ઉગ્ગચ્છનઉદકોતિ ધારાવસેન ઉટ્ઠહનઉદકો. કસ્મા પનેત્થ ઉબ્ભિદોદકોવ રહદો ગહિતો, ન ઇતરોતિ આહ ‘‘હેટ્ઠા ઉગ્ગચ્છનઉદકઞ્હી’’તિઆદિ. ધારાનિપાતબુબ્બુળકેહીતિ ધારાનિપાતેહિ ચ ઉદકબુબ્બુળેહિ ચ. ‘‘ફેણપટલેહિ ચા’’તિ વત્તબ્બં, સન્નિસિન્નમેવ અપરિક્ખોભતાય નિચ્ચલમેવ, સુપ્પસન્નમેવાતિ અધિપ્પાયો. સેસન્તિ ‘‘અભિસન્દેતી’’તિઆદિકં.

ઉપ્પલાનીતિ ઉપ્પલગચ્છાનિ. સેતરત્તનીલેસૂતિ ઉપ્પલેસુ, સેતુપ્પલરત્તુપ્પલનીલુપ્પલેસૂતિ અત્થો. યં કિઞ્ચિ ઉપ્પલં ઉપ્પલમેવ સામઞ્ઞગ્ગહણતો. સતપત્તન્તિ એત્થ સત-સદ્દો બહુપરિયાયો ‘‘સતગ્ઘી’’તિઆદીસુ વિય. તેન અનેકસતપત્તસ્સપિ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. લોકે પન રત્તં પદુમં, સેતં પુણ્ડરીકન્તિ વુચ્ચતિ. યાવ અગ્ગા યાવ ચ મૂલા ઉદકેન અભિસન્દનાદિસમ્ભવદસ્સનત્થં ઉદકાનુગ્ગતગ્ગહણં. ઇધ ઉપ્પલાદીનિ વિય કરજકાયો, ઉદકં વિય તતિયજ્ઝાનસુખં.

યસ્મા પરિસુદ્ધેન ચેતસાતિ ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તમાહ, તઞ્ચ રાગાદિઉપક્કિલેસમલાપગમતો નિરુપક્કિલેસં નિમ્મલં, તસ્મા આહ ‘‘નિરુપક્કિલેસટ્ઠેન પરિસુદ્ધ’’ન્તિ. યસ્મા પન પારિસુદ્ધિયા એવ પચ્ચયવિસેસેન પવત્તિવિસેસો પરિયોદાતતા સુધન્તસુવણ્ણસ્સ નિઘંસનેન પભસ્સરતા વિય, તસ્મા આહ ‘‘પભસ્સરટ્ઠેન પરિયોદાતં વેદિતબ્બ’’ન્તિ. ઇદન્તિ ઓદાતવચનં. ઉતુફરણત્થન્તિ ઉતુનો ફરણદસ્સનત્થં. ઉતુફરણં ન હોતિ સેસન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તઙ્ખણ …પે… બલવં હોતી’’તિ. વત્થં વિય કરજકાયોતિ યોગિનો કરજકાયો વત્થં વિય દટ્ઠબ્બો ઉતુફરણસદિસેન ચતુત્થજ્ઝાનસુખેન ફરિતબ્બત્તા. પુરિસસ્સ સરીરં વિય ચતુત્થજ્ઝાનં દટ્ઠબ્બં ઉતુફરણટ્ઠાનિયસ્સ સુખસ્સ નિસ્સયભાવતો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ ચ ‘‘પરિસુદ્ધેન ચેતસા’’તિ ચેતોગહણેન ઝાનસુખં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ઉતુફરણં વિય ચતુત્થજ્ઝાનસુખ’’ન્તિ. નનુ ચ ચતુત્થજ્ઝાને સુખમેવ નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, સાતલક્ખણસન્તસભાવત્તા પનેત્થ ઉપેક્ખા ‘‘સુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતા. તેન વુત્તં સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૩૨) ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ.

તસ્સ તસ્સ સમાધિસ્સ સરૂપદસ્સનસ્સ પચ્ચયત્તા પચ્ચવેક્ખણઞાણં પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તં. સમભરિતોતિ સમપુણ્ણો.

મણ્ડભૂમીતિ પપાવણ્ણભૂમિ. યત્થ સલિલસિઞ્ચનેન વિનાવ સસ્સાનિ ઠિતાનિ સમ્પજ્જન્તિ. યુગે યોજેતબ્બાનિ યોગ્ગાનિ, તેસં આચરિયો યોગ્ગાચરિયો. તેસં સિક્ખાપનતો હત્થિઆદયોપિ ‘‘યોગ્ગા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ આહ પાળિયં ‘‘અસ્સદમ્મસારથી’’તિ. યેન યેનાતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ યેન યેન મગ્ગેન. યં યં ગતિન્તિ જવસમજવાદિભેદાસુ ગતીસુ યં યં ગતિં. નવમે નત્થિ વત્તબ્બં.

પઞ્ચઙ્ગિકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નાગિતસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાતિ ઉદ્ધં ઉગ્ગતત્તા ઉચ્ચો પત્થટો મહન્તો વિનિબ્ભિજ્જિત્વા ગહેતું અસક્કુણેય્યો સદ્દો એતેસન્તિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા. વચીઘોસોપિ હિ બહૂહિ એકજ્ઝં પવત્તિતો અત્થતો સદ્દતો ચ દુરવબોધો કેવલં મહાનિગ્ઘોસો એવ હુત્વા સોતપથમાગચ્છતિ. મચ્છવિલોપેતિ મચ્છાનં વિલુમ્પિત્વા વિય ગહણે, મચ્છાનં વા વિલુમ્પને. કેવટ્ટાનઞ્હિ મચ્છપચ્છિઠપિતટ્ઠાને મહાજનો સન્નિપતિત્વા ‘‘ઇધ અઞ્ઞં એકં મચ્છં દેહિ, એકં મચ્છફાલં દેહી’’તિ, ‘‘એતસ્સ તે મહા દિન્નો, મય્હં ખુદ્દકો’’તિ એવં ઉચ્ચાસદ્દં મહાસદ્દં કરોન્તિ. મચ્છગ્ગહણત્થં જાલે પક્ખિત્તેપિ તસ્મિં ઠાને કેવટ્ટા ચેવ અઞ્ઞે ચ ‘‘પવિટ્ઠો ગહિતો’’તિ મહાસદ્દં કરોન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અસુચિસુખન્તિ કાયાસુચિસન્નિસ્સિતત્તા કિલેસાસુચિસન્નિસ્સિતત્તા ચ અસુચિસન્નિસ્સિતસુખં. નેક્ખમ્મસુખસ્સાતિ કામતો નિક્ખમન્તસ્સ સુખસ્સ. પવિવેકસુખસ્સાતિ ગણસઙ્ગણિકતો કિલેસસઙ્ગણિકતો ચ વિગતસ્સ સુખસ્સ. ઉપસમસુખસ્સાતિ રાગાદિવૂપસમાવહસ્સ સુખસ્સ. સમ્બોધસુખન્તિ મગ્ગસઙ્ખાતસ્સ સમ્બોધસ્સ નિટ્ઠપ્પત્તત્થાય સુખં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નાગિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચઙ્ગિકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સુમનવગ્ગો

૧. સુમનસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સતક્કકૂતિ સતસિખરો, અનેકકૂટોતિ અત્થો. ઇદં તસ્સ મહામેઘભાવદસ્સનં. સો હિ મહાવસ્સં વસ્સતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇતો ચિતો ચ ઉટ્ઠિતેન વલાહકકૂટસતેન સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ. દસ્સનસમ્પન્નોતિ એત્થ દસ્સનં નામ સોતાપત્તિમગ્ગો. સો હિ પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યદિપિ તં ગોત્રભુ પઠમતરં પસ્સતિ, દિસ્વા પન કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ કિલેસપ્પહાનસ્સ અકરણતો ન તં ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આવજ્જનટ્ઠાનિયઞ્હિ તં ઞાણં. મગ્ગસ્સ નિબ્બાનારમ્મણતાસામઞ્ઞેન ચેતં વુત્તં, ન નિબ્બાનપ્પટિવિજ્ઝનેન, તસ્મા ધમ્મચક્ખું પુનપ્પુનં નિબ્બત્તનેન ભાવનં અપ્પત્તં દસ્સનં, ધમ્મચક્ખુઞ્ચ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણેન ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનં તદભિસમયોતિ નત્થેત્થ ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુમનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચુન્દીસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે ‘‘અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૧૭૯) અરિયકન્તાનીતિ પઞ્ચસીલાનિ આગતાનિ. અરિયકન્તાનિ હિ પઞ્ચસીલાનિ અરિયાનં કન્તાનિ પિયાનિ, ભવન્તરગતાપિ અરિયા તાનિ ન વિજહન્તિ. ઇધ પન ‘‘યાવતા, ચુન્દ, સીલાનિ અરિયકન્તાનિ સીલાનિ, તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ…પે… અગ્ગે તે પરિપૂરકારિનો’’તિ વુત્તત્તા મગ્ગફલાનિ સીલાનિ અધિપ્પેતાનીતિ આહ ‘‘અરિયકન્તાનિ સીલાનીતિ મગ્ગફલસમ્પયુત્તાનિ સીલાની’’તિ.

ચુન્દીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉગ્ગહસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે સબ્બપઠમં ઉટ્ઠાનસીલાતિ રત્તિયા વિભાયનવેલાય સામિકે પરિજને સેય્યાય અવુટ્ઠિતે સબ્બપઠમં ઉટ્ઠાનસીલા. સામિકં દિસ્વા નિસિન્નાસનતો અગ્ગિદડ્ઢા વિય પઠમમેવ વુટ્ઠહન્તીતિ વા પુબ્બુટ્ઠાયિનિયો. કિંકારન્તિ કિંકરણીયં, કિંકરણભાવેન પુચ્છિત્વા કાતબ્બવેય્યાવચ્ચન્તિ અત્થો. તં પટિસ્સુણન્તા વિચરન્તીતિ કિંકારપ્પટિસ્સાવિનિયો. મનાપંયેવ કિરિયં કરોન્તિ સીલેનાતિ મનાપચારિનિયો. પિયમેવ વદન્તિ સીલેનાતિ પિયવાદિનિયો.

તત્રુપાયાયાતિ તત્ર કમ્મે સાધેતબ્બઉપાયભૂતાય વીમંસાય. તેનાહ ‘‘તસ્મિં ઉણ્ણાકપ્પાસસંવિધાને’’તિઆદિ. અલં કાતુન્તિ કાતું સમત્થા. અલં સંવિધાતુન્તિ વિચારેતું સમત્થા. તેનાહ ‘‘અલં કાતું અલં સંવિધાતુન્તિ અત્તના કાતુમ્પિ પરેહિ કારાપેતુમ્પી’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉગ્ગહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના

૩૪-૩૫. ચતુત્થે સન્દિટ્ઠિકન્તિ અસમ્પરાયિકતાય સામં દટ્ઠબ્બં. સયં અનુભવિતબ્બં અત્તપચ્ચક્ખં દિટ્ઠધમ્મિકન્તિ અત્થો. ન સદ્ધામત્તકેનેવ તિટ્ઠતીતિ ‘‘દાનં નામ સાધુ સુન્દરં, બુદ્ધાદીહિ પણ્ડિતેહિ પસત્થ’’ન્તિ એવં સદ્ધામત્તકેનેવ ન તિટ્ઠતિ. યં દાનં દેતીતિ યં દેય્યધમ્મં પરસ્સ દેતિ. તસ્સ પતિ હુત્વાતિ તબ્બિસયં લોભં સુટ્ઠુ અભિભવન્તો તસ્સ અધિપતિ હુત્વા દેતિ. તેન અનધિભવનીયત્તા ન દાસો ન સહાયોતિ. તત્થ તદુભયં અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ દસ્સેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. દાસો હુત્વા દેતિ તણ્હાદાસબ્યસ્સ ઉપગતત્તા. સહાયો હુત્વા દેતિ તસ્સ પિયભાવાવિસ્સજ્જનતો. સામી હુત્વા દેતિ તત્થ તણ્હાદાસબ્યતો અત્તાનં મોચેત્વા અભિભુય્ય પવત્તનતો. અથ વા યો દાનસીલતાય દાયકો પુગ્ગલો, સો દાને પવત્તિભેદેન દાનદાસો, દાનસહાયો, દાનપતીતિ તિપ્પકારો હોતિ. તદસ્સ તિપ્પકારતં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. દાતબ્બટ્ઠેન દાનં, અન્નપાનાદિ.

તત્થ યં અત્તના પરિભુઞ્જતિ, તણ્હાધિપન્નતાય તસ્સ વસેન વત્તનતો દાસો વિય હોતિ. યં પરેસં દીયતિ, તત્થાપિ અન્નપાનસામઞ્ઞેન ઇદં વુત્તં ‘‘દાનસઙ્ખાતસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાસો હુત્વા’’તિ. સહાયો હુત્વા દેતિ અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સ પરેસં દાતબ્બસ્સ ચ સમસમં ઠપનતો. પતિ હુત્વા દેતિ સયં દેય્યધમ્મસ્સ વસે અવત્તિત્વા તસ્સ અત્તનો વસે વત્તાપનતો. અપરો નયો – યો અત્તના પણીતં પરિભુઞ્જિત્વા પરેસં નિહીનં દેતિ, સો દાનદાસો નામ તન્નિમિત્તનિહીનભાવાપત્તિતો. યો યાદિસં અત્તના પરિભુઞ્જતિ, તાદિસમેવ પરેસં દેતિ, સો દાનસહાયો નામ તન્નિમિત્તહીનાધિકભાવવિવજ્જનેન સદિસભાવાપત્તિતો. યો અત્તના નિહીનં પરિભુઞ્જિત્વા પરેસં પણીતં દેતિ, સો દાનપતિ નામ તન્નિમિત્તસેટ્ઠભાવાપત્તિતો.

નિત્તેજભૂતો તેજહાનિપ્પત્તિયા. સહ બ્યતિ ગચ્છતીતિ સહબ્યો, સહપવત્તનકો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતા, સહપવત્તીતિ આહ ‘‘સહભાવં એકીભાવં ગતા’’તિ. અસિતસ્સાતિ વા અબન્ધસ્સ, તણ્હાબન્ધનેન અબન્ધસ્સાતિ અત્થો. પઞ્ચમં ઉત્તાનમેવ.

સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૭. કાલદાનસુત્તાદિવણ્ણના

૩૬-૩૭. છટ્ઠે આરામતોતિ ફલારામતો. પઠમુપ્પન્નાનીતિ સબ્બપઠમં સુજાતાનિ. ભાસિતઞ્ઞૂતિ ભિક્ખૂ ઘરદ્વારે ઠિતા કિઞ્ચાપિ તુણ્હી હોન્તિ, અત્થતો પન ‘‘ભિક્ખં દેથા’’તિ વદન્તિ નામ અરિયાય યાચનાય. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઉદ્ધિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાનં યાચના’’તિ. તત્ર યે ‘‘મયં પચામ, ઇમે ન પચન્તિ, પચમાને પત્વા અલભન્તા કુહિં લભિસ્સન્તી’’તિ દેય્યધમ્મં સંવિભજન્તિ, તે ભાસિતઞ્ઞૂ નામ ઞત્વા કત્તબ્બસ્સ કરણતો. યુત્તપ્પત્તકાલેતિ દાતું યુત્તપ્પત્તકાલે. અપ્પટિવાનચિત્તોતિ અનિવત્તનચિત્તો. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

કાલદાનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સદ્ધસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે અનુકમ્પન્તીતિ ‘‘સબ્બે સત્તા સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્જા’’તિ એવં હિતફરણેન અનુગ્ગણ્હન્તિ. અપિચ ઉપટ્ઠાકાનં ગેહં અઞ્ઞે સીલવન્તે સબ્રહ્મચારિનો ગહેત્વા પવિસન્તાપિ અનુગ્ગણ્હન્તિ નામ. નીચવુત્તિન્તિ પણિપાતસીલં. કોધમાનથદ્ધતાય રહિતન્તિ કોધમાનવસેન ઉપ્પન્નો યો થદ્ધભાવો ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતલક્ખણો, તેન વિરહિતન્તિ અત્થો. સોરચ્ચેનાતિ ‘‘તત્થ કતમં સોરચ્ચં? યો કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, ઇદં વુચ્ચતિ સોરચ્ચં. સબ્બોપિ સીલસંવરો સોરચ્ચ’’ન્તિ એવમાગતેન સીલસંવરસઙ્ખાતેન સોરતભાવેન. સખિલન્તિ ‘‘તત્થ કતમં સાખલ્યં? યા સા વાચા થદ્ધકા કક્કસા ફરુસા કટુકા અભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં પહાય યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ. યા તત્થ સણ્હવાચતા સખિલવાચતા અફરુસવાચતા, ઇદં વુચ્ચતિ સાખલ્ય’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૫૦) એવં વુત્તેન સમ્મોદકમુદુભાવેન સમન્નાગતં. તેનાહ ‘‘સખિલન્તિ સમ્મોદક’’ન્તિ.

સદ્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. પુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૩૯-૪૦. નવમે ભતોતિ પોસિતો. તં પન ભરણં જાતકાલતો પટ્ઠાય સુખપચ્ચયૂપહરણેન દુક્ખપચ્ચયાપહરણેન ચ પવત્તિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘અમ્હેહી’’તિઆદિ વુત્તં. હત્થપાદવડ્ઢનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન મુખેન સિઙ્ઘાનિકાપનયનનહાપનમણ્ડનાદિઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. માતાપિતૂનં સન્તકં ખેત્તાદિં અવિનાસેત્વા રક્ખિતં તેસં પરમ્પરાય ઠિતિયા કારણં હોતીતિ આહ ‘‘અમ્હાકં સન્તકં…પે… કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતી’’તિ. સલાકભત્તાદીનિ અનુપચ્છિન્દિત્વાતિ સલાકભત્તાદીનિ અવિચ્છિન્દિત્વા. યસ્મા દાયજ્જપ્પટિલાભસ્સ યોગ્યભાવેન વત્તમાનોયેવ દાયસ્સ પટિપજ્જિસ્સતિ, ન ઇતરોતિ આહ ‘‘કુલવંસાનુરૂપાય પટિપત્તિયા’’તિઆદિ. અત્તના દાયજ્જારહં કરોન્તોતિ અત્તાનં દાયજ્જારહં કરોન્તો. માતાપિતરો હિ અત્તનો ઓવાદે અવત્તમાને મિચ્છાપટિપન્ને દારકે વિનિચ્છયં ગન્ત્વા અપુત્તે કરોન્તિ, તે દાયજ્જારહા ન હોન્તિ. ઓવાદે વત્તમાને પન કુલસન્તકસ્સ સામિકે કરોન્તિ. તતિયદિવસતો પટ્ઠાયાતિ મતદિવસતો તતિયદિવસતો પટ્ઠાય. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. દસમં ઉત્તાનમેવ.

પુત્તસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુમનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મુણ્ડરાજવગ્ગો

૧-૨. આદિયસુત્તાદિવણ્ણના

૪૧-૪૨. પઞ્ચમસ્સ પઠમે ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહીતિ વા ઉટ્ઠાનેન ચ વીરિયેન ચ અધિગતેહિ. તત્થ ઉટ્ઠાનન્તિ કાયિકં વીરિયં. વીરિયન્તિ ચેતસિકન્તિ વદન્તિ. ઉટ્ઠાનન્તિ વા ભોગુપ્પાદને યુત્તપ્પયુત્તતા. વીરિયં તજ્જો ઉસ્સાહો. પીણિતન્તિ ધાતં સુતિત્તં. તથાભૂતો પન યસ્મા થૂલસરીરો હોતિ, તસ્મા ‘‘થૂલં કરોતી’’તિ વુત્તં. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

આદિયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઇટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૪૩. તતિયે અપ્પમાદં પસંસન્તીતિ ‘‘એતાનિ આયુઆદીનિ પત્થયન્તેન અપ્પમાદો કાતબ્બો’’તિ અપ્પમાદમેવ પસંસન્તિ પણ્ડિતા. યસ્મા વા પુઞ્ઞકિરિયાસુ પણ્ડિતા અપ્પમાદં પસંસન્તિ, તસ્મા આયુઆદીનિ પત્થયન્તેન અપ્પમાદોવ કાતબ્બોતિ અત્થો. પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે ‘‘પુઞ્ઞકિરિયાસૂ’’તિ પદસ્સ ‘‘અપ્પમત્તો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. યસ્મા પણ્ડિતા અપ્પમાદં પસંસન્તિ, યસ્મા ચ પુઞ્ઞકિરિયાસુ અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે અધિગતો હોતિ, તસ્મા આયુઆદીનિ પત્થયન્તેન અપ્પમાદોવ કાતબ્બો. દુતિયસ્મિં અત્થવિકપ્પે પણ્ડિતા અપ્પમાદં પસંસન્તિ. કત્થાતિ? પુઞ્ઞકિરિયાસુ. કસ્માતિ ચે? યસ્મા અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે અધિગ્ગણ્હાતિ પણ્ડિતો, તસ્માતિ અત્થો. અત્થપ્પટિલાભેનાતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિહિતપ્પટિલાભેન.

ઇટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મનાપદાયીસુત્તવણ્ણના

૪૪. ચતુત્થે ઝાનમનેન નિબ્બત્તં મનોમયન્તિ આહ ‘‘સુદ્ધાવાસેસુ એકં ઝાનમનેન નિબ્બત્તં દેવકાય’’ન્તિ. સતિપિ હિ સબ્બસત્તાનં અભિસઙ્ખારમનસા નિબ્બત્તભાવે બાહિરપચ્ચયેહિ વિના મનસાવ નિબ્બત્તત્તા ‘‘મનોમયા’’તિ વુચ્ચન્તિ રૂપાવચરસત્તા. યદિ એવં કામભવે ઓપપાતિકસત્તાનમ્પિ મનોમયભાવો આપજ્જતીતિ ચે? ન, તત્થ બાહિરપચ્ચયેહિ નિબ્બત્તેતબ્બતાસઙ્કાય એવ અભાવતો ‘‘મનસાવ નિબ્બત્તા’’તિ અવધારણાસમ્ભવતો. નિરુળ્હો વાયં લોકે મનોમયવોહારો રૂપાવચરસત્તેસુ. તથા હિ ‘‘અન્નમયો, પાણમયો, મનોમયો, આનન્દમયો, વિઞ્ઞાણમયો’’તિ પઞ્ચધા અત્તાનં વેદવાદિનોપિ વદન્તિ. ઉચ્છેદવાદિનોપિ વદન્તિ ‘‘દિબ્બો રૂપી મનોમયો’’તિ (દી. નિ. ૧.૮૭). તીસુ વા કુલસમ્પત્તીસૂતિ બ્રાહ્મણખત્તિયવેસ્સસઙ્ખાતેસુ સમ્પન્નકુલેસુ. છસુ વા કામસગ્ગેસૂતિ છસુ કામાવચરદેવેસુ.

મનાપદાયીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. પુઞ્ઞાભિસન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૪૫-૪૬. પઞ્ચમે અસઙ્ખેય્યોતિ આળ્હકગણનાય અસઙ્ખેય્યો. યોજનવસેન પનસ્સ સઙ્ખા અત્થિ હેટ્ઠા મહાપથવિયા ઉપરિ આકાસેન પરિસમન્તતો ચક્કવાળપબ્બતેન મજ્ઝે તત્થ તત્થ ઠિતકેહિ દીપપબ્બતપરિયન્તેહિ પરિચ્છિન્નત્તા જાનન્તેન યોજનતો સઙ્ખાતું સક્કાતિ કત્વા. મહાસરીરમચ્છકુમ્ભીલયક્ખરક્ખસમહાનાગદાનવાદીનં સવિઞ્ઞાણકાનં બલવામુખપાતાલાદીનં અવિઞ્ઞાણકાનં ભેરવારમ્મણાનં વસેન બહુભેરવં. પુથૂતિ બહૂ. સવન્તીતિ સન્દમાના. ઉપયન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

પુઞ્ઞાભિસન્દસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. ધનસુત્તાદિવણ્ણના

૪૭-૪૮. સત્તમે સદ્ધાતિ મગ્ગેનાગતા સદ્ધા. સીલઞ્ચ યસ્સ કલ્યાણન્તિ કલ્યાણસીલં નામ અરિયસાવકસ્સ અરિયકન્તં સીલં વુચ્ચતિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અરિયસાવકસ્સ એકસીલમ્પિ અકન્તં નામ નત્થિ, ઇમસ્મિં પનત્થે ભવન્તરેપિ અપ્પહીનં પઞ્ચસીલં અધિપ્પેતં. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ.

ધનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કોસલસુત્તવણ્ણના

૪૯. નવમે પતિતક્ખન્ધોતિ સમ્મુખા કિઞ્ચિ ઓલોકેતું અસમત્થતાય અધોમુખો. નિપ્પટિભાનોતિ સહધમ્મિકં કિઞ્ચિ વત્તું અવિસહનતો નિપ્પટિભાનો પટિભાનરહિતો.

કોસલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નારદસુત્તવણ્ણના

૫૦. દસમે અજ્ઝોમુચ્છિતોતિ અધિમત્તાય તણ્હામુચ્છાય મુચ્છિતો, મુચ્છં મોહં પમાદં આપન્નો. તેનાહ ‘‘ગિલિત્વા…પે… અતિરેકમુચ્છાય તણ્હાય સમન્નાગતો’’તિ. મહચ્ચાતિ મહતિયા. લિઙ્ગવિપલ્લાસેન ચેતં વુત્તં. તેનાહ ‘‘મહતા રાજાનુભાવેના’’તિ.

નારદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મુણ્ડરાજવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.

૨. દુતિયપણ્ણાસકં

(૬) ૧. નીવરણવગ્ગો

૧-૨. આવરણસુત્તાદિવણ્ણના

૫૧-૫૨. દુતિયસ્સ પઠમે આવરન્તીતિ આવરણા, નીવારયન્તીતિ નીવરણા. એત્થ ચ આવરન્તીતિ કુસલધમ્મુપ્પત્તિં આદિતો પરિવારેન્તિ. નીવારયન્તીતિ નિરવસેસતો વારયન્તીતિ અત્થો, તસ્મા આવરણવસેનાતિ આદિતો કુસલુપ્પત્તિવારણવસેન. નીવરણવસેનાતિ નિરવસેસતો વારણવસેનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા પઞ્ચ નીવરણા ઉપ્પજ્જમાના અનુપ્પન્નાય લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ, ઉપ્પન્નાપિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ વા અભિઞ્ઞા ઉપચ્છિન્દિત્વા પાતેન્તિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઉપચ્છિન્દનં પાતનઞ્ચેત્થ તાસં પઞ્ઞાનં અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનમેવ. ઇતિ મહગ્ગતાનુત્તરપઞ્ઞાનં એકચ્ચાય ચ પરિત્તપઞ્ઞાય અનુપ્પત્તિહેતુભૂતા નીવરણધમ્મા ઇતરાસં સમત્થતં વિહનન્તિયેવાતિ પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા વુત્તા. ભાવનામનસિકારેન વિના પકતિયા મનુસ્સેહિ નિબ્બત્તેતબ્બો ધમ્મોતિ મનુસ્સધમ્મો, મનુસ્સત્તભાવાવહો વા ધમ્મો મનુસ્સધમ્મો, અનુળારં પરિત્તકુસલં. યં અસતિપિ બુદ્ધુપ્પાદે વત્તતિ, યઞ્ચ સન્ધાયાહ ‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતી’’તિ (જા. ૧.૮.૭૫). અલં અરિયાય અરિયભાવાયાતિ અલમરિયો, અરિયભાવાય સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. ઞાણદસ્સનમેવ ઞાણદસ્સનવિસેસો, અલમરિયો ચ સો ઞાણદસ્સનવિસેસો ચાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો.

ઞાણદસ્સનન્તિ ચ દિબ્બચક્ખુપિ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ ફલમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ. ‘‘અપ્પમત્તો સમાનો ઞાણદસ્સનં આરાધેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૧૧) હિ એત્થ દિબ્બચક્ખુ ઞાણદસ્સનં નામ. ‘‘ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૪) એત્થ વિપસ્સનાઞાણં. ‘‘અભબ્બા તે ઞાણાય દસ્સનાય અનુત્તરાય સમ્બોધાયા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૬) એત્થ મગ્ગો. ‘‘અયમઞ્ઞો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) એત્થ ફલં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; પટિ. મ. ૨.૩૦) એત્થ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ ‘સત્તાહકાલકતો આળારો કાલામો’’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૦) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ઇધ પન લોકુત્તરધમ્મો અધિપ્પેતો. એત્થ ચ રૂપાયતનં જાનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિય પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, દિબ્બચક્ખુ. સમ્મસનૂપચારે ચ ધમ્મલક્ખણત્તયઞ્ચ તથા જાનાતિ પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, વિપસ્સના. નિબ્બાનં ચત્તારિ વા સચ્ચાનિ અસમ્મોહપ્પટિવેધતો જાનાતિ પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, મગ્ગો. ફલં પન નિબ્બાનવસેનેવ યોજેતબ્બં. પચ્ચવેક્ખણા મગ્ગાધિગતસ્સ અત્થસ્સ સબ્બસો જોતનટ્ઠેન ઞાણદસ્સનં. સબ્બઞ્ઞુતા અનાવરણતાય સમન્તચક્ખુતાય ચ ઞાણદસ્સનં. બ્યાદિણ્ણકાલોતિ પરિયાદિન્નકાલો. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

આવરણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. પધાનિયઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના

૫૩-૫૪. તતિયે પદહતીતિ પદહનો, ભાવનમનુયુત્તો યોગી, તસ્સ ભાવો ભાવનાનુયોગો પદહનભાવો. પધાનમસ્સ અત્થીતિ પધાનિકો, ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા ‘‘પધાનિયો’’તિ વુત્તં. ‘‘અભિનીહારતો પટ્ઠાય આગતત્તા’’તિ વુત્તત્તા પચ્ચેકબોધિસત્તસાવકબોધિસત્તાનમ્પિ પણિધાનતો પભુતિ આગતસદ્ધા આગમનસદ્દા એવ, ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન પન ‘‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. અધિગમતો સમુદાગતત્તા અગ્ગમગ્ગફલસમ્પયુત્તા ચાપિ અધિગમસદ્ધા નામ, યા સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગભાવેન વુત્તા. અચલભાવેનાતિ પટિપક્ખેન અનધિભવનીયત્તા નિચ્ચલભાવેન. ઓકપ્પનન્તિ ઓક્કન્દિત્વા અધિમુચ્ચનં, પસાદુપ્પત્તિયા પસાદનીયવત્થુસ્મિં પસીદનમેવ. સુપ્પટિવિદ્ધન્તિ સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધં. યથા તેન પટિવિદ્ધેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં હત્થગતં અહોસિ, તથા પટિવિદ્ધં. યસ્સ બુદ્ધસુબુદ્ધતાય સદ્ધા અચલા અસમ્પવેધિ, તસ્સ ધમ્મસુધમ્મતાય સઙ્ઘસુપ્પટિપન્નતાય તેન પટિવેધેન સદ્ધા ન તથાતિ અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો. તેનાહ ભગવા – ‘‘યો, ભિક્ખવે, બુદ્ધે પસન્નો ધમ્મે પસન્નો સઙ્ઘે પસન્નો’’તિઆદિ. પધાનવીરિયં ઇજ્ઝતિ ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય જરામરણતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ સક્કચ્ચં પદહનતો.

અપ્પ-સદ્દો અભાવત્થો ‘‘અપ્પસદ્દસ્સ…પે… ખો પના’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ ‘‘અરોગો’’તિ. સમવેપાકિનિયાતિ યથાભુત્તમાહારં સમાકારેનેવ પચનસીલાય. દળ્હં કત્વા પચન્તી હિ ગહણી ઘોરભાવેન પિત્તવિકારાદિવસેન રોગં જનેતિ, સિથિલં કત્વા પચન્તી મન્દભાવેન વાતવિકારાદિવસેન તેનાહ ‘‘નાતિસીતાય નાચ્ચુણ્હાયા’’તિ. ગહણિતેજસ્સ મન્દપટુતાવસેન સત્તાનં યથાક્કમં સીતુણ્હસહતાતિ આહ ‘‘અતિસીતલગ્ગહણિકો’’તિઆદિ. યાથાવતો અચ્ચયદેસના અત્તનો આવિકરણં નામાતિ આહ ‘‘યથાભૂતં અત્તનો અગુણં પકાસેતા’’તિ. ઉદયત્થગામિનિયાતિ સઙ્ખારાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝન્તિયાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘ઉદયઞ્ચા’’તિઆદિ. પરિસુદ્ધાયાતિ નિરુપક્કિલેસાય. નિબ્બિજ્ઝિતું સમત્થાયાતિ તદઙ્ગવસેન સવિસેસં પજહિતું સમત્થાય. તસ્સ દુક્ખસ્સ ખયગામિનિયાતિ યં દુક્ખં ઇમસ્મિં ઞાણે અનધિગતે પવત્તિરહં, અધિગતે ન પવત્તિ, તં સન્ધાય વદતિ. તથાહેસ યોગાવચરો ‘‘ચૂળસોતાપન્નો’’તિ વુચ્ચતિ. ચતુત્થં ઉત્તાનમેવ.

પધાનિયઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. માતાપુત્તસુત્તવણ્ણના

૫૫. પઞ્ચમે વિસ્સાસોતિ વિસચ્છાયસન્તાનો ભાવો. ઓતારોતિ તત્થ ચિત્તસ્સ અનુપ્પવેસો. ગહેત્વાતિ અત્તનો એવ ઓકાસં ગહેત્વા. ખેપેત્વાતિ કુસલવારં ખેપેત્વા.

ઘટ્ટેય્યાતિ અક્કમનાદિવસેન બાધેય્ય. તીહિ પરિઞ્ઞાહીતિ ઞાતતીરણપ્પહાનસઙ્ખાતાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ. નત્થિ એતેસં કુતોચિ ભયન્તિ અકુતોભયા, નિબ્ભયાતિ અત્થો. ચતુન્નં ઓઘાનં, સંસારમહોઘસ્સેવ વા પારં પરિયન્તં ગતા. તેનાહ ‘‘પારં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિઆદિ.

માતાપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉપજ્ઝાયસુત્તવણ્ણના

૫૬. છટ્ઠે મધુરકભાવો નામ સરીરસ્સ થમ્ભિતત્તં, તં પન ગરુભાવપુબ્બકન્તિ આહ ‘‘સઞ્જાતગરુભાવો’’તિ. ન પક્ખાયન્તીતિ નપ્પકાસેન્તિ, નાનાકારણતો ન ઉપટ્ઠહન્તિ. તેનાહ ‘‘ચતસ્સો દિસા ચ અનુદિસા ચ મય્હં ન ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ઉપજ્ઝાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અભિણ્હપચ્ચવેક્ખિતબ્બટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૫૭. સત્તમે જરાધમ્મોતિ ધમ્મ-સદ્દો ‘‘અસમ્મોસધમ્મો નિબ્બાન’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૭૬૩) વિય પકતિપરિયાયો, તસ્મા જરાપકતિકો જિણ્ણસભાવોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જરાસભાવો’’તિઆદિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. કમ્મુના દાતબ્બં આદિયતીતિ કમ્મદાયાદો, અત્તના યથૂપચિતકમ્મફલભાગીતિ અત્થો. તં પન દાયજ્જં કારણૂપચારેન વદન્તો ‘‘કમ્મં મય્હં દાયજ્જં સન્તકન્તિ અત્થો’’તિ આહ યથા ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ, એવમિદં પુઞ્ઞં વડ્ઢતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૮૦). યોનીહિ ફલં સભાવતો ભિન્નમ્પિ અભિન્નં વિય મિસ્સિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘કમ્મં મય્હં યોનિ કારણ’’ન્તિ. મમત્તવસેન બજ્ઝન્તીતિ બન્ધૂ, ઞાતિ સાલોહિતો ચ, કમ્મં પન એકન્તસમ્બન્ધવાતિ આહ ‘‘કમ્મં મય્હં બન્ધૂ’’તિ. પતિટ્ઠાતિ અવસ્સયો. કમ્મસદિસો હિ સત્તાનં અવસ્સયો નત્થિ.

યોબ્બનં આરબ્ભ ઉપ્પન્નમદોતિ ‘‘મહલ્લકકાલે પુઞ્ઞં કરિસ્સામ, દહરમ્હ તાવા’’તિ યોબ્બનં અપસ્સાય માનકરણં. ‘‘અહં નિરોગો સટ્ઠિ વા સત્તતિ વા વસ્સાનિ અતિક્કન્તાનિ, ન મે હરીતકખણ્ડમ્પિ ખાદિતબ્બં, ઇમે પનઞ્ઞે ‘અસુકં નો ઠાનં રુજ્જતિ, ભેસજ્જં ખાદામા’તિ વિચરન્તિ, કો અઞ્ઞો મયા સદિસો નિરોગો નામા’’તિ એવં માનકરણં આરોગ્યમદો. સબ્બેસમ્પિ જીવિતં નામ પભઙ્ગુરં દુક્ખાનુબન્ધઞ્ચ, તદુભયં અનોલોકેત્વા પબન્ધટ્ઠિતિં પચ્ચયસુલભતઞ્ચ નિસ્સાય ‘‘ચિરં જીવિં, ચિરં જીવામિ, ચિરં જીવિસ્સામિ, સુખં જીવિં, સુખં જીવામિ, સુખં જીવિસ્સામી’’તિ એવં માનકરણં જીવિતમદો.

ઉપધિરહિતન્તિ કામૂપધિરહિતં. ચત્તારો હિ ઉપધી – કામૂપધિ, ખન્ધૂપધિ, કિલેસૂપધિ, અભિસઙ્ખારૂપધીતિ. કામાપિ ‘‘યં પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬) એવં વુત્તસ્સ સુખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ‘‘ઉપધિયતિ એત્થ સુખ’’ન્તિ ઇમિના વચનત્થેન ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચતિ, ખન્ધાપિ ખન્ધમૂલકસ્સ દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, કિલેસાપિ અપાયદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, અભિસઙ્ખારાપિ ભવદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અભિણ્હપચ્ચવેક્ખિતબ્બટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.