૪. ચક્કવગ્ગો

૧. ચક્કસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે ચત્તારિ ચક્કાનીતિ એત્થ ચક્કં નામ દારુચક્કં, રતનચક્કં, ધમ્મચક્કં, ઇરિયાપથચક્કં, સમ્પત્તિચક્કન્તિ પઞ્ચવિધં. તત્થ ‘‘યં પનિદં, સમ્મ, રથકારચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૫) ઇદં દારુચક્કં. ‘‘પિતરા પવત્તિતં ચક્કં અનુવત્તેતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૫) ઇદં રતનચક્કં. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨; બુ. વં. ૨૭.૧૭; જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૦, ૧૦૩) ઇદં ધમ્મચક્કં. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯, ૧૦૯) ઇદં ઇરિયાપથચક્કં. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં પવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) ઇદં સમ્પત્તિચક્કં. ઇધાપિ એતદેવ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ચત્તારિ સમ્પત્તિચક્કાનિ વત્તન્તી’’તિ. અનુચ્છવિકે દેસેતિ પુઞ્ઞકિરિયાય સમ્માપટિપત્તિયા અનુરૂપદેસે. સેવનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમનં. ભજનં ભત્તિવસેન પયિરુપાસનં. અત્તનો સમ્મા ઠપનન્તિ અત્તનો ચિત્તસન્તાનસ્સ યોનિસો ઠપનં. સદ્ધાદીસુ નિવેસનન્તિ આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. ઇદમેવ ચેત્થ પમાણન્તિ ઇદમેવ પુબ્બેકતપુઞ્ઞતાસઙ્ખાતં સમ્પત્તિચક્કં એવ એતેસુ સમ્પત્તિચક્કેસુ પમાણભૂતં ઇતરેસં કારણભાવતો. તેનાહ ‘‘યેન હી’’તિઆદિ. સો એવ ચ કતપુઞ્ઞો પુગ્ગલો અત્તાનં સમ્મા ઠપેતિ અકતપુઞ્ઞસ્સ તદભાવતો.

ચક્કસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સઙ્ગહસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે તસ્સ દાનમેવ દાતબ્બન્તિ પબ્બજિતસ્સ પબ્બજિતપરિક્ખારં પત્તચીવરાદિ, ગિહિનો ગિહિપરિક્ખારં વત્થાવુધયાનસયનાદિ દાતબ્બં. સબ્બન્તિ સબ્બં ઉપકારં. મક્ખેત્વા નાસેતિ મક્ખિભાવે ઠત્વા. તેલેન વિય મક્ખેતીતિ સતધોતતેલેન મક્ખેતિ વિય. અત્થવડ્ઢનકથાતિ હિતાવહકથા. કથાગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં, પરેસં હિતાવહો કાયપ્પયોગોપિ અત્થચરિયા. અટ્ઠકથાયં પન વચિપ્પયોગવસેનેવ અત્થચરિયા વુત્તા. સમાનત્તતાતિ સદિસભાવો, સમાનટ્ઠાને ઠપનં, તં પનસ્સ સમાનટ્ઠપનં અત્તસદિસતાકરણમુખેન એકસમ્ભોગતા. અત્તનો સુખુપ્પત્તિયં તસ્સ ચ દુક્ખુપ્પત્તિયં તેન દુક્ખેન અત્તના એકસમ્ભોગતાતિ આહ ‘‘સમાનસુખદુક્ખભાવો’’તિ. સા ચ સમાનસુખદુક્ખતા એકતો નિસજ્જાદિના પાકટા હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકાસને’’તિઆદિમાહ.

તત્થ જાતિયા હીનો ભોગેન અધિકો દુસ્સઙ્ગહો હોતિ. ન હિ સક્કા તેન સદ્ધિં એકપરિભોગો કાતું જાતિયા હીનત્તા. તસ્સ તથા અકરિયમાને ચ સો કુજ્ઝતિ ભોગેન અધિકત્તા, તસ્મા સો દુસ્સઙ્ગહો. ભોગેન હીનો જાતિયા અધિકોપિ દુસ્સઙ્ગહો હોતિ. સો હિ ‘‘અહં જાતિમા’’તિ ભોગસમ્પન્નેન સદ્ધિ એકપરિભોગં ઇચ્છતિ, તસ્મિં અકરિયમાને કુજ્ઝતિ. ઉભોહિપિ હીનો સુસઙ્ગહો હોતિ. ન હિ સો ઇતરેન સદ્ધિં એકપરિભોગં ઇચ્છતિ જાતિયા હીનભાવતો, ન અકરિયમાનો કુજ્ઝતિ ભોગેન હીનભાવતો. ઉભોહિ સદિસોપિ સુસઙ્ગહોયેવ. સદિસભાવેનેવ ઇતરેન સહ એકપરિભોગસ્સ પચ્ચાસીસાય, અકરણે ચ તસ્સ કુજ્ઝનસ્સ અભાવતો. ભિક્ખુ દુસ્સીલો દુસ્સઙ્ગહો હોતિ. ન હિ સક્કા તેન સદ્ધિં એકપરિભોગં કાતું, અકરિયમાને ચ કુજ્ઝતિ. સીલવા પન સુસઙ્ગહો હોતિ. સીલવા હિ અદીયમાનેપિ કિસ્મિઞ્ચિ આમિસે અકરિયમાનેપિ સઙ્ગહે ન કુજ્ઝતિ, અઞ્ઞં અત્તના સદ્ધિં પરિભોગં અકરોન્તમ્પિ ન પાપકેન ચિત્તેન પસ્સતિ પેસલભાવતો. તતો એવ પરિભોગોપિ અનેન સદ્ધિં સુકરો હોતિ, તસ્મા ગિહિ ચે, ઉભોહિ સદિસો. પબ્બજિતો ચે, સીલવા પુગ્ગલો. એવં સમાનત્તતાય સઙ્ગહેતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘સો સચે ગહટ્ઠસ્સ જાતિયા પબ્બજિતસ્સ સીલેન સદિસો હોતિ, તસ્સાયં સમાનત્તતા કાતબ્બા’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સઙ્ગહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સીહસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે સીહોતિ પરિસ્સયસહનતો પટિપક્ખહનનતો ચ ‘‘સીહો’’તિ લદ્ધનામો મિગાધિપતિ. ચત્તારોતિ સમાનેપિ સીહજાતિભાવે વણ્ણવિસેસાદિસિદ્ધેન વિસેસેન ચત્તારો સીહા. તે ઇદાનિ નામતો વણ્ણતો આહારતો દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતસીહં નાનપ્પકારતો વિભાવેતું ‘‘તિણસીહો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તિણભક્ખો સીહો તિણસીહો પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘સાકપત્થિવો’’તિ (પાણિનિ ૨.૧.૬૦). કાળવણ્ણતાય કાળસીહો. તથા પણ્ડુસીહો. તેનાહ ‘‘કાળગાવિસદિસો, પણ્ડુપલાસવણ્ણગાવિસદિસો’’તિ ચ. રત્તકમ્બલસ્સ વિય કેસરો કેસરકલોમો એતસ્સ અત્થીતિ કેસરી. લાખાપરિકમ્મકતેહિ વિય પાદપરિયન્તેહીતિ ચ યોજના.

કમ્માનુભાવસિદ્ધઅધિપચ્ચમહેસક્ખતાહિ સબ્બમિગગણસ્સ રાજા. સુવણ્ણગુહતો વાતિઆદિ ‘‘સીહસ્સ વિહારો કિરિયા એવં હોતી’’તિ કત્વા વુત્તં.

સમં પતિટ્ઠાપેત્વાતિ સબ્બભાગેહિ સમમેવ ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા. આકડ્ઢિત્વાતિ પુરતો આકડ્ઢિત્વા. અભિહરિત્વાતિ અભિમુખં હરિત્વા. સઙ્ઘાતન્તિ વિનાસં. વીસતિયટ્ઠિકં ઠાનં ઉસભં.

સમસીહોતિ સમજાતિકો સમપ્પભાવો ચ સીહો. સમાનોસ્મીતિ દેસનામત્તં, સમપ્પભાવતાય એવ ન ભાયતિ. સક્કાયદિટ્ઠિબલવતાયાતિ ‘‘કે અઞ્ઞે અમ્હેહિ ઉત્તરિતરા, અથ ખો મયમેવ મહાબલા’’તિ એવં બલાતિમાનનિમિત્તાય અહંકારહેતુભૂતાય સક્કાયદિટ્ઠિયા બલવભાવેન. સક્કાયદિટ્ઠિયા પહીનત્તાતિ નિરહંકારત્તા અત્તસિનેહસ્સ સુટ્ઠુ સમુગ્ઘાતત્તા ન ભાયતિ.

તથા તથાતિ સીહસદિસતાદિના તેન તેન પકારેન અત્તાનં કથેસીતિ વત્વા તમત્થં વિવરિત્વા દસ્સેતું ‘‘સીહોતિ ખો’’તિઆદિ વુત્તં.

કતમહાભિનીહારસ્સ લોકનાથસ્સ બોધિયા નિયતભાવપ્પત્તિયા એકન્તભાવી બુદ્ધભાવોતિ કત્વા ‘‘તીસુ પાસાદેસુ નિવાસકાલો, મગધરઞ્ઞો પટિઞ્ઞાદાનકાલો, પાયાસસ્સ પરિભુત્તકાલો’’તિઆદિના અભિસમ્બોધિતો પુરિમાવત્થાપિ સીહસદિસા કત્વા દસ્સિતા. ભાવિનિ ભૂતૂપચારોપિ હિ લોકવોહારો. વિજ્જાભાવસામઞ્ઞતો દ્વિવિજ્જં ઇતરવિજ્જમ્પિ એકજ્ઝં ગહેત્વા પટિચ્ચસમુપ્પાદસમ્મસનતો તં પુરેતરસિદ્ધં વિય કત્વા આહ ‘‘તિસ્સો વિજ્જા સોધેત્વા’’તિ. અનુલોમપટિલોમતો પવત્તઞાણસ્સ વસેન ‘‘યમકઞાણમન્થનેના’’તિ વુત્તં.

તત્થ વિહરન્તસ્સાતિ અજપાલનિગ્રોધમૂલે વિહરન્તસ્સ. એકાદસમે દિવસેતિ સત્તસત્તાહતો પરં એકાદસમે દિવસે. અચલપલ્લઙ્કેતિ ઇસિપતને ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં નિસિન્નપલ્લઙ્કે. તમ્પિ હિ કેનચિ અપ્પટિવત્તિયં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં નિસજ્જાતિ કત્વા વજિરાસનં વિય અચલપલ્લઙ્કં વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન પદેતિ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિઆદિનયપ્પવત્તે ચ ઇમસ્મિં સદ્ધમ્મકોટ્ઠાસે. ધમ્મઘોસો…પે… દસસહસ્સિલોકધાતું પટિચ્છાદેસિ ‘‘સબ્બત્થ ઠિતા સુણન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન. સોળસહાકારેહીતિ દુક્ખપરિઞ્ઞા, સમુદયપ્પહાનં, નિરોધસચ્છિકિરિયા, મગ્ગભાવનાતિ એકેકસ્મિં મગ્ગે ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા સોળસહિ આકારેહિ.

પઠમેન નયેન અભિસમ્બોધિતો પુરિમતરાવત્થાપિ અવસ્સંભાવિતાય ગહેત્વા સીહસદિસતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અભિસમ્બુદ્ધાવત્થાસુ એવ સીહસદિસતં દસ્સેતું ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિ આરદ્ધં. અટ્ઠહિ કારણેહીતિ ‘‘તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો, અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૭૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૮; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૩; બુ. વં. અટ્ઠ. ૧.૨ નિદાનકથા; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૪; પટિ. મ. ૧.૩૭) એવં વુત્તેહિ અટ્ઠહિ તથાગતસાધકેહિ કારણેહિ. યદિપિ ભગવા બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નમત્તેવ અભિસમ્બુદ્ધો ન જાતો, તથાપિ તાય નિસજ્જાય નિસિન્નોવ પનુજ્જ સબ્બં પરિસ્સયં અભિસમ્બુદ્ધો જાતો. તથા હિ તં ‘‘અપરાજિતપલ્લઙ્ક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘યાવ બોધિપલ્લઙ્કા વા’’તિ વત્વા તેન અપરિતુસ્સન્તો ‘‘યાવ અરહત્તમગ્ગઞાણા વા’’તિ આહ.

ઇતિ સક્કાયોતિ એત્થ ઇતિસદ્દો નિદસ્સનત્થો. તેન સક્કાયો સરૂપતો પરિમાણતો પરિચ્છેદતો ચ દસ્સિતોતિ આહ ‘‘અયં સક્કાયો’’તિઆદિ. ‘‘અયં સક્કાયો’’તિ ઇમિના પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા સરૂપતો દસ્સિતા. ‘‘એત્તકો સક્કાયો’’તિ ઇમિના તે પરિમાણતો દસ્સિતા. તસ્સ ચ પરિમાણસ્સ એકન્તિકભાવં દસ્સેન્તેન ‘‘ન ઇતો ભિય્યો સક્કાયો અત્થી’’તિ વુત્તં. સભાવતોતિ સલક્ખણતો. સરસતોતિ સકિચ્ચતો. પરિયન્તતોતિ પરિમાણપરિયન્તતો. પરિચ્છેદતોતિ યત્તકે ઠાને તસ્સ પવત્તિતસ્સ પરિચ્છિન્દનતો. પરિવટુમતોતિ પરિયોસાનપ્પવત્તિતો. સબ્બેપિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દસ્સિતા હોન્તિ યથાવુત્તેન વિભાગેન. અયં સક્કાયસ્સ સમુદયો નામાતિ અયં આહારાદિસક્કાયસ્સ સમુદયો નામ. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ. અત્થઙ્ગમોતિ નિરોધો. ‘‘આહારસમુદયા આહારનિરોધા’’તિ ચ અસાધારણમેવ તં ગહેત્વા સેસેસુ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ.

પણ્ણાસલક્ખણપટિમણ્ડિતન્તિ પણ્ણાસઉદયવયલક્ખણવિભૂસિતં સમુદયત્થઙ્ગમગ્ગહણતો. ખીણાસવત્તાતિ અનવસેસં સાવસેસઞ્ચ આસવાનં પરિક્ખીણત્તા. અનાગામીનમ્પિ હિ ભયં ચિત્તુત્રાસઞ્ચ ન હોતીતિ. ઞાણસંવેગો ભયતુપટ્ઠાનપઞ્ઞા. ઇતરાસં પન દેવતાનન્તિ અખીણાસવદેવે સન્ધાય વદતિ. ભોતિ ધમ્માલપનમત્તન્તિ સભાવકથનમત્તં.

ચક્કન્તિ સત્થુ આણાચક્કં. તં પન ધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. તત્થ અરિયસાવકાનં પટિવેધધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. ઇતરેસં દેસનાધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. દુવિધેપિ ઞાણં પધાનન્તિ ઞાણસીસેન વુત્તં ‘‘પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પી’’તિ. ઇદાનિ તં ઞાણં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘પટિવેધઞાણં નામા’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા તસ્સ ઞાણસ્સ પટિવિદ્ધત્તા ભગવા તાનિ સટ્ઠિ નયસહસ્સાનિ વેનેય્યાનં દસ્સેતું સમત્થો અહોસિ, તસ્મા તાનિ સટ્ઠિ નયસહસ્સાનિ તેન ઞાણેન સદ્ધિંયેવ સિદ્ધાનીતિ કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ પટિવિજ્ઝી’’તિ આહ. તિપરિવટ્ટન્તિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ ચ ‘‘પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ચ ‘‘પરિઞ્ઞાત’’ન્તિ ચ એવં તિપરિવટ્ટં, તંયેવ દ્વાદસાકારં. તન્તિ દેસનાઞાણં. એસ ભગવા. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ પટિનિધિભૂતપુગ્ગલરહિતો. એકસદિસસ્સાતિ નિબ્બિકારસ્સ.

સીહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અગ્ગપસાદસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે અગ્ગેસુ પસાદાતિ સેટ્ઠેસુ પસાદા. અગ્ગા વા પસાદાતિ સેટ્ઠભૂતા પસાદા. સેટ્ઠવચનો હેત્થ અગ્ગસદ્દો. પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે અગ્ગસદ્દેન બુદ્ધાદિરતનત્તયં વુચ્ચતિ. તેસુ ભગવા તાવ અસદિસટ્ઠેન, ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેન, અસમસમટ્ઠેન ચ અગ્ગો. સો હિ મહાભિનીહારં દસન્નં પારમીનં પવિચયઞ્ચ આદિં કત્વા બોધિસમ્ભારગુણેહિ ચેવ બુદ્ધગુણેહિ ચ પયોજનેહિ ચ સેસજનેહિ અસદિસોતિ અસદિસટ્ઠેનપિ અગ્ગો. યે ચસ્સ તે ગુણા મહાકરુણાદયો, તેહિ સેસસત્તાનં ગુણેહિ વિસિટ્ઠટ્ઠેનપિ સબ્બસત્તુત્તમતાય અગ્ગો. યે પન પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બસત્તેહિ અસમા, તેહિ સદ્ધિં અયમેવ રૂપકાયગુણેહિ ચેવ ધમ્મકાયગુણેહિ ચ સમોતિ અસમસમટ્ઠેનપિ અગ્ગો. તથા દુલ્લભપાતુભાવતો અચ્છરિયમનુસ્સભાવતો બહુજનહિતસુખાવહતો અદુતિયઅસહાયાદિભાવતો ચ ભગવા લોકે અગ્ગોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘એકપુગ્ગલસ્સ, ભિક્ખવે, પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિં. કતમસ્સ એકપુગ્ગલસ્સ? તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્મુદ્ધસ્સ. એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો. એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજન…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધો. એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અદુતિયો અસહાયો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો અસમો અસમસમો દ્વિપદાનં અગ્ગો. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૧-૧૭૩).

ધમ્મસઙ્ઘા અઞ્ઞધમ્મસઙ્ઘેહિ અસદિસટ્ઠેન વિસિટ્ઠગુણતાય દુલ્લભપાતુભાવાદિના ચ અગ્ગા. તથા હિ તેસં સ્વાક્ખાતતાદિસુપ્પટિપન્નતાદિગુણવિસેસેહિ અઞ્ઞે ધમ્મસઙ્ઘસદિસા અપ્પતરં નિહીના વા નત્થિ, કુતો સેટ્ઠા. સયમેવ તેહિ વિસિટ્ઠગુણતાય સેટ્ઠા. તથા દુલ્લભુપ્પાદઅચ્છરિયભાવબહુજનહિતસુખાવહઅદુતિયાસહાયાદિસભાવા ચ તે. યદગ્ગેન હિ ભગવા દુલ્લભપાતુભાવો, તદગ્ગેન ધમ્મસઙ્ઘાપીતિ. અચ્છરિયાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં અગ્ગેસુ સેટ્ઠેસુ ઉત્તમેસુ પવરેસુ ગુણવિસિટ્ઠેસુ પસાદાતિ અગ્ગપ્પસદા.

દુતિયસ્મિં પનત્થે યથાવુત્તેસુ અગ્ગેસુ બુદ્ધાદીસુ ઉપ્પત્તિયા અગ્ગભૂતા પસાદા અગ્ગપ્પસાદા. યે પન અરિયમગ્ગેન આગતા અવેચ્ચપ્પસાદા, તે એકન્તેનેવ અગ્ગભૂતા પસાદાતિ અગ્ગપ્પસાદા. યથાહ – ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૧૦૩૭-૧૦૩૮). અગ્ગવિપાકત્તાપિ ચેતે અગ્ગપ્પસાદા. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

અપદા વાતિઆદીસુ વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, ન વિકપ્પત્થો. યથા ‘‘અનુપ્પન્નો વા કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા કામાસવો પવડ્ઢતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭) એત્થ અનુપ્પન્નો ચ ઉપ્પન્નો ચાતિ અત્થો. યથા ચ ‘‘ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાયા’’તિ એત્થ ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અત્થો. યથા ચ ‘‘અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા મિથુભેદતો વા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૨) એત્થ અગ્ગિતો ચ ઉદકતો ચ મિથુભેદતો ચાતિ અત્થો, એવં ‘‘અપદા વા…પે… અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) એત્થાપિ અપદા ચ દ્વિપદા ચાતિ સમ્પિણ્ડનવસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, ન વિકપ્પત્થો’’તિ.

રૂપિનોતિ રૂપવન્તો. ન રૂપિનોતિ અરૂપિનો. સઞ્ઞિનોતિ સઞ્ઞવન્તો. ન સઞ્ઞિનોતિ અસઞ્ઞિનો. ‘‘અપદા વા’’તિઆદિસબ્બપદેહિ કામભવો, રૂપભવો, અરૂપભવો, એકવોકારભવો, ચતુવોકારભવો, પઞ્ચવોકારભવો, સઞ્ઞિભવો, અસઞ્ઞિભવો, નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિભવોતિ નવવિધેપિ ભવે સત્તેપિ અનવસેસતો પરિયાદિયિત્વા દસ્સેતિ. એત્થ હિ રૂપિગ્ગહણેન કામભવો, રૂપભવો, પઞ્ચવોકારભવો, એકવોકારભવો ચ દસ્સિતો, અરૂપિગ્ગહણેન અરૂપભવો, ચતુવોકારભવો ચ દસ્સિતો, સઞ્ઞિભવાદયો પન સરૂપેનેવ દસ્સિતા. અપદાદિગ્ગહણેન કામભવપઞ્ચવોકારભવસઞ્ઞિભવાનં એકદેસોવ દસ્સિતો.

કસ્મા પનેત્થ યથા અદુતિયસુત્તે ‘‘દ્વિપદાનં અગ્ગો’’તિ દ્વિપદા એવ ગહિતા, એવં દ્વિપદગ્ગહણમેવ અકત્વા અપદાદિગ્ગહણં કતન્તિ? વુચ્ચતે – અદુતિયસુત્તે તાવ સેટ્ઠતરવસેન દ્વિપદગ્ગહણમેવ કતં. ઇમસ્મિઞ્હિ લોકે સેટ્ઠો નામ ઉપ્પજ્જમાનો અપદચતુપ્પદબહુપદેસુ ન ઉપ્પજ્જતિ, દ્વિપદેસુયેવ ઉપ્પજ્જતિ. કતરેસુ દ્વિપદેસુ? મનુસ્સેસુ ચેવ દેવેસુ ચ. મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જમાનો સકલલોકં વસે વત્તેતું સમત્થો બુદ્ધો હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, દેવેસુ ઉપ્પજ્જમાનો દસસહસ્સિલોકધાતું વસે વત્તનકો મહાબ્રહ્મા હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, સો તસ્સ કપ્પિયકારકો વા આરામિકો વા સમ્પજ્જતિ. ઇતિ તતોપિ સેટ્ઠતરવસેનેસ દ્વિપદાનં અગ્ગોતિ તત્થ વુત્તં. ઇધ પન અનવસેસપરિયાદાનવસેન એવં વુત્તં ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા…પે… નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિનો વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. મ-કારો પદસન્ધિકરો, અગ્ગો અક્ખાયતીતિ પદવિભાગો. તેનેવાહ ‘‘ગુણેહિ અગ્ગો’’તિઆદિ.

અગ્ગો વિપાકો હોતીતિ અગ્ગે સમ્માસમ્બુદ્ધે પસન્નાનં યો પસાદો અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમકોટિભૂતો વા, તસ્મા તસ્સ વિપાકોપિ અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમકોટિભૂતો ઉળારતમો પણીતતમો હોતિ. સો પન પસાદો દુવિધો લોકિયલોકુત્તરભેદતો. તેસુ લોકિયસ્સ તાવ –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે,

ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં,

દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૯૦; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘બુદ્ધોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સા પીતિ, કસિણેનપિ જમ્બુદીપસ્સ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૯૦);

‘‘સતં હત્થી સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરીરથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુક્કમણિકુણ્ડલા;

એકસ્સ પદવીતિહારસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં’’. (ચૂળવ. ૩૦૫);

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, બુદ્ધં સરણગમનં હોતિ, બુદ્ધં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. તે અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગ્ગણ્હન્તિ દિબ્બેન આયુના, દિબ્બેન વણ્ણેન, દિબ્બેન સુખેન, દિબ્બેન યસેન, દિબ્બેન આધિપતેય્યેન, દિબ્બેહિ રૂપેહિ, દિબ્બેહિ સદ્દેહિ, દિબ્બેહિ ગન્ધેહિ, દિબ્બેહિ રસેહિ, દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

એવમાદીનં સુત્તપદાનં વસેન પસાદફલવિસેસયોગો વેદિતબ્બો, તસ્મા સો અપાયદુક્ખવિનિવત્તનેન સદ્ધિં સમ્પત્તિભવેસુ સુખવિસેસદાયકોવ દટ્ઠબ્બો.

લોકુત્તરો પન સામઞ્ઞફલવિપાકદાયકો વટ્ટદુક્ખવિનિવત્તકો. સબ્બોપિ ચાયં પસાદો પરમ્પરાય વટ્ટદુક્ખં વિનિવત્તેતિયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અત્તનો સદ્ધં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં…પે… ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતચિત્તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

ધમ્માતિ સભાવધમ્મા. સઙ્ખતાતિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતાતિ સઙ્ખતા, સપચ્ચયા ધમ્મા. હેતૂહિ પચ્ચયેહિ ચ ન કેહિચિ કતા સઙ્ખતાતિ અસઙ્ખતા, અપચ્ચયો નિબ્બાનં. સઙ્ખતાનં પરિયોસિતભાવેન ‘‘અસઙ્ખતા’’તિ પુથુવચનં. વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ તેસં સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્માનં યો વિરાગસઙ્ખાતો અસઙ્ખતધમ્મો, સો સભાવેનેવ સણ્હસુખુમભાવતો સન્તતરપણીતતરભાવતો ગમ્ભીરાદિભાવતો મદનિમ્મદનાદિભાવતો અગ્ગં સેટ્ઠં ઉત્તમં પવરન્તિ વુચ્ચતિ. યદિદન્તિ નિપાતો, યો અયન્તિ અત્થો. મદનિમ્મદનોતિઆદીનિ સબ્બાનિ નિબ્બાનવેવચનાનિ. તેનેવાહ ‘‘વિરાગોતિઆદીનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાની’’તિ. રાગમદાદયોતિ આદિ-સદ્દેન માનમદપુરિસમદાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્બા પિપાસાતિ કામપિપાસાદિકા સબ્બા પિપાસા. સબ્બે આલયા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તીતિ કામાલયાદિકા સબ્બેપિ આલયા સમુગ્ઘાતં યન્તિ. વટ્ટાનીતિ કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટાનિ. તણ્હાતિ અટ્ઠસતપ્પભેદા સબ્બાપિ તણ્હા.

અગ્ગો વિપાકો હોતીતિ એત્થાપિ –

‘‘યે કેચિ ધમ્મં સરણં ગતાસે…પે…’’. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં નિ. ૧.૩૭);

‘‘ધમ્મોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ…પે…’’. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૯૦);

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, ધમ્મં સરણગમનં હોતિ, ધમ્મં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ, એવમિધેકચ્ચે…પે… દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

એવમાદીનં સુત્તપદાનં વસેન ધમ્મે પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો વેદિતબ્બો.

સઙ્ઘા વા ગણા વાતિ જનસમૂહસઙ્ખાતા યાવતા લોકે સઙ્ઘા વા ગણા વા. તથાગતસાવકસઙ્ઘોતિ અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહસઙ્ખાતો દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતો તથાગતસ્સ સાવકસઙ્ઘો. અગ્ગમક્ખાયતીતિ અત્તનો સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઆદિગુણવિસેસેન તેસં સઙ્ઘાનં અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરોતિ વુચ્ચતિ. યદિદન્તિ યાનિ ઇમાનિ. ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ યુગળવસેન, પઠમમગ્ગટ્ઠો પઠમફલટ્ઠોતિ ઇદમેકં યુગળં, યાવ ચતુત્થમગ્ગટ્ઠો ચતુત્થફલટ્ઠોતિ ઇદમેકં યુગળન્તિ એવં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ. અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલાતિ પુરિસપુગ્ગલવસેન એકો પઠમમગ્ગટ્ઠો, એકો પઠમફલટ્ઠોતિ ઇમિના નયેન અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા. એત્થ ચ પુરિસોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા એકત્થાનિ એતાનિ પદાનિ, વેનેય્યવસેન પનેવં વુત્તં. એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિ યાનિમાનિ યુગળવસેન ચત્તારિ યુગાનિ પાટિયેક્કતો અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો. આહુનેય્યોતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. ઇધાપિ –

‘‘યે કેચિ સઙ્ઘં સરણં ગતાસે…પે…’’. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘સઙ્ઘોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ…પે…’’. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૯૦);

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, સઙ્ઘં સરણગમનં હોતિ, સઙ્ઘં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ…પે… દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

આદીનં સુત્તપદાનં વસેન સઙ્ઘે પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો તસ્સ અગ્ગવિપાકતા ચ વેદિતબ્બા. તથા અનુત્તરિયપટિલાભો સત્તમભવાદિતો પટ્ઠાય વટ્ટદુક્ખસમુચ્છેદો અનુત્તરસુખાધિગમોતિ એવમાદિઉળારફલનિપ્ફાદનવસેન અગ્ગવિપાકતા વેદિતબ્બા.

ગાથાસુ અગ્ગતોતિ અગ્ગે રતનત્તયે, અગ્ગભાવતો વા પસન્નાનં. અગ્ગં ધમ્મન્તિ અગ્ગસભાવં બુદ્ધસુબોધિં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં, રતનત્તયસ્સ અનઞ્ઞસાધારણં ઉત્તમસભાવં, દસબલાદિસ્વાક્ખાતતાદિસુપ્પટિપન્નતાદિગુણસભાવં વા. વિજાનતન્તિ વિજાનન્તાનં. એવં સાધારણતો અગ્ગપ્પસાદવત્થું દસ્સેત્વા ઇદાનિ અસાધારણતો તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘અગ્ગે બુદ્ધે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પસન્નાનન્તિ અવેચ્ચપ્પસાદેન ચ ઇતરપ્પસાદેન ચ પસન્નાનં અધિમુત્તાનં. વિરાગૂપસમેતિ વિરાગે ઉપસમે ચ, સબ્બસ્સ રાગસ્સ સબ્બેસં કિલેસાનં અચ્ચન્તવિરાગહેતુભૂતે અચ્ચન્તઉપસમહેતુભૂતે ચાતિ અત્થો. સુખેતિ વટ્ટદુક્ખક્ખયભાવેન સઙ્ખારૂપસમસુખભાવેન સુખે.

અગ્ગસ્મિં દાનં દદતન્તિ અગ્ગે રતનત્તયે દાનં દદન્તાનં દેય્યધમ્મં પરિચ્ચજન્તાનં. તત્થ ધરમાનં ભગવન્તં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા, પરિનિબ્બુતં ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ ધાતુચેતિયાદિકે ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા બુદ્ધે દાનં દદન્તિ નામ. ‘‘ધમ્મં પૂજેસ્સામા’’તિ ધમ્મધરે પુગ્ગલે ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા ધમ્મઞ્ચ ચિરટ્ઠિતિકં કરોન્તા ધમ્મે દાનં દદન્તિ નામ. તથા અરિયસઙ્ઘં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા તં ઉદ્દિસ્સ ઇતરસ્મિમ્પિ તથા પટિપજ્જન્તા સઙ્ઘે દાનં દદન્તિ નામ. અગ્ગં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ એવં રતનત્તયે પસન્નેન ચેતસા ઉળારં પરિચ્ચાગં ઉળારઞ્ચ પૂજાસક્કારં પવત્તેન્તાનં દિવસે દિવસે અગ્ગં ઉળારં કુસલં ઉપચીયતિ. ઇદાનિ તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અગ્ગવિપાકતાય અગ્ગભાવં દસ્સેતું ‘‘અગ્ગં આયૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આયૂતિ દિબ્બં વા માનુસં વા અગ્ગં ઉળારં પરમં આયુ પવડ્ઢતિ ઉપરૂપરિ બ્રૂહતિ. વણ્ણોતિ રૂપસમ્પદા. યસોતિ પરિવારસમ્પદા. કિત્તીતિ થુતિઘોસો. સુખન્તિ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ સુખં. બલન્તિ કાયબલઞ્ચેવ ઞાણબલઞ્ચ.

અગ્ગસ્સ રતનત્તયસ્સ દાનં દાતા. અથ વા અગ્ગસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાનં ઉળારં કત્વા તત્થ પુઞ્ઞં પવત્તેતા. અગ્ગધમ્મસમાહિતોતિ અગ્ગેન પસાદધમ્મેન દાનાદિધમ્મેન ચ સંહિતો સમન્નાગતો અચલપ્પસાદયુત્તો, તસ્સ વા વિપાકભૂતેહિ બહુજનસ્સ પિયમનાપતાદિધમ્મેહિ યુત્તો. અગ્ગપ્પત્તો પમોદતીતિ યત્થ યત્થ સત્તનિકાયે ઉપ્પન્નો, તત્થ તત્થ અગ્ગભાવં સેટ્ઠભાવં અધિગતો, અગ્ગભાવં વા લોકુત્તરમગ્ગફલં અધિગતો પમોદતિ અભિરમતિ પરિતુસ્સતીતિ.

અગ્ગપસાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે અરિયે ઞાયેતિ સંકિલેસતો આરકત્તા અરિયે નિદ્દોસે પરિસુદ્ધે નિય્યાનિકધમ્મભાવતો ઞાયે કારણેતિ અત્થો. ઞાયતિ નિચ્છયેન કમતિ નિબ્બાનં, તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝીયતિ એતેનાતી ઞાયો, અરિયમગ્ગો. સો એવ ચ સમ્પાપકહેતુભાવતો કારણન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સહવિપસ્સનકે મગ્ગે’’તિ. ગાથાસુ ‘‘ઞાયં ધમ્મ’’ન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

વસ્સકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દોણસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે ઉક્કાહિ ધારિયમાનાહીતિ દીપિકાહિ ધારિયમાનાહિ, દણ્ડદીપિકાસુ જાલેત્વા ધારિયમાનાસુ માપિતત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તઞ્હિ નગરં ‘‘મઙ્ગલદિવસે સુખણે સુનક્ખત્તં મા અતિક્કમી’’તિ રત્તિમ્પિ ઉક્કાસુ ધારિયમાનાસુ માપિતં. ઉક્કાસુ ઠાતિ ઉક્કટ્ઠા, ઉક્કાસુ વિજ્જોતયન્તીસુ ઠિતા પતિટ્ઠિતાતિ મૂલવિભૂજાદિપક્ખેપેન (પાણિનિ ૩.૨.૫) સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. નિરુત્તિનયેન વા ઉક્કાસુ ઠિતાસુ ઠિતા આસીતિ ઉક્કટ્ઠા. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા મનુસ્સસમ્પત્તિયા ઉપકરણસમ્પત્તિયા ચ સા નગરી ઉક્કટ્ઠગુણયોગતો ઉક્કટ્ઠાતિ નામં લભતી’’તિ. સેતબ્યન્તિ તસ્સ નગરસ્સ નામં. તં પન કસ્સપદસબલસ્સ જાતનગરન્તિ આહ ‘‘અતીતે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ જાતનગર’’ન્તિ.

વિજ્જન્તરિકાયાતિ વિજ્જુનિચ્છરણક્ખણે. અન્તરતોતિ હદયે. અન્તરાતિ આરમ્ભનિબ્બત્તીનં વેમજ્ઝે. અન્તરિકાયાતિ અન્તરાળે. એત્થ ચ ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય (અ. નિ. ૬.૪૪; ૧૦.૭૫), એતેસં અન્તરા કપ્પા ગણનતો અસઙ્ખ્યેય્યા (બુ. વં. ૨૮.૩), અન્તરન્તરા કથં ઓપપાતેતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૨૬) ચ આદીસુ વિય કારણવેમજ્ઝેસુ વત્તમાના અન્તરાસદ્દા એવ ઉદાહરિતબ્બા સિયું, ન પન ચિત્તક્ખણવિવરેસુ વત્તમાના અન્તરઅન્તરિકસદ્દા. અન્તરાસદ્દસ્સ હિ અયમત્થુદ્ધારોતિ.

અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો સિયા – યેસુ અન્તરાસદ્દો વત્તતિ, તેસુ અન્તરસદ્દોપિ વત્તતીતિ સમાનત્થત્તા અન્તરાસદ્દત્થે વત્તમાનો અન્તરસદ્દો ઉદાહટો. અન્તરાસદ્દો એવ વા ‘‘યસ્સન્તરતો’’તિ એત્થ ગાથાસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. અન્તરાસદ્દો એવ પન ઇકસદ્દેન પદં વડ્ઢેત્વા ‘‘અન્તરિકા’’તિ વુત્તોતિ એવમેત્થ ઉદાહરણોદાહરિતબ્બાનં વિરોધાભાવો દટ્ઠબ્બો. અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ સામિવચનસ્સ પસઙ્ગે અન્તરાસદ્દયોગેન ઉપયોગવચનસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તેનેવાહ ‘‘અન્તરાસદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કત’’ન્તિ.

સકલજમ્બુદીપે ઉપ્પન્નં મહાકલહં વૂપસમેત્વાતિ પરિનિબ્બુતે ભગવતિ ધાતૂનં અત્થાય કુસિનારનગરં પરિવારેત્વા ઠિતેહિ સેસરાજૂહિ ‘‘અમ્હાકં ધાતુયો વા દેન્તુ યુદ્ધં વા’’તિઆદિના કોસિનારકેહિ મલ્લેહિ સદ્ધિં કતં વિવાદં વૂપસમેત્વા. સો કિર બ્રાહ્મણો તેસં વિવાદં સુત્વા ‘‘એતે રાજાનો ભગવતો પરિનિબ્બુતટ્ઠાને વિવાદં કરોન્તિ, ન ખો પનેતં પતિરૂપં, અલં ઇમિના કલહેન, વૂપસમેસ્સામિ ન’’ન્તિ ગન્ત્વા ઉન્નતે પદેસે ઠત્વા દ્વેભાણવારપરિમાણં દોણગજ્જિતં નામ અવોચ. તત્થ પઠમભાણવારે તાવ એકપદમ્પિ તે ન જાનિંસુ. દુતિયભાણવારપરિયોસાને ચ ‘‘આચરિયસ્સ વિય ભો સદ્દો, આચરિયસ્સ વિય ભો સદ્દો’’તિ સબ્બે નિરવા અહેસું. જમ્બુદીપતલે કિર કુલઘરે જાતો યેભુય્યેન તસ્સ ન-અન્તેવાસિકો નામ નત્થિ, અથ ખો સો અત્તનો વચનં સુત્વા નિરવે તુણ્હીભૂતે વિદિત્વા પુન –

‘‘સુણન્તુ ભોન્તો મમ એકવાચં,

અમ્હાક બુદ્ધો અહુ ખન્તિવાદો;

ન હિ સાધુયં ઉત્તમપુગ્ગલસ્સ,

સરીરભાગે સિયા સમ્પહારો.

‘‘સબ્બેવ ભોન્તો સહિતા સમગ્ગા,

સમ્મોદમાના કરોમટ્ઠભાગે;

વિત્થારિકા હોન્તુ દિસાસુ થૂપા,

બહૂ જના ચક્ખુમતો પસન્ના’’તિ. (દી. નિ. ૨.૨૩૭) –

ઇમં ગાથાદ્વયં વત્વા તં કલહં વૂપસમેત્વા ધાતુયો અટ્ઠધા ભાજેત્વા અદાસિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘સકલજમ્બુદીપે ઉપ્પન્નં મહાકલહં વૂપસમેત્વા ધાતુયો ભાજેસ્સતી’’તિ. લક્ખણચક્કાનીતિ દ્વીસુ પાદતલેસુ દ્વે લક્ખણચક્કાનિ.

આસવેનાતિ કમ્મકિલેસકારણેન આસવેન. એત્થ હિ તેભૂમકઞ્ચ કમ્મં, અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા ‘‘આસવા’’તિ વુત્તા. દેવૂપપત્તીતિ દેવેસુ ઉપ્પત્તિ નિબ્બત્તિ. એત્થ ચ યક્ખગન્ધબ્બતાય વિનિમુત્તા સબ્બે દેવા દેવગ્ગહણેન ગહિતા. ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો આકાસચારી. અહન્તિ વિભત્તિવિપરિણામેન યોજેતબ્બં.

દોણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અપરિહાનિયસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે નિબ્બાનસન્તિકેયેવ ચરતીતિ કિલેસનિબ્બાનસ્સ અનુપાદાપરિનિબ્બાનસ્સ ચ સન્તિકેયેવ ચરતિ ‘‘ન ચિરસ્સેવ અધિગમિસ્સતી’’તિ કત્વા. ગાથાય અપ્પમાદરતોતિ સમથવિપસ્સનાય અપ્પમજ્જને રતો અભિરતો, અપ્પમાદેનેવ રત્તિન્દિવં વીતિનામેન્તોતિ અત્થો. પમાદં ભયતો પસ્સન્તોતિ નિરયૂપપત્તિઆદિભયહેતુતો પમાદં ભયતો પસ્સન્તો. અભબ્બો પરિહાનાયાતિ સો એવરૂપો સમથવિપસ્સનાધમ્મેહિ મગ્ગફલેહિ વા પરિહાનાય અભબ્બો. સમથવિપસ્સનાતો હિ સમ્પત્તતો ન પરિહાયતિ, ઇતરાનિ ચ અપ્પત્તાનિ પાપુણાતીતિ.

અપરિહાનિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પતિલીનસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે અન્તવા લોકોતિ એકપસ્સેન વડ્ઢિતં કસિણનિમિત્તં ‘‘લોકો’’તિ ગાહેન વા તક્કેન વા ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. લાભી હિ ઝાનચક્ખુના પસ્સિત્વા ગણ્હાતિ, ઇતરો તક્કમત્તેન. અનન્તવાતિ સમન્તતો વડ્ઢિતં અપ્પમાણં કસિણનિમિત્તં ‘‘લોકો’’તિ ગાહેન વા તક્કેન વા ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ જીવો સરીરઞ્ચ એકમેવ વત્થૂતિ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. વિસ્સટ્ઠાનીતિ સકપરિચ્ચજનવસેન નિસ્સટ્ઠાનિ. વન્તાનીતિ ઇદં પુન અનાદિયનભાવદસ્સનવસેન વુત્તં. ચત્તમ્પિ હિ કેચિ ગણ્હન્તિ, નયિદમેવન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘વન્તાની’’તિ વુત્તં. ન હિ યં યેન વન્તં, ન સો તં પુન આદીયતિ. વન્તમ્પિ કિઞ્ચિ સસન્તતિલગ્ગં સિયા, નયિદમેવન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘મુત્તાની’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘છિન્નબન્ધનાનિ કતાની’’તિ, સન્તતિતો વિનિમોચનવસેન છિન્નબન્ધનાનિ કતાનીતિ અત્થો. મુત્તમ્પિ કિઞ્ચિ મુત્તબન્ધનં વિય ફલં કુહિઞ્ચિ તિટ્ઠતિ, ન એવમિદન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘પહીનાની’’તિ વુત્તં. યથા કિઞ્ચિ દુન્નિસ્સટ્ઠં પુન આદાય સમ્મદેવ નિસ્સટ્ઠં ‘‘પટિનિસ્સટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં વિપસ્સનાય નિસ્સટ્ઠાનિ આદિન્નસદિસાનિ મગ્ગેન પહીનાનિ પટિનિસ્સટ્ઠાનિ નામ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘પટિનિસ્સટ્ઠાની’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘યથા ન પુન ચિત્તં આરોહન્તિ, એવં પટિનિસ્સજ્જિતાની’’તિ.

કામેસનાતિ કામાનં એસના, કામસઙ્ખાતા વા એસના કામેસના. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તત્થ કતમા કામેસના? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામપિપાસા કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના’’તિ, તસ્મા કામરાગો ‘‘કામેસના’’તિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘કામેસના…પે… અનાગામિમગ્ગેન પહીના’’તિ. ભવાનં એસના ભવેસના. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘તત્થ કતમા ભવેસના? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો…પે… ભવજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના’’તિ, તસ્મા ભવેસનરાગો રૂપારૂપભવપત્થનાતિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘ભવેસના પન અરહત્તમગ્ગેન પહીયતી’’તિ.

બ્રહ્મચરિયસ્સ એસના બ્રહ્મચરિયેસના. સા ચ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ, દિટ્ઠિગતિકસમ્મતબ્રહ્મચરિયસ્સ ચ ગવેસનવસેન દ્વિપ્પકારાતિ આહ ‘‘બ્રહ્મચરિયં એસિસ્સામી’’તિઆદિ. દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ એસનાપિ હિ બ્રહ્મચરિયેસનાતિ વુચ્ચતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારં દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસંયોજનં ગાહો પતિટ્ઠાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયેસગ્ગાહો, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯).

તસ્મા દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ એસના દિટ્ઠબ્રહ્મચરિયેસનાતિ વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘દિટ્ઠિબ્રહ્મચરિયેસના પન સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ. એત્તાવતા ચ રાગદિટ્ઠિયો એસનાતિ દસ્સિતં હોતિ. ન કેવલઞ્ચ રાગદિટ્ઠિયો એવ એસના, તદેકટ્ઠં કમ્મમ્પિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તત્થ કતમા કામેસના? કામરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના. તત્થ કતમા ભવેસના? ભવરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના. તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯).

નવવિધમાનોતિ ‘‘સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૪.૧૦૮; ધ. સ. ૧૧૨૧; વિભ. ૮૬૬; મહાનિ. ૨૧) આગતો નવવિધમાનો.

‘‘કામેસના’’તિઆદિગાથાય પન બ્રહ્મચરિયેસના સહાતિ બ્રહ્મચરિયેસનાય સદ્ધિં. વિભત્તિલોપેન હિ અયં નિદ્દેસો. કરણત્થે વા એતં પચ્ચત્તવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘બ્રહ્મચરિયેસનાય સદ્ધિં કામેસના ભવેસનાતિ તિસ્સો એસના’’તિ. તાસુ બ્રહ્મચરિયેસનં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘ઇતિસચ્ચપરામાસો, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમુસ્સયા’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ઇતિ એવં સચ્ચન્તિ પરામાસો ઇતિસચ્ચપરામાસો. ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ દિટ્ઠિયા પવત્તિઆકારં દસ્સેતિ. દિટ્ઠિયો એવ સબ્બાનત્થહેતુભાવતો દિટ્ઠિટ્ઠાના. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). તા એવ ચ ઉપરૂપરિ વુદ્ધિયા માનલોભાદિકિલેસસમુસ્સયનેન વટ્ટદુક્ખસમુસ્સયનેન ચ સમુસ્સયા, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ મિચ્છાભિનિવિસમાના સબ્બાનત્થહેતુકા કિલેસદુક્ખૂપચયતો હેતુભૂતા ચ દિટ્ઠિયો બ્રહ્મચરિયેસનાતિ વુત્તં હોતિ. એતેન પવત્તિઆકારતો નિબ્બત્તિતો ચ બ્રહ્મચરિયેસના દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

સબ્બરાગવિરત્તસ્સાતિ સબ્બેહિ કામભવરાગેહિ વિરત્તસ્સ. તતો એવ તણ્હાક્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને વિમુત્તત્તા તણ્હાક્ખયવિમુત્તિનો અરહતો. એસના પટિનિસ્સટ્ઠાતિ કામેસના, ભવેસના સબ્બસો નિસ્સટ્ઠા પહીના. દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતાતિ બ્રહ્મચરિયેસનાસઙ્ખાતા દિટ્ઠિટ્ઠાના ચ પઠમમગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતા. એવમ્પિ ઇમિસ્સા ગાથાય અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પતિલીનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉજ્જયસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે અનુકુલયઞ્ઞન્તિ અનુકુલં કુલાનુક્કમં ઉપાદાય દાતબ્બદાનં. તેનાહ ‘‘અમ્હાકં…પે… કુલાનુકુલવસેન યજિતબ્બ’’ન્તિ. વંસપરમ્પરાય પચ્છા દુગ્ગતપુરિસેહિ પદાતબ્બદાનં. એવરૂપં કુલં સીલવન્તે ઉદ્દિસ્સ નિબદ્ધદાનં, તસ્મિં કુલે દલિદ્દાનિપિ ન ઉપચ્છિન્દન્તિ. તત્રિદં વત્થુ – અનાથપિણ્ડિકસ્સ ઘરે પઞ્ચ સલાકભત્તસતાનિ દીયિંસુ. દન્તમયસલાકાનં પઞ્ચસતાનિ અહેસું. અથ તં કુલં અનુક્કમેન દાલિદ્દિયેન અભિભૂતં. એકા તસ્મિં કુલે દારિકા એકસલાકતો ઉદ્ધં દાતું નાસક્ખિ. સાપિ પચ્છા સાતવાહનં રટ્ઠં ગન્ત્વા ખલં સોધેત્વા લદ્ધધઞ્ઞેન તં સલાકં અદાસિ. એકો થેરો રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં આનેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. સા તતો પટ્ઠાય પુન પઞ્ચપિ સલાકસતાનિ પવત્તેસિ.

અસ્સમેધન્તિઆદીસુ પોરાણકરાજકાલે કિર સસ્સમેધં, પુરિસમેધં, સમ્માપાસં, વાચાપેય્યન્તિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ અહેસું, યેહિ રાજાનો લોકં સઙ્ગણ્હિંસુ. તત્થ નિપ્ફન્નસસ્સતો દસમભાગગ્ગહણં સસ્સમેધં નામ, સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો. મહાયોધાનં છમાસિકભત્તવેતનાનુપ્પદાનં પુરિસમેધં નામ, પુરિસસઙ્ગણ્હને મેધાવિતાતિ અત્થો. દલિદ્દમનુસ્સાનં હત્થે લેખં ગહેત્વા તીણિ વસ્સાનિ વિના વડ્ઢિયા સહસ્સદ્વિસહસ્સમત્તધનાનુપ્પદાનં સમ્માપાસં નામ. તઞ્હિ સમ્મા મનુસ્સે પાસેતિ હદયે બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ, તસ્મા સમ્માપાસન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘તાત, માતુલા’’તિઆદિના પન સણ્હવાચાભણનં વાચાપેય્યં નામ, પેય્યવજ્જં પિયવચનતાતિ અત્થો. એવં ચતૂહિ વત્થૂહિ સઙ્ગહિતં રટ્ઠં ઇદ્ધઞ્ચેવ હોતિ ફીતઞ્ચ પહૂતઅન્નપાનં ખેમં નિરબ્બુદં, મનુસ્સા મુદા મોદના ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા અપારુતઘરદ્વારા વિહરન્તિ. ઇદં ઘરદ્વારેસુ અગ્ગળાનં અભાવતો નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પોરાણિકા પવેણી. અપરભાગે પન ઓક્કાકરાજકાલે બ્રાહ્મણા ઇમાનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ઇમઞ્ચ રટ્ઠસમ્પત્તિં પરિવત્તેન્તા ઉમ્મૂલં કત્વા અસ્સમેધં પુરિસમેધન્તિઆદિકે પઞ્ચ યઞ્ઞે નામ અકંસુ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા બ્રાહ્મણધમ્મિયસુત્તે –

‘‘તેસં આસિ વિપલ્લાસો, દિસ્વાન અણુતો અણું…પે…;

તે તત્થ મન્તે ગન્થેત્વા, ઓક્કાકં તદુપાગમુ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૩૦૧-૩૦૪);

ઇદાનિ તેહિ પરિવત્તેત્વા ઠપિતમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અસ્સમેધ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ મેધન્તીતિ વધેન્તિ. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહીતિ મહાયઞ્ઞસ્સ પુબ્બભાગે પચ્છા ચ પવત્તેતબ્બેહિ દ્વીહિ પરિવારયઞ્ઞેહિ. સત્તનવુતિપઞ્ચપસુસતઘાતભિંસનસ્સાતિ સત્તનવુતાધિકાનં પઞ્ચન્નં પસુસતાનં મારણેન ભેરવસ્સ પાપભીરુકાનં ભયાવહસ્સ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘છસતાનિ નિયુજ્જન્તિ, પસૂનં મજ્ઝિમે હનિ;

અસ્સમેધસ્સ યઞ્ઞસ્સ, ઊનાનિ પસૂહિ તીહી’’તિ. (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦);

સમ્મન્તિ યુગચ્છિદ્દે પક્ખિપિતબ્બદણ્ડકં. પાસન્તીતિ ખિપન્તિ. સંહારિમેહીતિ સકટેહિ વહિતબ્બેહિ. પુબ્બે કિર એકો રાજા સમ્માપાસં યજન્તો સરસ્સતિનદિતીરે પથવિયા વિવરે દિન્ને નિમુગ્ગોયેવ અહોસિ, અન્ધબાલબ્રાહ્મણા ગતાનુગતિગતા ‘‘અયં તસ્સ સગ્ગગમનમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તત્થ સમ્માપાસયઞ્ઞં પટ્ઠપેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નિમુગ્ગોકાસતો પભુતી’’તિ. અયૂપો અપ્પકદિવસો યાગો, સયૂપો બહુદિવસં નેય્યો સત્રયાગોતિ. મન્તપદાભિસઙ્ખતાનં સપ્પિમધૂનં વાજમિતિ સમઞ્ઞા. હિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિંસાદિ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ. સારગબ્ભકોટ્ઠાગારાદીસુ નત્થિ એત્થ અગ્ગળન્તિ નિરગ્ગળો. તત્થ કિર યઞ્ઞે અત્તનો સાપતેય્યં અનવસેસતો અનિગૂહિત્વા નિય્યાતીયતિ.

મહારમ્ભાતિ બહુપસુઘાતકમ્મા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિવિધા યત્થ હઞ્ઞરે’’તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘મહાકિચ્ચા મહાકરણીયા’’તિ પઠમો અત્થવિકપ્પો વુત્તો. દુતિયો પન અત્થવિકપ્પો ‘‘મહારમ્ભાતિ પપઞ્ચવસેન અજેળકા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘અપિચા’’તિઆદિના આરદ્ધો. નિરારમ્ભાતિ એત્થાપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નનુ ચ પાણાતિપાતાદિઅકુસલકમ્મસ્સ અપ્પમત્તકમ્પિ ફલં નુપલબ્ભતિ, તસ્મા તસ્સ નિપ્ફલભાવં અવત્વા ‘‘ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘નિરવસેસત્થે’’તિઆદિ. અનુગતં કુલન્તિ અનુકુલં, કુલાનુગતન્તિ અત્થો. યે નિચ્ચભત્તાદિં પુબ્બપુરિસેહિ પટ્ઠપિતં અપરાપરં અનુપચ્છિન્દન્તા મનુસ્સા દદન્તિ, તે અનુકુલં યજન્તિ નામ. તેનેવાહ ‘‘યે અઞ્ઞે અનુકુલં યજન્તી’’તિઆદિ.

ઉજ્જયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઉદાયિસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે પાણસમારમ્ભરહિતન્તિ પાણઘાતરહિતં. અબ્યાબજ્ઝં સુખં લોકં, પણ્ડિતો ઉપપજ્જતીતિ કામચ્છન્દાદિબ્યાપાદવિરહિતત્તા અબ્યાબજ્ઝં નિદ્દુક્ખં. પરપીળાભાવે પન વત્તબ્બં નત્થિ. ઝાનસમાપત્તિવસેન સુખબહુલત્તા સુખં એકન્તસુખં બ્રહ્મલોકં ઝાનપુઞ્ઞેન, ઇતરપુઞ્ઞેન પન તદઞ્ઞસમ્પત્તિભવસઙ્ખાતં સુખં લોકં પણ્ડિતો સપ્પઞ્ઞો ઉપેતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

ઉદાયિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચક્કવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.