૫. રોહિતસ્સવગ્ગો
૧. સમાધિભાવનાસુત્તવણ્ણના
૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાયાતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખવિહારત્થાય, નિક્કિલેસતાય નિરામિસેન સુખેન વિહરણત્થાયાતિ અત્થો. ઇમિના ચત્તારિ ફલસમાપત્તિજ્ઝાનાનિ ખીણાસવસ્સ આસવક્ખયાધિગમતો અપરભાગે અધિગતરૂપારૂપજ્ઝાનાનિ ચ કથિતાનિ. દિબ્બચક્ખુઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાયાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણપ્પટિલાભત્થાય. દિબ્બચક્ખુઞાણઞ્હિ રૂપગતસ્સ દિબ્બસ્સ ઇતરસ્સ ચ દસ્સનટ્ઠેન ઇધ ‘‘ઞાણદસ્સન’’ન્તિ અધિપ્પેતં. આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતીતિ દિવા વા રત્તિં વા સૂરિયદીપચન્દમણિઉક્કાવિજ્જુલતાદીનં આલોકો દિવા રત્તિઞ્ચ ઉપલદ્ધો, યથાલદ્ધવસેનેવ આલોકં મનસિ કરોતિ ચિત્તે ઠપેતિ, તથા ચ નં મનસિ કરોતિ, યથાસ્સ સુભાવિતાલોકકસિણસ્સ વિય કસિણાલોકો યથિચ્છકં યાવદિચ્છકઞ્ચ સો આલોકો રત્તિયં ઉપતિટ્ઠતિ, યેન તત્થ દિવાસઞ્ઞં ઠપેતિ, દિવા વિય વિગતથિનમિદ્ધો હોતિ. તેનાહ ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિ.
યથા દિવા આલોકસઞ્ઞા મનસિ કતા, તથેવ નં રત્તિમ્પિ મનસિ કરોતીતિ યથા દિવા દિટ્ઠો આલોકો, તથેવ તં રત્તિં મનસિ કરોતિ. દુતિયપદેતિ ‘‘યથા રત્તિં તથા દિવા’’તિ ઇમસ્મિં વાક્યે. એસ નયોતિ ઇમિના યથા રત્તિયં ચન્દાલોકાદિ આલોકો દિટ્ઠો, એવમેવ રત્તિં દિટ્ઠાકારેનેવ દિવા તં આલોકં મનસિ કરોતિ ચિત્તે ઠપેતીતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. ઇતિ વિવટેન ચેતસાતિ એવં અપિહિતેન ચિત્તેન, થિનમિદ્ધાપિધાનેન અપિહિતચિત્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. અપરિયોનદ્ધેનાતિ સમન્તતો અનદ્ધેન અસઞ્છાદિતેન. કિઞ્ચાપીતિઆદિના અત્તના વુત્તમેવત્થં સમત્થેતિ. આલોકસદિસં કતં ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિઆદિના.
સત્તટ્ઠાનિકસ્સાતિ ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૪; ૨.૩૭૬; મ. નિ. ૧.૧૦૯) વુત્તસ્સ સત્તટ્ઠાનિકસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અત્થાય. પરિગ્ગહિતવત્થારમ્મણતાયાતિ વત્થુનો આરમ્મણસ્સ ચ યાથાવતો વિદિતભાવેન. યથા હિ સપ્પં પરિયેસન્તેન તસ્સ આસયે વિદિતે સોપિ વિદિતો ગહિતો એવ ચ હોતિ મન્તાગદબલેન તસ્સ ગહણસ્સ સુકરત્તા, એવં વેદનાય આસયભૂતે વત્થુમ્હિ આરમ્મણે ચ વિદિતે આદિકમ્મિકસ્સપિ વેદના વિદિતા ગહિતા એવ હોતિ સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ તસ્સા ગહણસ્સ સુકરત્તા. પગેવ પરિઞ્ઞાતવત્થુકસ્સ ખીણાસવસ્સ. તસ્સ હિ ઉપ્પાદક્ખણેપિ ઠિતિક્ખણેપિ ભઙ્ગક્ખણેપિ વેદના વિદિતા પાકટા હોન્તિ ‘‘તા વેદના એવં ઉપ્પજ્જિત્વા’’તિઆદિના. ન કેવલઞ્ચ વેદના એવ, ઇધ વુત્તા સઞ્ઞાદયોપિ અવુત્તા ચેતનાદયોપિ વિદિતાવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ નિરુજ્ઝન્તિ ચ. નિદસ્સનમત્તઞ્હેતં, યદિદં પાળિયં વેદનાસઞ્ઞાવિતક્કગ્ગહણં. તેન અનવસેસતો સબ્બધમ્માનમ્પિ ઉપ્પાદાદિતો વિદિતભાવં દસ્સેતિ.
અપિચ વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ, ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ, અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. કથં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયો, તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયો, ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ સમુદયં પસ્સતિ. એવં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. કથં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ખયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ, દુક્ખતો મનસિકરોતો ભયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ, અનત્તતો મનસિકરોતો સુઞ્ઞતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. એવં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. ઇતિ ખયતો ભયતો સુઞ્ઞતો જાનાતિ. કથં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાનિરોધા વેદનાનિરોધો…પે… એવં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. ઇમિનાપિ નયેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.
ઇતિ રૂપન્તિ એત્થ ઇતિસદ્દો અનવસેસતો રૂપસ્સ સરૂપનિદસ્સનત્થોતિ તસ્સ ઇદં રૂપન્તિ એતેન સાધારણતો સરૂપનિદસ્સનમાહ, એત્તકં રૂપન્તિ એતેન અનવસેસતો, ન ઇતો પરં રૂપં અત્થીતિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવં. ઇતિ વેદનાતિઆદીસુપિ અયં વેદના, એત્તકા વેદના, ઇતો પરં વેદના નત્થિ. અયં સઞ્ઞા…પે… ઇમે સઙ્ખારા…પે… ઇદં વિઞ્ઞાણં, એત્તકં વિઞ્ઞાણં, ઇતો પરં વિઞ્ઞાણં નત્થીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો’’તિ.
ઞાણેન જાનિત્વા પરોપરાનિ. પરોપરાનીતિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ. ઉત્તમાધમાનીતિ પરત્તભાવસકત્તભાવાદીનિ ઉત્તમાધમાનિ. ચલિતન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં. અનીઘોતિ રાગાદિઈઘરહિતો. અતારિ સોતિ સો એવરૂપો અરહા જાતિજરં અતરિ.
સમાધિભાવનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨-૪. પઞ્હબ્યાકરણસુત્તાદિવણ્ણના
૪૨-૪૪. દુતિયે એતેસં પઞ્હાનન્તિ એકંસબ્યાકરણાદીનં ચતુન્નં પઞ્હાનં. તસ્મિં તસ્મિં ઠાને બ્યાકરણં જાનાતીતિ ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બં. ‘‘અનિચ્ચા નામ ચક્ખુ’’ન્તિ પુટ્ઠે પન ‘‘ન કેવલં ચક્ખુમેવ, સોતમ્પિ અનિચ્ચ’’ન્તિ એવં વિભજિત્વા બ્યાકાતબ્બં. ‘‘યથા ચક્ખું તથા સોતં, યથા સોતં તથા ચક્ખુ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘કેનટ્ઠેન પુચ્છસી’’તિ પટિપુચ્છિત્વા ‘‘દસ્સનટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન હી’’તિ બ્યાકાતબ્બં. ‘‘અનિચ્ચટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે ‘‘આમા’’તિ બ્યાકાતબ્બં. ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિઆદીનિ પુટ્ઠેન પન ‘‘અબ્યાકતમેતં ભગવતા’’તિ ઠપેતબ્બો, એસ પઞ્હો ન બ્યાકાતબ્બોતિ એવં જાનાતીતિ અત્થો. અત્થસમાગમેનાતિ અત્થસ્સ પટિલાભેન લદ્ધબ્બેન. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમયો એવ અભિસમયો, અભિમુખભાવેન વા સમયો અભિસમયોતિ એવમેત્થ પદત્થો વેદિતબ્બો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. તતિયચતુત્થાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.
પઞ્હબ્યાકરણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫-૬. રોહિતસ્સસુત્તાદિવણ્ણના
૪૫-૪૬. પઞ્ચમે (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૦૭) એકોકાસેતિ ચક્કવાળસ્સ પરિયન્તસઞ્ઞિતે એકસ્મિં ઓકાસે. ભુમ્મન્તિ ‘‘યત્થા’’તિ ઇદં ભુમ્મવચનં. સામઞ્ઞતો વુત્તમ્પિ ‘‘સો લોકસ્સ અન્તો’’તિ વચનતો વિસિટ્ઠવિસયમેવ હોતિ. ‘‘ન જાયતિ, ન મીયતી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન ચવતિ, ન ઉપપજ્જતી’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇદં અપરાપરં…પે… ગહિત’’ન્તિ. પદગમનેનાતિ પદસા ગમનેન. સત્થા સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તં સન્ધાય વદતિ ઉપરિ સબ્બાનિ પકાસેતુકામો. સઙ્ખારલોકસ્સ હિ અન્તો નિબ્બાનં.
દળ્હં થિરં ધનુ એતસ્સાતિ દળ્હધન્વા, સો એવ ‘‘દળ્હધમ્મા’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘દળ્હધનૂ’’તિ. ઉત્તમપ્પમાણં નામ સહસ્સથામધનુ. ધનુગ્ગણ્હનસિપ્પચિત્તકતાય ધનુગ્ગહો, ન ધનુગ્ગહણમત્તેનાતિ આહ ‘‘ધનુગ્ગહોતિ ધનુઆચરિયો’’તિ. ‘‘ધનુગ્ગહો’’તિ વત્વા ‘‘સિક્ખિતો’’તિ વુત્તે ધનુસિક્ખાય સિક્ખિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ. સિક્ખા ચ એત્તકેન કાલેન સિક્ખન્તસ્સ ઉક્કંસગતા હોતીતિ આહ ‘‘દ્વાદસ વસ્સાનિ ધનુસિપ્પં સિક્ખિતો’’તિ. ઉસભપ્પમાણેતિ વીસતિ યટ્ઠિયો ઉસભં, તસ્મિં ઉસભપ્પમાણે પદેસે. વાલગ્ગન્તિ વાલકોટિં. કતહત્થોતિ પરિચિતહત્થો. કતસરક્ખેપોતિ થિરલક્ખે ચ ચલલક્ખે ચ પરેસં દસ્સનવસેન સરક્ખેપસ્સ કતાપી. તેનાહ ‘‘દસ્સિતસિપ્પો’’તિ, ‘‘કતયોગ્ગો’’તિ કેચિ. અસન્તિ એતેનાતિ અસનં, કણ્ડો. તાલચ્છાદિન્તિ તાલચ્છાયં. સા પન રતનમત્તા વિદત્થિચતુરઙ્ગુલા.
પુરત્થિમા સમુદ્દાતિ એકસ્મિં ચક્કવાળે પુરત્થિમા સમુદ્દા. સમુદ્દસીસેન પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિં વદતિ. પચ્છિમસમુદ્દોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નિપ્પપઞ્ચતન્તિ અદન્તકારિતં. સમ્પત્તેતિ તાદિસેન જવેન ગચ્છન્તેન સમ્પત્તે. અનોતત્તેતિ એત્થાપિ ‘‘સમ્પત્તે’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો, તથા ‘‘નાગલતાદન્તકટ્ઠ’’ન્તિ એત્થાપિ. તદાતિ યદા સો લોકન્તગવેસકો અહોસિ, તદા. દીઘાયુકકાલોતિ અનેકવસ્સસહસ્સાયુકકાલો. ચક્કવાળલોકસ્સાતિ સામઞ્ઞવસેન એકવચનં, ચક્કવાળલોકાનન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે નિબ્બત્તિપુબ્બપરિચયસિદ્ધાય નિકન્તિયા.
સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકેતિ ન રૂપધમ્મમત્તકે, અથ ખો પઞ્ચક્ખન્ધસમુદાયેતિ દસ્સેતિ. સમિતપાપોતિ સમુચ્છિન્નસંકિલેસધમ્મો. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.
રોહિતસ્સસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. સુવિદૂરસુત્તવણ્ણના
૪૭. સત્તમે સુવિદૂરવિદૂર-સદ્દાનં સમાનત્થાનંયેવ એકત્થ ગહણં ઇધ નિદ્દેસો દૂરાસન્નભાવસ્સ અપેક્ખાસિદ્ધત્તા ઇધાધિપ્પેતસ્સ દૂરભાવસ્સ કેનચિ પરિયાયેન અનાસન્નભાવદસ્સનત્થં કતન્તિ આહ ‘‘કેનચિ પરિયાયેન અનાસન્નાનિ હુત્વા’’તિઆદિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
સુવિદૂરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. વિસાખસુત્તવણ્ણના
૪૮. અટ્ઠમે વાક્કરણચાતુરિયતો વચનગુણહેતૂનં પૂરિયા પોરી, પોરિયં ભવાતિ પોરી, તાય પોરિયા. તેનાહ ‘‘પરિપુણ્ણવાચાયા’’તિ, અક્ખરપદપરિપુણ્ણાય વાચાયાતિ અત્થો. અપલિબુદ્ધાયાતિ પિત્તાદીહિ ન વિબદ્ધાય અનનુબુન્ધિતાય. અનેલગલાયાતિ અનેલાય અગલાય નિદ્દોસાય અગળિતપદબ્યઞ્જનાય ચ. થેરસ્સ હિ કથયતો પદં વા બ્યઞ્જનં વા ન પરિહાયતિ. તેનાહ ‘‘અનેલગલાયાતિ નિદ્દોસાય ચેવ અગળિતાય ચા’’તિઆદિ. તત્થ નિદ્દોસાયાતિ અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ વિગતદોસાય. અપતિતપદબ્યઞ્જનાયાતિ અવિરહિતપદબ્યઞ્જનાય. અથ વા અનેલગલાયાતિ ન એલં દોસં ગલતીતિ અનેલગલા. અવિચ્છિન્નવાચાય અનેલગલાય યથા દન્ધમનુસ્સા મુખેન ખેળં ગળન્તેન વાચં ભાસન્તિ, ન એવરૂપાય. અથ ખો નિદ્દોસાય વિસદવાચાયાતિ અત્થો. વિવટ્ટપ્પકાસિની વાચા ન કદાચિ વિવટ્ટમુત્તાતિ કત્વા આહ ‘‘વિવટ્ટપરિયાપન્નાયા’’તિ, વિવટ્ટં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તાયાતિ અત્થો. વિવટ્ટપ્પકાસિની હિ વાચા વિવટ્ટં પરિચ્છિજ્જ આપાદેન્તી પવત્તતિ. નવલોકુત્તરધમ્મો સબ્બધમ્મેહિ સમુસ્સિતટ્ઠેન અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન ચ ધજો નામાતિ આહ ‘‘અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેના’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
વિસાખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. વિપલ્લાસસુત્તવણ્ણના
૪૯. નવમે અનિચ્ચાદીનિ વત્થૂનિ નિચ્ચન્તિઆદિના વિપરીતતો અસન્તીતિ વિપલ્લાસા, સઞ્ઞાય વિપલ્લાસો સઞ્ઞાવિપલ્લાસો. ઇતરેસુપિ તીસુ એસેવ નયો. એવમેતે ચતુન્નં વત્થૂનં વસેન ચત્તારો, તેસુ વત્થૂસુ સઞ્ઞાદીનં વસેન દ્વાદસ હોન્તિ. તેસુ અટ્ઠ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ. અસુભે સુભન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા સકદાગામિમગ્ગેન તનુકા હોન્તિ, અનાગામિમગ્ગેન પહીયન્તિ. દુક્ખે સુખન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા અરહત્તમગ્ગેન પહીયન્તીતિ વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
વિપલ્લાસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના
૫૦. દસમે ઉપક્કિલિટ્ઠભાવકરણેનાતિ મલીનભાવકરણેન. પઞ્ચવિધાય સુરાય ચતુબ્બિધસ્સ ચ મેરયસ્સાતિ એત્થ પૂવસુરા, પિટ્ઠસુરા, ઓદનસુરા, કિણ્ણપક્ખિત્તા, સમ્ભારસંયુત્તાતિ પઞ્ચ સુરા. પુપ્ફાસવો, ફલાસવો, મધ્વાસવો, ગુળાસવોતિ ચત્તારો આસવા, ચતુબ્બિધં મેરયં નામ. તત્થ પૂવે ભાજને પક્ખિપિત્વા તજ્જં ઉદકં દત્વા મદ્દિત્વા કતા પૂવસુરા. એવં સેસસુરાપિ. કિણ્ણાતિ પન તસ્સા સુરાય બીજં વુચ્ચતિ. યે સુરા ‘‘મોદકા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ, તે પક્ખિપિત્વા કતા કિણ્ણપક્ખિત્તા. ધાતકિઆસવાદિનાનાસમ્ભારેહિ સંયોજિતા સમ્ભારસંયુત્તા.મધુકતાલનાળિકેરાદિપુપ્ફરસો ચિરપરિવાસિતો પુપ્ફાસવો. પનસાદિફલરસો ફલાસવો. મુદ્દિકારસો મધ્વાસવો. ઉચ્છુરસો ગુળાસવો.
ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
રોહિતસ્સવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.