૯. ઉજ્જયસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે અનુકુલયઞ્ઞન્તિ અનુકુલં કુલાનુક્કમં ઉપાદાય દાતબ્બદાનં. તેનાહ ‘‘અમ્હાકં…પે… કુલાનુકુલવસેન યજિતબ્બ’’ન્તિ. વંસપરમ્પરાય પચ્છા દુગ્ગતપુરિસેહિ પદાતબ્બદાનં. એવરૂપં કુલં સીલવન્તે ઉદ્દિસ્સ નિબદ્ધદાનં, તસ્મિં કુલે દલિદ્દાનિપિ ન ઉપચ્છિન્દન્તિ. તત્રિદં વત્થુ – અનાથપિણ્ડિકસ્સ ઘરે પઞ્ચ સલાકભત્તસતાનિ દીયિંસુ. દન્તમયસલાકાનં પઞ્ચસતાનિ અહેસું. અથ તં કુલં અનુક્કમેન દાલિદ્દિયેન અભિભૂતં. એકા તસ્મિં કુલે દારિકા એકસલાકતો ઉદ્ધં દાતું નાસક્ખિ. સાપિ પચ્છા સાતવાહનં રટ્ઠં ગન્ત્વા ખલં સોધેત્વા લદ્ધધઞ્ઞેન તં સલાકં અદાસિ. એકો થેરો રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં આનેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. સા તતો પટ્ઠાય પુન પઞ્ચપિ સલાકસતાનિ પવત્તેસિ.

અસ્સમેધન્તિઆદીસુ પોરાણકરાજકાલે કિર સસ્સમેધં, પુરિસમેધં, સમ્માપાસં, વાચાપેય્યન્તિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ અહેસું, યેહિ રાજાનો લોકં સઙ્ગણ્હિંસુ. તત્થ નિપ્ફન્નસસ્સતો દસમભાગગ્ગહણં સસ્સમેધં નામ, સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો. મહાયોધાનં છમાસિકભત્તવેતનાનુપ્પદાનં પુરિસમેધં નામ, પુરિસસઙ્ગણ્હને મેધાવિતાતિ અત્થો. દલિદ્દમનુસ્સાનં હત્થે લેખં ગહેત્વા તીણિ વસ્સાનિ વિના વડ્ઢિયા સહસ્સદ્વિસહસ્સમત્તધનાનુપ્પદાનં સમ્માપાસં નામ. તઞ્હિ સમ્મા મનુસ્સે પાસેતિ હદયે બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ, તસ્મા સમ્માપાસન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘તાત, માતુલા’’તિઆદિના પન સણ્હવાચાભણનં વાચાપેય્યં નામ, પેય્યવજ્જં પિયવચનતાતિ અત્થો. એવં ચતૂહિ વત્થૂહિ સઙ્ગહિતં રટ્ઠં ઇદ્ધઞ્ચેવ હોતિ ફીતઞ્ચ પહૂતઅન્નપાનં ખેમં નિરબ્બુદં, મનુસ્સા મુદા મોદના ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા અપારુતઘરદ્વારા વિહરન્તિ. ઇદં ઘરદ્વારેસુ અગ્ગળાનં અભાવતો નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પોરાણિકા પવેણી. અપરભાગે પન ઓક્કાકરાજકાલે બ્રાહ્મણા ઇમાનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ઇમઞ્ચ રટ્ઠસમ્પત્તિં પરિવત્તેન્તા ઉમ્મૂલં કત્વા અસ્સમેધં પુરિસમેધન્તિઆદિકે પઞ્ચ યઞ્ઞે નામ અકંસુ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા બ્રાહ્મણધમ્મિયસુત્તે –

‘‘તેસં આસિ વિપલ્લાસો, દિસ્વાન અણુતો અણું…પે…;

તે તત્થ મન્તે ગન્થેત્વા, ઓક્કાકં તદુપાગમુ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૩૦૧-૩૦૪);

ઇદાનિ તેહિ પરિવત્તેત્વા ઠપિતમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અસ્સમેધ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ મેધન્તીતિ વધેન્તિ. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહીતિ મહાયઞ્ઞસ્સ પુબ્બભાગે પચ્છા ચ પવત્તેતબ્બેહિ દ્વીહિ પરિવારયઞ્ઞેહિ. સત્તનવુતિપઞ્ચપસુસતઘાતભિંસનસ્સાતિ સત્તનવુતાધિકાનં પઞ્ચન્નં પસુસતાનં મારણેન ભેરવસ્સ પાપભીરુકાનં ભયાવહસ્સ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘છસતાનિ નિયુજ્જન્તિ, પસૂનં મજ્ઝિમે હનિ;

અસ્સમેધસ્સ યઞ્ઞસ્સ, ઊનાનિ પસૂહિ તીહી’’તિ. (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦);

સમ્મન્તિ યુગચ્છિદ્દે પક્ખિપિતબ્બદણ્ડકં. પાસન્તીતિ ખિપન્તિ. સંહારિમેહીતિ સકટેહિ વહિતબ્બેહિ. પુબ્બે કિર એકો રાજા સમ્માપાસં યજન્તો સરસ્સતિનદિતીરે પથવિયા વિવરે દિન્ને નિમુગ્ગોયેવ અહોસિ, અન્ધબાલબ્રાહ્મણા ગતાનુગતિગતા ‘‘અયં તસ્સ સગ્ગગમનમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તત્થ સમ્માપાસયઞ્ઞં પટ્ઠપેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નિમુગ્ગોકાસતો પભુતી’’તિ. અયૂપો અપ્પકદિવસો યાગો, સયૂપો બહુદિવસં નેય્યો સત્રયાગોતિ. મન્તપદાભિસઙ્ખતાનં સપ્પિમધૂનં વાજમિતિ સમઞ્ઞા. હિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિંસાદિ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ. સારગબ્ભકોટ્ઠાગારાદીસુ નત્થિ એત્થ અગ્ગળન્તિ નિરગ્ગળો. તત્થ કિર યઞ્ઞે અત્તનો સાપતેય્યં અનવસેસતો અનિગૂહિત્વા નિય્યાતીયતિ.

મહારમ્ભાતિ બહુપસુઘાતકમ્મા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિવિધા યત્થ હઞ્ઞરે’’તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘મહાકિચ્ચા મહાકરણીયા’’તિ પઠમો અત્થવિકપ્પો વુત્તો. દુતિયો પન અત્થવિકપ્પો ‘‘મહારમ્ભાતિ પપઞ્ચવસેન અજેળકા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘અપિચા’’તિઆદિના આરદ્ધો. નિરારમ્ભાતિ એત્થાપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નનુ ચ પાણાતિપાતાદિઅકુસલકમ્મસ્સ અપ્પમત્તકમ્પિ ફલં નુપલબ્ભતિ, તસ્મા તસ્સ નિપ્ફલભાવં અવત્વા ‘‘ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘નિરવસેસત્થે’’તિઆદિ. અનુગતં કુલન્તિ અનુકુલં, કુલાનુગતન્તિ અત્થો. યે નિચ્ચભત્તાદિં પુબ્બપુરિસેહિ પટ્ઠપિતં અપરાપરં અનુપચ્છિન્દન્તા મનુસ્સા દદન્તિ, તે અનુકુલં યજન્તિ નામ. તેનેવાહ ‘‘યે અઞ્ઞે અનુકુલં યજન્તી’’તિઆદિ.

ઉજ્જયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.