૧૦. મહાપદેસસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. દસમે મહાઓકાસેતિ મહન્તે ઓકાસે મહન્તાનિ ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાપનટ્ઠાનાનિ. યેસુ પતિટ્ઠાપિતો ધમ્મો નિચ્છીયતિ અસન્દેહતો. કાનિ પન તાનિ? આગમનવિસિટ્ઠાનિ સુત્તોતરણાદીનિ. દુતિયવિકપ્પે અપદિસીયન્તીતિ અપદેસા, મહન્તા અપદેસા એતેસન્તિ મહાપદેસા. ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુત’’ન્તિઆદિના કેનચિ આભતસ્સ ધમ્મોતિ વિનિચ્છયને કારણં. કિં પન તન્તિ? તસ્સ યથાભતસ્સ સુત્તોતરણાદિ એવ. યદિ એવં કથં ચત્તારોતિ? યસ્મા ધમ્મસ્સ દ્વે સમ્પદાયો સત્થા સાવકો ચ. તેસુ સાવકા સઙ્ઘગણપુગ્ગલવસેન તિવિધા. એવમિમમ્હા મયાયં ધમ્મો પટિગ્ગહિતોતિ અપદિસિતબ્બાનં ભેદેન ચત્તારો. તેનાહ ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુત’’ન્તિઆદિ. તથા ચ વુત્તં નેત્તિયં (નેત્તિ. ૪.૧૮) ‘‘ચત્તારો મહાપદેસા બુદ્ધાપદેસો, સઙ્ઘાપદેસો, ગણાપદેસો, પુગ્ગલાપદેસો. ઇમે ચત્તારો મહાપદેસા’’તિ. બુદ્ધો અપદેસો એતસ્સાતિ બુદ્ધાપદેસો. એસ નયો સેસેસુપિ. તેનાહ ‘‘બુદ્ધાદયો…પે… મહાકારણાની’’તિ.

નેવ અભિનન્દિતબ્બન્તિ ન સમ્પટિચ્છિતબ્બં, ગન્થસ્સ સમ્પટિચ્છનં નામ સવનન્તિ આહ ‘‘ન સોતબ્બ’’ન્તિ. પદબ્યઞ્જનાનીતિ પદાનિ ચ બ્યઞ્જનાનિ ચ, અત્થપદાનિ બ્યઞ્જનપદાનિ ચાતિ અત્થો. પજ્જતિ અત્થો એતેહીતિ પદાનિ, અક્ખરાદીનિ બ્યઞ્જનપદાનિ. પજ્જિતબ્બતો પદાનિ, સઙ્કાસનાદીનિ અત્થપદાનિ. ‘‘અટ્ઠકથાયં પદસઙ્ખાતાનિ બ્યઞ્જનાનીતિ બ્યઞ્જનપદાનેવ વુત્તાની’’તિ કેચિ. અત્થં બ્યઞ્જેન્તીતિ બ્યઞ્જનાનિ, બ્યઞ્જનપદાનિ. તેહિ બ્યઞ્જિતબ્બતો બ્યઞ્જનાનિ, અત્થપદાનીતિ ઉભયસઙ્ગહતો. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ તેનાભતસુત્તસ્સ ઇમસ્મિં પદેસે. પાળિ વુત્તાતિ કેવલો પાળિધમ્મો વુત્તો. અત્થો વુત્તોતિ પાળિયા અત્થો વુત્તો નિદ્દિટ્ઠો. અનુસન્ધિ કથિતોતિ યથારદ્ધદેસનાય ઉપરિદેસનાય ચ અનુસન્ધાનં કથિતં, સમ્બન્ધો કથિતો. પુબ્બાપરં કથિતન્તિ પુબ્બેન પરં અવિરુજ્ઝનઞ્ચેવ વિસેસટ્ઠાનઞ્ચ કથિતં પકાસિતં. એવં પાળિધમ્માદીનિ સમ્મદેવ સલ્લક્ખેત્વા ગહણં સાધુકં ઉગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ ગહેત્વા’’તિ. સુત્તે ઓતારેતબ્બાનીતિ ઞાણેન સુત્તે ઓગાહેત્વા તારેતબ્બાનિ. તં પન ઓગાહેત્વા તરણં તત્થ ઓતરણં અનુપ્પવેસનં હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઓતરિતબ્બાની’’તિ. સંસન્દેત્વા દસ્સનં સન્દસ્સનન્તિ આહ ‘‘વિનયે સંસન્દેતબ્બાની’’તિ.

‘‘કિં પન તં સુત્તં, કો વા વિનયો’’તિ વિચારણાયં આચરિયાનં મતિભેદમુખેન તમત્થં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. વિનયોતિ વિભઙ્ગપાઠમાહ. સો હિ માતિકાસઞ્ઞિતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થે સૂચનતો ‘‘સુત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. વિવિધનયત્તા વિસિટ્ઠનયત્તા ચ વિનયો, ખન્ધકપાઠો. એવન્તિ એવં સુત્તવિનયેસુ પરિગ્ગય્હમાનેસુ વિનયપિટકમ્પિ ન પરિયાદિયતિ પરિવારપાળિયા અસઙ્ગહિતત્તા. સુત્તન્તાભિધમ્મપિટકાનિ વા સુત્તં અત્થસૂચનાદિઅત્થસમ્ભવતો. એવમ્પીતિ સુત્તન્તાભિધમ્મપિટકાનિ સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવં સુત્તવિનયવિભાગે વુચ્ચમાનેપિ. ન તાવ પરિયાદિયન્તીતિ ન તાવ અનવસેસતો પરિગ્ગય્હન્તિ. કસ્માતિ ચેતિ આહ ‘‘અસુત્તનામકઞ્હી’’તિઆદિ. યસ્મા સુત્તન્તિ ઇમં નામં અનારોપેત્વા સઙ્ગીતં જાતકાદિબુદ્ધવચનં અત્થિ, તસ્મા વુત્તનયેન તીણિ પિટકાનિ ન પરિયાદિયન્તીતિ. સુત્તનિપાતઉદાનઇતિવુત્તકાનિ દીઘનિકાયાદયો વિય સુત્તન્તિ નામં આરોપેત્વા અસઙ્ગીતાનીતિ અધિપ્પાયેનેત્થ જાતકાદીહિ સદ્ધિં તાનિપિ ગહિતાનિ. બુદ્ધવંસચરિયાપિટકાનં પનેત્થ અગ્ગહણે કારણં મગ્ગિતબ્બં, કિં વા એતેન મગ્ગનેન. સબ્બોપાયં વણ્ણનાનયો થેરવાદદસ્સનમુખેન પટિક્ખિત્તો એવાતિ.

કિં અત્થીતિ અસુત્તનામકં બુદ્ધવચનં નત્થિયેવાતિ દસ્સેતિ. તં સબ્બં પટિક્ખિપિત્વાતિ ‘‘સુત્તન્તિ વિનયો’’તિઆદિના વુત્તસંવણ્ણનાયં ‘‘નાયમત્થો ઇધાધિપ્પેતો’’તિ પટિસેધેત્વા. વિનેતિ એતેન કિલેસેતિ વિનયો, કિલેસવિનયનૂપાયો, સો એવ કારણન્તિ આહ ‘‘વિનયો પન કારણ’’ન્તિ.

ધમ્મેતિ પરિયત્તિધમ્મે. સરાગાયાતિ સરાગભાવાય કામરાગભવરાગપરિબ્રૂહનાય. સંયોગાયાતિ ભવસંયોજનાય. સઉપાદાનાયાતિ ચતુરૂપાદાનૂપસંહિતતાય. મહિચ્છતાયાતિ મહિચ્છભાવાય. અસન્તુટ્ઠિયાતિ અસન્તુટ્ઠભાવાય. કોસજ્જાયાતિ કુસીતભાવાય. સઙ્ગણિકાયાતિ કિલેસસઙ્ગણિકવિહારાય. આચયાયાતિ તિવિધવટ્ટાચયાય. વિરાગાયાતિ સકલવટ્ટતો વિરજ્જનત્થાય. વિસંયોગાયાતિ કામરાગાદીહિ વિસંયુજ્જનત્થાય. અનુપાદાનાયાતિ સબ્બસ્સપિ કમ્મભવસ્સ અગ્ગહણાય. અપ્પિચ્છતાયાતિ પચ્ચયપ્પિચ્છતાદિવસેન સબ્બસો ઇચ્છાય અપગમાય. સન્તુટ્ઠિયાતિ દ્વાદસવિધસન્તુટ્ઠભાવાય. વીરિયારમ્ભાયાતિ કાયિકસ્સ ચેવ ચેતસિકસ્સ ચ વીરિયસ્સ પગ્ગણ્હનત્થાય. વિવેકાયાતિ પવિવિત્તભાવાય કામવિવેકાદિતદઙ્ગવિવેકાદિવિવેકસિદ્ધિયા. અપચયાયાતિ સબ્બસ્સપિ વટ્ટસ્સ અપચયનાય, નિબ્બાનાયાતિ અત્થો. એવં યો પરિયત્તિધમ્મો ઉગ્ગહણધારણપરિપુચ્છામનસિકારવસેન યોનિસો પટિપજ્જન્તસ્સ સરાગાદિભાવપરિવજ્જનસ્સ કારણં હુત્વા વિરાગાદિભાવાય સંવત્તતિ, એકંસતો એસો ધમ્મો, એસો વિનયો સમ્મદેવ અપાયાદીસુ અપતનવસેન ધારણતો કિલેસાનં વિનયનતો ચ. સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓવાદાનુરૂપપ્પવત્તિભાવતો એતં સત્થુસાસનન્તિ ચ જાનેય્યાસીતિ અત્થો.

ચતુસચ્ચત્થસૂચનં સુત્તન્તિ આહ ‘‘સુત્તેતિ તેપિટકે બુદ્ધવચને’’તિ. તેપિટકઞ્હિ બુદ્ધવચનં સચ્ચવિનિમુત્તં નત્થિ. રાગાદિવિનયકારણં યથા તેન સુત્તપદેન પકાસિતન્તિ આહ ‘‘વિનયેતિ એતસ્મિં રાગાદિવિનયકારણે’’તિ. સુત્તે ઓતરણઞ્ચેત્થ તેપિટકબુદ્ધવચનપરિયાપન્નતાવસેનેવ વેદિતબ્બં, ન અઞ્ઞથાતિ આહ ‘‘સુત્તપ્પટિપાટિયા કત્થચિ અનાગન્ત્વા’’તિ. છલ્લિં ઉટ્ઠપેત્વાતિ અરોગસ્સ મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો ઉપક્કમેન છલ્લિકાય સકલિકાય પપટિકાય વા ઉટ્ઠાપનં વિય અરોગસ્સ સાસનધમ્મસ્સ તિટ્ઠતો બ્યઞ્જનમત્તેન તપ્પરિયાપન્નં વિય હુત્વા છલ્લિસદિસં પુબ્બાપરવિરુદ્ધતાદિદોસં ઉટ્ઠપેત્વા પરિદીપેત્વા. તાદિસાનિ પન એકંસતો ગુળ્હવેસ્સન્તરાદિપરિયાપન્નાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘ગુળ્હવેસ્સન્તર…પે… પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો’’તિ. રાગાદિવિનયેતિ રાગાદિવિનયનત્થેન અતદાકારતાય અપઞ્ઞાયમાનાનિ છડ્ડેતબ્બાનિ ચજિતબ્બાનિ ન ગહેતબ્બાનિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બવારેસુ.

મહાપદેસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઞ્ચેતનિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.