(૧૮) ૩. સઞ્ચેતનિયવગ્ગો

૧. ચેતનાસુત્તવણ્ણના

૧૭૧. તતિયસ્સ પઠમે કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિ કાયકમ્મનિમિત્તં, કાયિકસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપચિતત્તાતિ અત્થો. એસ નયો સેસસઞ્ચેતનાદ્વયેપિ. ઉદ્ધચ્ચસહગતચેતના પવત્તિવિપાકં દેતિયેવાતિ ‘‘વીસતિવિધા’’તિ વુત્તં. તથા વચીસઞ્ચેતના મનોસઞ્ચેતનાતિ એત્થ કામાવચરકુસલાકુસલવસેન વીસતિ ચેતના લબ્ભન્તિ. ઇદં તથા-સદ્દેન ઉપસંહરતિ. અપિચેત્થ નવ મહગ્ગતચેતનાપિ લબ્ભન્તીતિ ઇમિના નવહિ રૂપારૂપકુસલચેતનાહિ સદ્ધિં મનોદ્વારે એકૂનતિંસાતિ તીસુ દ્વારેસુ એકૂનસત્તતિ ચેતના હોન્તીતિ દસ્સેતિ. અવિજ્જાપચ્ચયાવાતિ ઇદં તાપિ ચેતના અવિજ્જાપચ્ચયાવ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. યથાવુત્તા હિ એકૂનસત્તતિ ચેતના કુસલાપિ અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તિ, પગેવ ઇતરા અપ્પહીનાવિજ્જસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો પહીનાવિજ્જસ્સ અનુપ્પજ્જનતો.

યસ્મા યં તં યથાવુત્તં ચેતનાભેદં કાયસઙ્ખારઞ્ચેવ વચીસઙ્ખારઞ્ચ મનોસઙ્ખારઞ્ચ પરેહિ અનુસ્સાહિતો સામમ્પિ અસઙ્ખારિકચિત્તેન કરોતિ, પરેહિ કારિયમાનો સસઙ્ખારિકચિત્તેનપિ કરોતિ, ‘‘ઇદં નામ કમ્મં કરોન્તોપિ તસ્સ એવરૂપો નામ વિપાકો ભવિસ્સતી’’તિ એવં કમ્મં વિપાકઞ્ચ જાનન્તોપિ કરોતિ, માતાપિતૂસુ ચેતિયવન્દનાદીનિ કરોન્તેસુ અનુકરોન્તો દારકો વિય કેવલં કમ્મઞ્ઞેવ વિજ્જાનન્તો ‘‘ઇમસ્સ પન કમ્મસ્સ અયં વિપાકો’’તિ વિપાકં અજાનન્તોપિ કરોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું ‘‘સામં વા ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પરેહિ અનાણત્તોતિ સરસેનેવ વત્તમાનો. જાનન્તોતિ અનુસ્સવાદિવસેન જાનન્તો.

નનુ ચ ખીણાસવો ચેતિયં વન્દતિ, ધમ્મં ભણતિ, કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ, કથમસ્સ કાયકમ્માદયો ન હોન્તીતિ? અવિપાકત્તા. ખીણાસવેન હિ કતકમ્મં નેવ કુસલં હોતિ નાકુસલં, અવિપાકં હુત્વા કિરિયામત્તે તિટ્ઠતિ. તેનસ્સ તે કાયાદયો ન હોન્તિ. તેનેવાહ ‘‘ખીણાસવસ્સ કાયેન કરણકમ્મં પઞ્ઞાયતી’’તિઆદિ. તન્તિ કુસલાકુસલં.

ખિડ્ડાય પદુસ્સન્તીતિ ખિડ્ડાપદોસિનો, ખિડ્ડાપદોસિનો એવ ખિડ્ડાપદોસિકા. ખિડ્ડાપદોસો વા એતેસં અત્થીતિ ખિડ્ડાપદોસિકા. તે કિર પુઞ્ઞવિસેસાધિગતેન મહન્તેન અત્તનો સિરિવિભવેન નક્ખત્તં કીળન્તા તાય સમ્પત્તિયા મહન્તતાય ‘‘આહારં પરિભુઞ્જિમ્હા ન પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિપિ ન જાનન્તિ. અથ એકાહારાતિક્કમતો પટ્ઠાય નિરન્તરં ખાદન્તાપિ પિવન્તાપિ ચવન્તિયેવ ન તિટ્ઠન્તિ. કસ્મા? કમ્મજતેજસ્સ બલવતાય કરજકાયસ્સ મન્દતાય. મનુસ્સાનઞ્હિ કમ્મજતેજો મન્દો, કરજકાયો બલવા. તેસં તેજસ્સ મન્દતાય કાયસ્સ બલવતાય સત્તાહમ્પિ અતિક્કમિત્વા ઉણ્હોદકઅચ્છયાગુઆદીહિ સક્કા કરજકાયં ઉપત્થમ્ભેતું. દેવાનં પન તેજો બલવા હોતિ ઉળારપુઞ્ઞનિબ્બત્તત્તા ઉળારગરુસિનિદ્ધસુધાહારજીરણતો ચ. કરજં મન્દં મુદુસુખુમાલભાવતો. તે એકં આહારવેલં અક્કમિત્વાવ સણ્ઠાપેતું ન સક્કોન્તિ. યથા નામ ગિમ્હાનં મજ્ઝન્હિકે તત્તપાસાણે ઠપિતં પદુમં વા ઉપ્પલં વા સાયન્હસમયે ઘટસતેનપિ સિઞ્ચિયમાનં પાકતિકં ન હોતિ વિનસ્સતિયેવ, એવમેવ પચ્છા નિરન્તરં ખાદન્તાપિ પિવન્તાપિ ચવન્તિયેવ ન તિટ્ઠન્તિ. કતમે પન તે દેવાતિ? ‘‘ઇમે નામા’’તિ અટ્ઠકથાય વિચારણા નત્થિ, ‘‘આહારૂપચ્છેદેન આતપે ખિત્તમાલા વિયા’’તિ વુત્તત્તા યે કેચિ કબળીકારાહારૂપજીવિનો દેવા એવં કરોન્તિ, તે એવં ચવન્તીતિ વેદિતબ્બા. અભયગિરિવાસિનો પનાહુ ‘‘નિમ્માનરતિપરનિમ્મિતવસવત્તિનો તે દેવા, ખિડ્ડાય પદુસ્સનમત્તેનેવ હેતે ખિડ્ડાપદોસિકાતિ વુત્તા’’તિ. કો પનેત્થ દેવાનં આહારો, કા આહારવેલાતિ? ‘‘સબ્બેસમ્પિ કામાવચરદેવાનં સુધા આહારો, સા હેટ્ઠિમેહિ હેટ્ઠિમેહિ ઉપરિમાનં ઉપરિમાનં પણીતતમા હોતિ. તં યથાસકં દિવસવસેનેવ દિવસે દિવસે ભુઞ્જન્તિ. કેચિ પન બદરપ્પમાણં સુધાહારં પરિભુઞ્જન્તિ. સો જિવ્હાયં ઠપિતમત્તોયેવ યાવ કેસગ્ગનખગ્ગા કાયં ફરતિ, તેસંયેવ દિવસવસેન સત્તદિવસં યાપનસમત્થોવ હોતી’’તિ વદન્તિ.

ઇસ્સાપકતત્તા પદુટ્ઠેન મનસા પદુસ્સન્તીતિ મનોપદોસિકા. ઉસૂયવસેન વા મનસો પદોસો મનોપદોસો, સો એતેસં અત્થિ વિનાસહેતુભૂતોતિ મનોપદોસિકા. અક્કુદ્ધો રક્ખતીતિ કુદ્ધસ્સ સો કોધો ઇતરસ્મિં અક્કુજ્ઝન્તે અનુપાદાનો એકવારમેવ ઉપ્પત્તિયા અનાસેવનો ચાવેતું ન સક્કોતિ, ઉદકન્તં પત્વા અગ્ગિ વિય નિબ્બાયતિ, તસ્મા અક્કુદ્ધો તં ચવનતો રક્ખતિ. ઉભોસુ પન કુદ્ધેસુ ભિય્યો ભિય્યો અઞ્ઞમઞ્ઞમ્હિ પરિવડ્ઢનવસેન તિખિણસમુદાચારો નિસ્સયદહનરસો કોધો ઉપ્પજ્જમાનો હદયવત્થું નિદહન્તો અચ્ચન્તસુખુમાલં કરજકાયં વિનાસેતિ, તતો સકલોપિ અત્તભાવો અન્તરધાયતિ. તેનાહ ‘‘ઉભોસુ પના’’તિઆદિ. તથા ચાહ ભગવા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમ્હિ પદુટ્ઠચિત્તા કિલન્તકાય…પે… ચવન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૭).

કતમે તેન દેવા દટ્ઠબ્બાતિ એત્થ તેનાતિ પચ્ચત્તે કરણવચનન્તિ આહ ‘‘કતમે નામ તે દેવા દટ્ઠબ્બા’’તિ. કરણત્થેયેવ વા એતં કરણવચનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેન વા અત્તભાવેના’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ચેતનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિભત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૭૨. દુતિયે અત્થપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં અત્થે પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. અત્થોતિ ચેત્થ સઙ્ખેપતો હેતુફલં. તઞ્હિ હેતુવસેન અરણીયં ગન્તબ્બં પત્તબ્બં, તસ્મા ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યં કિઞ્ચિ પચ્ચયસમુપ્પન્નં, નિબ્બાનં, ભાસિતત્થો, વિપાકો, કિરિયાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ‘‘અત્થો’’તિ વેદિતબ્બા, તં અત્થં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં અત્થે પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. તેનાહ ‘‘પઞ્ચસુ અત્થેસુ પભેદગતં ઞાણ’’ન્તિ. આચિક્ખામીતિઆદીસુ આદિતો કથેન્તો આચિક્ખતિ નામ, ઉદ્દિસતીતિ અત્થો. તમેવ ઉદ્દેસં પરિયોસાપેન્તો દેસેતિ. યથાઉદ્દિટ્ઠમત્થં ઉદ્દિસનવસેન પકારેહિ ઞાપેન્તો ઞાપેતિ. પકારેહિ એવ તમત્થં પતિટ્ઠાપેન્તો પટ્ઠપેતિ. યથાઉદ્દિટ્ઠં પટિનિદ્દિસનવસેન વિવરતિ. વિવટં વિભજતિ. વિભત્તઅત્થં હેતૂદાહરણદસ્સનેહિ પાકટં કરોન્તો ઉત્તાનિં કરોતિ.

તિસ્સો પટિસમ્ભિદાતિ ધમ્મનિરુત્તિપટિભાનપટિસમ્ભિદા. તત્થ ધમ્મપટિસમ્ભિદા નામ ધમ્મપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં ઞાણં. ધમ્મોતિ ચ સઙ્ખેપતો પચ્ચયો. સો હિ યસ્મા તં તં વિદહતિ પવત્તેતિ ચેવ પાપેતિ ચ, તસ્મા ‘‘ધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યો કોચિ ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, અરિયમગ્ગો, ભાસિતં, કુસલં, અકુસલન્તિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ‘‘ધમ્મો’’તિ વેદિતબ્બા, તં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં નિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અત્થે ચ ધમ્મે ચ યા સભાવનિરુત્તિ, તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં સભાવનિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ.

એવમયં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા સદ્દારમ્મણા નામ જાતા, ન પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણા. કસ્મા? યસ્મા સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનન્તિ. પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો હિ ‘‘ફસ્સો’’તિ વુત્તે ‘‘અયં સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ, ‘‘ફસ્સા’’તિ વા ‘‘ફસ્સ’’ન્તિ વા વુત્તે પન ‘‘અયં અસભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞં પનેસ નામાખ્યાતઉપસગ્ગબ્યઞ્જનસદ્દં જાનાતિ ન જાનાતીતિ? યદગ્ગેન સદ્દં જાનિત્વા ‘‘અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં અસભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ, તદગ્ગેન તમ્પિ જાનિસ્સતીતિ. તં પન ‘‘નયિદં પટિસમ્ભિદાકિચ્ચ’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા ઇદં વત્થુ કથિતં –

તિસ્સદત્તત્થેરો કિર બોધિમણ્ડે સુવણ્ણસલાકં ગહેત્વા ‘‘અટ્ઠારસસુ ભાસાસુ કતરભાસાય કથેમી’’તિ પવારેસિ. તં પન તેન અત્તનો ઉગ્ગહે ઠત્વા પવારિતં, ન પટિસમ્ભિદાય ઠિતેન. સો હિ મહાપઞ્ઞતાય તં તં ભાસં કથાપેત્વા ઉગ્ગહેત્વા એવં પવારેસિ. ‘‘ભાસં નામ સત્તા ઉગ્ગણ્હન્તી’’તિ વત્વા પનેત્થ ઇદં કથિતં. માતાપિતરો હિ દહરકાલે કુમારકે મઞ્ચે વા પીઠે વા નિપજ્જાપેત્વા તં તં કથયમાના તાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તિ. દારકા તેસં તં તં ભાસં વવત્થાપેન્તિ ‘‘ઇમિના ઇદં વુત્ત’’ન્તિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે સબ્બમ્પિ ભાસં જાનન્તિ. માતા દમિળી, પિતા અન્ધકો. તેસં જાતો દારકો સચે માતુકથં પઠમં સુણાતિ, દમિળભાસં ભાસિસ્સતિ. સચે પિતુકથં પઠમં સુણાતિ, અન્ધકભાસં ભાસિસ્સતિ. ઉભિન્નમ્પિ પન કથં અસ્સુણન્તો માગધભાસં ભાસિસ્સતિ. યોપિ અગામકે મહાઅરઞ્ઞે નિબ્બત્તો, તત્થ અઞ્ઞો કથેન્તો નામ નત્થિ. સોપિ અત્તનો ધમ્મતાય વચનં સમુટ્ઠાપેન્તો, માગધભાસમેવ ભાસિસ્સતિ. નિરયે, તિરચ્છાનયોનિયં, પેત્તિવિસયે, મનુસ્સલોકે, દેવલોકેતિ સબ્બત્થ માગધભાસાવ ઉસ્સન્ના, સેસા ઓટ્ટકિરાતઅન્ધકયોનકદમિળભાસાદિકા અટ્ઠારસ ભાસા પરિવત્તન્તિ, કાલન્તરેન અઞ્ઞથા હોન્તિ ચ નસ્સન્તિ ચ.

અયમેવેકા યથાભુચ્ચબ્રહ્મવોહારઅરિયવોહારસઙ્ખાતા માગધભાસા ન પરિવત્તતિ. સા હિ કત્થચિ કદાચિ પરિવત્તન્તીપિ ન સબ્બત્થ સબ્બદા સબ્બથાવ પરિવત્તતિ, કપ્પવિનાસેપિ તિટ્ઠતિયેવ. સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ હિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં તન્તિં આરોપેન્તો માગધભાસાય એવ આરોપેસિ. કસ્મા? એવઞ્હિ આહરિતું સુખં હોતિ. માગધભાસાય હિ તન્તિં આરુળ્હસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં સોતપથાગમનમેવ પપઞ્ચો. તેન સઙ્ઘટિતમત્તેનેવ નયસતેન નયસહસ્સેન અત્થો ઉપટ્ઠાતિ. અઞ્ઞાય ભાસાય તન્તિં આરુળ્હકં સોધેત્વા ઉગ્ગહેતબ્બં હોતિ, બહુમ્પિ ઉગ્ગહેત્વા પન પુથુજ્જનસ્સ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તિ નામ નત્થિ, અરિયસાવકો નોપટિસમ્ભિદાપ્પત્તો નામ નત્થિ.

પટિભાનપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં પટિભાને પભેદગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા. અત્થધમ્માદિવિસયેસુ હિ તીસુ ઞાણેસુ ‘‘ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિ (વિભ. ૭૨૫-૭૩૧) એવં પવત્તઞાણસ્સેતં અધિવચનં. ઇમા પન ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા દ્વીસુ ઠાનેસુ પભેદં ગચ્છન્તિ, પઞ્ચહિ કારણેહિ વિસદા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. કતમેસુ દ્વીસુ? સેક્ખભૂમિયઞ્ચ અસેક્ખભૂમિયઞ્ચ, તત્થ સારિપુત્તત્થેરસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ મહાકસ્સપત્થેરસ્સ મહાકચ્ચાયનત્થેરસ્સ મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સાતિ અસીતિયાપિ મહાથેરાનં પટિસમ્ભિદા અસેક્ખભૂમિયં પભેદગતા. આનન્દત્થેરસ્સ, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો, ધમ્મિકસ્સ ઉપાસકસ્સ, ઉપાલિસ્સ ગહપતિનો, ખુજ્જુત્તરાય ઉપાસિકાયાતિ એવમાદીનં પટિસમ્ભિદા સેક્ખભૂમિયં પભેદગતાતિ ઇમાસુ દ્વીસુ ભૂમીસુ પભેદં ગચ્છન્તિ. પભેદો નામ મગ્ગેહિ અધિગતાનં પટિસમ્ભિદાનં પભેદગમનં.

કતમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તીતિ? અધિગમેન, પરિયત્તિયા, સવનેન, પરિપુચ્છાય, પુબ્બયોગેન. તત્થ અધિગમો નામ અરહત્તં. તઞ્હિ પત્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. સવનં નામ ધમ્મસ્સવનં. સક્કચ્ચં સુણન્તસ્સ હિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. પરિપુચ્છા નામ અટ્ઠકથા. ઉગ્ગહિતપાળિયા અત્થં કથેન્તસ્સ હિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. પુબ્બયોગો નામ પુબ્બયોગાવચરતા હરણપચ્ચાહરણનયેન પરિહટકમ્મટ્ઠાનતા. પુબ્બયોગાવચરસ્સ હિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ.

એતેસુ પન પરિયત્તિ, સવનં, પરિપુચ્છાતિ ઇમાનિ તીણિ પભેદસ્સેવ બલવકારણાનિ, પુબ્બયોગો અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયો. પભેદસ્સ હોતિ ન હોતીતિ? હોતિ, ન પન યથા અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયો હોતિ, તથા પભેદસ્સ. પરિયત્તિસવનપરિપુચ્છા હિ પુબ્બે હોન્તુ વા મા વા, પુબ્બયોગેન પન પુબ્બે ચેવ એતરહિ ચ સઙ્ખારસમ્મસનં વિના પટિસમ્ભિદાધિગમો નામ નત્થિ. ઇમે પન દ્વેપિ એકતો હુત્વા પટિસમ્ભિદા ઉપત્થમ્ભેત્વા વિસદા હોન્તીતિ.

વિભત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. મહાકોટ્ઠિકસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭૩-૪. તતિયે ફસ્સાયતનાનન્તિ એત્થ આકરટ્ઠો આયતનસદ્દોતિ આહ ‘‘ફસ્સાકરાન’’ન્તિઆદિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં, રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરોપિ ‘‘આયતન’’ન્તિ વુત્તો, સઞ્જાતિસમોસરણાદિવસેનપિ આયતનટ્ઠો લબ્ભતિયેવ. મા-ઇતિ પટિસેધે નિપાતો. સ્વાયં છન્નં ફસ્સાયતનાનં અસેસં વિરાગનિરોધા અત્થઞ્ઞં વચનં કિઞ્ચીતિ સન્ધાયાહાતિ આહ ‘‘મા ભણીતિ અત્થો’’તિ. પઞ્ચફસ્સાયતનાનિ નિરુદ્ધાનીતિ ચક્ખાદીનઞ્ચ તત્થ અભાવં સન્ધાય વદતિ. છટ્ઠસ્સાતિ મનાયતનસ્સ. ચતુત્થે નત્થિ વત્તબ્બં.

મહાકોટ્ઠિકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. ઉપવાણસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭૫-૬. પઞ્ચમે વિજ્જાયાતિ દિબ્બચક્ખુપુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઆસવક્ખયઞાણસઙ્ખાતાય તિવિધાય વિજ્જાય, અટ્ઠવિધાય વા. અટ્ઠવિધાપિ હિ વિજ્જા વિપસ્સનાઞાણેન મનોમયિદ્ધિયા ચ સહ અભિઞ્ઞા પરિગ્ગહેત્વા વુત્તા. પન્નરસધમ્મભેદેન ચરણેન સમન્નાગતોતિ સીલસંવરો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, જાગરિયાનુયોગો, સદ્ધા, હિરી, ઓત્તપ્પં, બાહુસચ્ચં, વીરિયં, સતિ, પઞ્ઞા, ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનીતિ એવં પન્નરસભેદેન ચરણધમ્મેન સમન્નાગતો. ઇમેયેવ હિ પન્નરસ ધમ્મા યસ્મા એતેહિ ચરતિ અરિયસાવકો ગચ્છતિ અમતં દિસં, તસ્મા ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તા. છટ્ઠે નત્થિ વત્તબ્બં.

ઉપવાણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. રાહુલસુત્તવણ્ણના

૧૭૭. સત્તમે પથવીધાતુરેવેસાતિ દુવિધાપેસા થદ્ધટ્ઠેન, કક્ખળટ્ઠેન, ફરુસટ્ઠેન એકલક્ખણા પથવીધાતુ એવાતિ અજ્ઝત્તિકં બાહિરાય સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતિ. કસ્મા? બાહિરાય પથવીધાતુયા અચેતનાભાવો પાકટો, ન અજ્ઝત્તિકાય, તસ્મા બાહિરાય સદ્ધિં એકસદિસા અચેતનાયેવાતિ ગણ્હન્તસ્સ સુખપરિગ્ગાહા હોતિ, યથા કિં? દન્તેન ગોણેન સદ્ધિં યોજિતો અદન્તો કતિપાહમેવ વિસુકાયતિ વિપ્ફન્દતિ, અથ ન ચિરસ્સેવ દમથં ઉપેતિ, એવં અજ્ઝત્તિકં બાહિરાય સદ્ધિં એકસદિસાતિ ગણ્હન્તસ્સ કતિપાહમેવ અચેતનભાવેન ઉપટ્ઠાતિ, અથ ન ચિરેનેવસ્સા અચેતનભાવો પાકટો હોતિ ધાતુમત્તતાય દસ્સનતો. નેતં મમ…પે… દટ્ઠબ્બન્તિ તં ઉભયમ્પિ ‘‘ન એતં મમ, ન એસોહમસ્મિ, ન એસો મે અત્તા’’તિ એવં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યથાભૂતન્તિ યથાસભાવં. તઞ્હિ અનિચ્ચાદિસભાવં, તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ એવં દટ્ઠબ્બન્તિ અત્થો. યસ્મા ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ પસ્સન્તો નેવ કત્થચિ અત્તાનં પસ્સતિ, ન તં પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં અત્તનો કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચતુકોટિકસુઞ્ઞતા નામ કથિતા’’તિ.

રાહુલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. જમ્બાલીસુત્તવણ્ણના

૧૭૮. અટ્ઠમે સન્તન્તિ અઙ્ગસન્તતાય ચેવ આરમ્મણસન્તતાય ચ કમનીયં મનોહરં. ચેતોવિમુત્તિન્તિ રૂપારૂપાવચરં ચિત્તવિમુત્તિં. તેનેવાહ ‘‘અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અઞ્ઞતરં સમાપત્તિ’’ન્તિ. લેપમક્ખિતેનાતિ લાખામક્ખિતેન. પારિપન્થિકે અસોધેત્વાતિ કામચ્છન્દાદિપારિપન્થિકે અસોધેત્વા. યો હિ કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દં ન સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભેત્વા કાયપ્પસ્સદ્ધિવસેન દુટ્ઠુલ્લં સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધં અકત્વા આરમ્ભધાતુમનસિકારાદિવસેન થિનમિદ્ધં ન સુટ્ઠુ પટિવિનોદેત્વા સમથનિમિત્તમનસિકારાદિવસેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ન સમૂહતં કત્વા અઞ્ઞેપિ સમાધિપરિપન્થે ધમ્મે ન સુટ્ઠુ સોધેત્વા ઝાનં સમાપજ્જતિ. સો અસોધિતં આસયં પવિટ્ઠભમરો વિય અસુદ્ધં ઉય્યાનં પવિટ્ઠરાજા વિય ચ ખિપ્પમેવ નિક્ખમતિ. યો પન સમાધિપરિપન્થે ધમ્મે સુટ્ઠુ વિસોધેત્વા ઝાનં સમાપજ્જતિ, સો સુવિસોધિતં આસયં પવિટ્ઠભમરો વિય સુપરિસુદ્ધં ઉય્યાનં પવિટ્ઠરાજા વિય ચ સકલમ્પિ દિવસભાગં અન્તોસમાપત્તિયંયેવ હોતિ.

આયમુખાનીતિ નદિતળાકકન્દરપદરાદિતો આગમનમગ્ગા. તે ચ કન્દરાયેવાતિ આહ ‘‘ચતસ્સો પવિસનકન્દરા’’તિ. અપાયમુખાનીતિ અપગમનમગ્ગા. અપેન્તિ અપગચ્છન્તિ એતેહીતિ હિ અપાયા, તે એવ મુખાનીતિ અપાયમુખાનિ. તાનિ ચ ઉદકનિક્ખમનચ્છિદ્દાનીતિ આહ ‘‘અપવાહનચ્છિદ્દાની’’તિ, અપાયસઙ્ખાતાનિ ઉદકનિક્ખમનચ્છિદ્દાનીતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

જમ્બાલીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૭૯. નવમે અભિધમ્મે વુત્તનયેનાતિ –

‘‘કતમા હાનભાગિની પઞ્ઞા? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા, તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૯૯) –

આદિના વિભઙ્ગે વુત્તનયેન એવમત્થો વેદિતબ્બો.

તત્થ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિન્તિ ય્વાયં અપ્પગુણસ્સ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી, તં. કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તીતિ તતો વુટ્ઠિતં આરમ્મણવસેન કામસહગતા હુત્વા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ તુદન્તિ ચોદેન્તિ. તસ્સ કામાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા હાયતિ પરિહાયતિ, તસ્મા ‘‘હાનભાગિની પઞ્ઞા’’તિ વુત્તા. તદનુધમ્મતાતિ તદનુરૂપસભાવા. સતિ સન્તિટ્ઠતીતિ ઇદં મિચ્છાસતિં સન્ધાય વુત્તં, ન સમ્માસતિં. યસ્સ હિ પઠમજ્ઝાનાનુરૂપસભાવા પઠમજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો દિસ્વા અસ્સાદયમાના અભિનન્દમાના નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ નિકન્તિવસેન પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા નેવ હાયતિ ન વડ્ઢતિ, ઠિતિકોટ્ઠાસિકા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા’’તિ. અવિતક્કસહગતાતિ અવિતક્કં દુતિયજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો મનસિકરોતો આરમ્મણવસેન અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા. સમુદાચરન્તીતિ પગુણતો પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતં દુતિયજ્ઝાનાધિગમત્થાય તુદન્તિ ચોદેન્તિ, તસ્સ ઉપરિ દુતિયજ્ઝાનાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા વિસેસભૂતસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પત્તિપદટ્ઠાનતાય ‘‘વિસેસભાગિની’’તિ વુત્તા.

નિબ્બિદાસહગતાતિ તંયેવ પઠમજ્ઝાનલાભિં ઝાનતો વુટ્ઠિતં નિબ્બિદાસઙ્ખાતેન વિપસ્સનાઞાણેન સહગતા. વિપસ્સનાઞાણઞ્હિ ઝાનઙ્ગભેદે વત્તન્તે નિબ્બિન્દતિ ઉક્કણ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘નિબ્બિદા’’તિ વુચ્ચતિ. સમુદાચરન્તીતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયત્થાય તુદન્તિ ચોદેન્તિ. વિરાગૂપસઞ્હિતાતિ વિરાગસઙ્ખાતેન નિબ્બાનેન ઉપસંહિતા. વિપસ્સનાઞાણઞ્હિ સક્કા ઇમિના મગ્ગેન વિરાગં નિબ્બાનં સચ્છિકાતુન્તિ પવત્તિતો ‘‘વિરાગૂપસંહિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તંસમ્પયુત્તસઞ્ઞામનસિકારાપિ વિરાગૂપસંહિતા એવ નામ. તસ્સ તેસં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા અરિયમગ્ગપ્પટિવેધસ્સ પદટ્ઠાનતાય ‘‘નિબ્બેધભાગિની’’તિ વુત્તાતિ.

નિબ્બાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. મહાપદેસસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. દસમે મહાઓકાસેતિ મહન્તે ઓકાસે મહન્તાનિ ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાપનટ્ઠાનાનિ. યેસુ પતિટ્ઠાપિતો ધમ્મો નિચ્છીયતિ અસન્દેહતો. કાનિ પન તાનિ? આગમનવિસિટ્ઠાનિ સુત્તોતરણાદીનિ. દુતિયવિકપ્પે અપદિસીયન્તીતિ અપદેસા, મહન્તા અપદેસા એતેસન્તિ મહાપદેસા. ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુત’’ન્તિઆદિના કેનચિ આભતસ્સ ધમ્મોતિ વિનિચ્છયને કારણં. કિં પન તન્તિ? તસ્સ યથાભતસ્સ સુત્તોતરણાદિ એવ. યદિ એવં કથં ચત્તારોતિ? યસ્મા ધમ્મસ્સ દ્વે સમ્પદાયો સત્થા સાવકો ચ. તેસુ સાવકા સઙ્ઘગણપુગ્ગલવસેન તિવિધા. એવમિમમ્હા મયાયં ધમ્મો પટિગ્ગહિતોતિ અપદિસિતબ્બાનં ભેદેન ચત્તારો. તેનાહ ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુત’’ન્તિઆદિ. તથા ચ વુત્તં નેત્તિયં (નેત્તિ. ૪.૧૮) ‘‘ચત્તારો મહાપદેસા બુદ્ધાપદેસો, સઙ્ઘાપદેસો, ગણાપદેસો, પુગ્ગલાપદેસો. ઇમે ચત્તારો મહાપદેસા’’તિ. બુદ્ધો અપદેસો એતસ્સાતિ બુદ્ધાપદેસો. એસ નયો સેસેસુપિ. તેનાહ ‘‘બુદ્ધાદયો…પે… મહાકારણાની’’તિ.

નેવ અભિનન્દિતબ્બન્તિ ન સમ્પટિચ્છિતબ્બં, ગન્થસ્સ સમ્પટિચ્છનં નામ સવનન્તિ આહ ‘‘ન સોતબ્બ’’ન્તિ. પદબ્યઞ્જનાનીતિ પદાનિ ચ બ્યઞ્જનાનિ ચ, અત્થપદાનિ બ્યઞ્જનપદાનિ ચાતિ અત્થો. પજ્જતિ અત્થો એતેહીતિ પદાનિ, અક્ખરાદીનિ બ્યઞ્જનપદાનિ. પજ્જિતબ્બતો પદાનિ, સઙ્કાસનાદીનિ અત્થપદાનિ. ‘‘અટ્ઠકથાયં પદસઙ્ખાતાનિ બ્યઞ્જનાનીતિ બ્યઞ્જનપદાનેવ વુત્તાની’’તિ કેચિ. અત્થં બ્યઞ્જેન્તીતિ બ્યઞ્જનાનિ, બ્યઞ્જનપદાનિ. તેહિ બ્યઞ્જિતબ્બતો બ્યઞ્જનાનિ, અત્થપદાનીતિ ઉભયસઙ્ગહતો. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ તેનાભતસુત્તસ્સ ઇમસ્મિં પદેસે. પાળિ વુત્તાતિ કેવલો પાળિધમ્મો વુત્તો. અત્થો વુત્તોતિ પાળિયા અત્થો વુત્તો નિદ્દિટ્ઠો. અનુસન્ધિ કથિતોતિ યથારદ્ધદેસનાય ઉપરિદેસનાય ચ અનુસન્ધાનં કથિતં, સમ્બન્ધો કથિતો. પુબ્બાપરં કથિતન્તિ પુબ્બેન પરં અવિરુજ્ઝનઞ્ચેવ વિસેસટ્ઠાનઞ્ચ કથિતં પકાસિતં. એવં પાળિધમ્માદીનિ સમ્મદેવ સલ્લક્ખેત્વા ગહણં સાધુકં ઉગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ ગહેત્વા’’તિ. સુત્તે ઓતારેતબ્બાનીતિ ઞાણેન સુત્તે ઓગાહેત્વા તારેતબ્બાનિ. તં પન ઓગાહેત્વા તરણં તત્થ ઓતરણં અનુપ્પવેસનં હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઓતરિતબ્બાની’’તિ. સંસન્દેત્વા દસ્સનં સન્દસ્સનન્તિ આહ ‘‘વિનયે સંસન્દેતબ્બાની’’તિ.

‘‘કિં પન તં સુત્તં, કો વા વિનયો’’તિ વિચારણાયં આચરિયાનં મતિભેદમુખેન તમત્થં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. વિનયોતિ વિભઙ્ગપાઠમાહ. સો હિ માતિકાસઞ્ઞિતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થે સૂચનતો ‘‘સુત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. વિવિધનયત્તા વિસિટ્ઠનયત્તા ચ વિનયો, ખન્ધકપાઠો. એવન્તિ એવં સુત્તવિનયેસુ પરિગ્ગય્હમાનેસુ વિનયપિટકમ્પિ ન પરિયાદિયતિ પરિવારપાળિયા અસઙ્ગહિતત્તા. સુત્તન્તાભિધમ્મપિટકાનિ વા સુત્તં અત્થસૂચનાદિઅત્થસમ્ભવતો. એવમ્પીતિ સુત્તન્તાભિધમ્મપિટકાનિ સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવં સુત્તવિનયવિભાગે વુચ્ચમાનેપિ. ન તાવ પરિયાદિયન્તીતિ ન તાવ અનવસેસતો પરિગ્ગય્હન્તિ. કસ્માતિ ચેતિ આહ ‘‘અસુત્તનામકઞ્હી’’તિઆદિ. યસ્મા સુત્તન્તિ ઇમં નામં અનારોપેત્વા સઙ્ગીતં જાતકાદિબુદ્ધવચનં અત્થિ, તસ્મા વુત્તનયેન તીણિ પિટકાનિ ન પરિયાદિયન્તીતિ. સુત્તનિપાતઉદાનઇતિવુત્તકાનિ દીઘનિકાયાદયો વિય સુત્તન્તિ નામં આરોપેત્વા અસઙ્ગીતાનીતિ અધિપ્પાયેનેત્થ જાતકાદીહિ સદ્ધિં તાનિપિ ગહિતાનિ. બુદ્ધવંસચરિયાપિટકાનં પનેત્થ અગ્ગહણે કારણં મગ્ગિતબ્બં, કિં વા એતેન મગ્ગનેન. સબ્બોપાયં વણ્ણનાનયો થેરવાદદસ્સનમુખેન પટિક્ખિત્તો એવાતિ.

કિં અત્થીતિ અસુત્તનામકં બુદ્ધવચનં નત્થિયેવાતિ દસ્સેતિ. તં સબ્બં પટિક્ખિપિત્વાતિ ‘‘સુત્તન્તિ વિનયો’’તિઆદિના વુત્તસંવણ્ણનાયં ‘‘નાયમત્થો ઇધાધિપ્પેતો’’તિ પટિસેધેત્વા. વિનેતિ એતેન કિલેસેતિ વિનયો, કિલેસવિનયનૂપાયો, સો એવ કારણન્તિ આહ ‘‘વિનયો પન કારણ’’ન્તિ.

ધમ્મેતિ પરિયત્તિધમ્મે. સરાગાયાતિ સરાગભાવાય કામરાગભવરાગપરિબ્રૂહનાય. સંયોગાયાતિ ભવસંયોજનાય. સઉપાદાનાયાતિ ચતુરૂપાદાનૂપસંહિતતાય. મહિચ્છતાયાતિ મહિચ્છભાવાય. અસન્તુટ્ઠિયાતિ અસન્તુટ્ઠભાવાય. કોસજ્જાયાતિ કુસીતભાવાય. સઙ્ગણિકાયાતિ કિલેસસઙ્ગણિકવિહારાય. આચયાયાતિ તિવિધવટ્ટાચયાય. વિરાગાયાતિ સકલવટ્ટતો વિરજ્જનત્થાય. વિસંયોગાયાતિ કામરાગાદીહિ વિસંયુજ્જનત્થાય. અનુપાદાનાયાતિ સબ્બસ્સપિ કમ્મભવસ્સ અગ્ગહણાય. અપ્પિચ્છતાયાતિ પચ્ચયપ્પિચ્છતાદિવસેન સબ્બસો ઇચ્છાય અપગમાય. સન્તુટ્ઠિયાતિ દ્વાદસવિધસન્તુટ્ઠભાવાય. વીરિયારમ્ભાયાતિ કાયિકસ્સ ચેવ ચેતસિકસ્સ ચ વીરિયસ્સ પગ્ગણ્હનત્થાય. વિવેકાયાતિ પવિવિત્તભાવાય કામવિવેકાદિતદઙ્ગવિવેકાદિવિવેકસિદ્ધિયા. અપચયાયાતિ સબ્બસ્સપિ વટ્ટસ્સ અપચયનાય, નિબ્બાનાયાતિ અત્થો. એવં યો પરિયત્તિધમ્મો ઉગ્ગહણધારણપરિપુચ્છામનસિકારવસેન યોનિસો પટિપજ્જન્તસ્સ સરાગાદિભાવપરિવજ્જનસ્સ કારણં હુત્વા વિરાગાદિભાવાય સંવત્તતિ, એકંસતો એસો ધમ્મો, એસો વિનયો સમ્મદેવ અપાયાદીસુ અપતનવસેન ધારણતો કિલેસાનં વિનયનતો ચ. સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓવાદાનુરૂપપ્પવત્તિભાવતો એતં સત્થુસાસનન્તિ ચ જાનેય્યાસીતિ અત્થો.

ચતુસચ્ચત્થસૂચનં સુત્તન્તિ આહ ‘‘સુત્તેતિ તેપિટકે બુદ્ધવચને’’તિ. તેપિટકઞ્હિ બુદ્ધવચનં સચ્ચવિનિમુત્તં નત્થિ. રાગાદિવિનયકારણં યથા તેન સુત્તપદેન પકાસિતન્તિ આહ ‘‘વિનયેતિ એતસ્મિં રાગાદિવિનયકારણે’’તિ. સુત્તે ઓતરણઞ્ચેત્થ તેપિટકબુદ્ધવચનપરિયાપન્નતાવસેનેવ વેદિતબ્બં, ન અઞ્ઞથાતિ આહ ‘‘સુત્તપ્પટિપાટિયા કત્થચિ અનાગન્ત્વા’’તિ. છલ્લિં ઉટ્ઠપેત્વાતિ અરોગસ્સ મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો ઉપક્કમેન છલ્લિકાય સકલિકાય પપટિકાય વા ઉટ્ઠાપનં વિય અરોગસ્સ સાસનધમ્મસ્સ તિટ્ઠતો બ્યઞ્જનમત્તેન તપ્પરિયાપન્નં વિય હુત્વા છલ્લિસદિસં પુબ્બાપરવિરુદ્ધતાદિદોસં ઉટ્ઠપેત્વા પરિદીપેત્વા. તાદિસાનિ પન એકંસતો ગુળ્હવેસ્સન્તરાદિપરિયાપન્નાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘ગુળ્હવેસ્સન્તર…પે… પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો’’તિ. રાગાદિવિનયેતિ રાગાદિવિનયનત્થેન અતદાકારતાય અપઞ્ઞાયમાનાનિ છડ્ડેતબ્બાનિ ચજિતબ્બાનિ ન ગહેતબ્બાનિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બવારેસુ.

મહાપદેસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઞ્ચેતનિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.