(૧૯) ૪. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧-૩. યોધાજીવસુત્તાદિવણ્ણના

૧૮૧-૧૮૩. ચતુત્થસ્સ પઠમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૪. અભયસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. ચતુત્થે સોચતીતિ ચિત્તે ઉપ્પન્નબલવસોકેન સોચતિ, ચિત્તસન્તાપેન અન્તો નિજ્ઝાયતીતિ અત્થો. કિલમતીતિ તસ્સેવ સોકસ્સ વસેન કાયે ચ ઉપ્પન્નદુક્ખેન કિલમતિ. પરિદેવતીતિ સોકુદ્દેહકવસેન તં તં વિપ્પલપન્તો વાચાય પરિદેવતિ. ઉરત્તાળિન્તિ ઉરત્તાળં, ઉરં તાળેત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉરં તાળેત્વા’’તિ. કઙ્ખાવિચિકિચ્છાતિ એત્થ ‘‘એકમેવિદં પઞ્ચમં નીવરણં. કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ આરમ્મણં કઙ્ખનતો કઙ્ખા, ‘‘ઇદમેવ વર’’ન્તિ નિચ્છેતું અસમત્થભાવતો ‘‘વિચિકિચ્છા’’તિ વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મસભાવં વિચિનન્તો કિચ્છતિ, વિગતા ચિકિચ્છા’’તિ વા કત્વા.

અભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. બ્રાહ્મણસચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. પઞ્ચમે એત્થાતિ એતસ્મિં સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાધિકારે. ક્વચીતિ કત્થચિ ઠાને, કાલે, ધમ્મે વા. અથ વા ક્વચીતિ અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા વા. અત્તનો અત્તાનન્તિ સકત્તાનં ‘‘અયં ખો, ભો બ્રહ્મા, મહાબ્રહ્મા…પે… વસી પિતા ભૂતભબ્યાન’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૪૨) પરેહિ પરિકપ્પિતં અત્તાનઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘કસ્સચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરસ્સાતિ પરજાતિ પરો પુરિસોતિ વા એવં ગહિતસ્સ. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તોતિ આહ ‘‘મમ-સદ્દં તાવ ઠપેત્વા’’તિ. પરસ્સ ચાતિ અત્તનો અઞ્ઞસ્સ. પરો પુરિસો નામ અત્થિ મમત્થાય ઠિતો. તસ્સ વસેન મય્હં સબ્બં ઇજ્ઝતીતિ એકચ્ચદિટ્ઠિગતિકપરિકપ્પિતવસેન પરં અત્તાનં તઞ્ચ અત્તનો કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ચ ક્વચની’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ નાહં ક્વચનીતિ સકઅત્તનો સબ્ભાવં ન પસ્સતિ. ન કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ સકઅત્તનો એવ કસ્સચિ અત્તનિયતં ન પસ્સતિ. ન ચ મમાતિ એતં દ્વયં યથારહં સમ્બન્ધિતબ્બં, અત્થિ-પદં પચ્ચેકં. ન ચ ક્વચનિ પરસ્સ અત્તા અત્થીતિ પરસ્સ અત્તનો અભાવં પસ્સતિ. તસ્સ પરસ્સ અત્તનો મમ કિઞ્ચનતા નત્થીતિ પરસ્સ અત્તનો અનત્તનિયતં પસ્સતિ. એવં અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ખન્ધાનં અત્તત્તનિયસુઞ્ઞતા-સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જતા-ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાપરિગ્ગણ્હનેન નિટ્ઠા હોતિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

બ્રાહ્મણસચ્ચસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉમ્મગ્ગસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. છટ્ઠે આકડ્ઢીયતીતિ ચિત્તવસિકો લોકો તત્થ તત્થ ઉપકડ્ઢીયતિ. તેસંયેવેત્થ ગહણં વેદિતબ્બન્તિ યે અપરિઞ્ઞાતવત્થુકા ચિત્તસ્સ વસં ગચ્છન્તિ, તેસંયેવ ગહણં. ન હિ પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધા પહીનકિલેસા ચિત્તસ્સ વસં ગચ્છન્તિ, ચિત્તં પન અત્તનો વસે વત્તેન્તિ. સહ સીલેનાતિ ચારિત્તવારિત્તસીલેન સદ્ધિં. પુબ્બભાગપટિપદન્તિ ધુતઙ્ગમાદિં કત્વા યાવ ગોત્રભુઞાણં, તાવ પવત્તેતબ્બં સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતં સમ્માપટિપદં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉમ્મગ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. સત્તમે વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તોતિ એત્થ વસ્સકારોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં. મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતો મહામત્તો. ઇસ્સરિયમત્તાયાતિ ચ ઇસ્સરિયપ્પમાણેનાતિ અત્થો, ઇસ્સરિયેન ચેવ વિત્તૂપકરણેન ચાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, ઉપભોગૂપકરણાનિપિ હિ લોકે ‘‘મત્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. મગધરઞ્ઞો, મગધરટ્ઠે વા મહામત્તોતિ મગધમહામત્તો. તુદિસઞ્ઞિતો ગામો નિવાસો એતસ્સાતિ તોદેય્યો. તેનેવાહ ‘‘તુદિગામવાસિકસ્સા’’તિ. તુદિગામવાસિતા ચસ્સ તત્થ અધિપતિભાવેનાતિ દટ્ઠબ્બા. સો હિ તં ગામં સોણદણ્ડો વિય, ચમ્પં કૂટદન્તો વિય, ખાણુમતં અધિપતિભાવેન અજ્ઝાવસતિ. મહદ્ધનો હોતિ પઞ્ચચત્તાલીસકોટિવિભવો. પરિસતીતિ પરિસાયં, જનસમૂહેતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સન્નિપતિતાય પરિસાયા’’તિ. અભિપ્પસન્નોતિ એત્થ અભિક્કમનત્થો અભિ-સદ્દોતિ આહ ‘‘અતિક્કમ્મ પસન્નો’’તિ, પસાદનીયં ઠાનં અતિક્કમિત્વા અપ્પસાદનીયટ્ઠાને પસન્નોતિ અધિપ્પાયો. તં તં કિચ્ચં અત્થં પસ્સતીતિ અત્થદસા, અલં સમત્થા પટિબલા અત્થદસા અલમત્થદસા, અલમત્થદસે અતિસયન્તીતિ અલમત્થદસતરા. તેનાહ ‘‘અત્થે પસ્સિતું સમત્થા’’તિઆદિ. નેવ સપ્પુરિસં ન અસપ્પુરિસં જાનાતિ સપ્પુરિસધમ્માનં અસપ્પુરિસધમ્માનઞ્ચ યાથાવતો અજાનનતો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

વસ્સકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપકસુત્તવણ્ણના

૧૮૮. અટ્ઠમે નિબ્બત્તિવસેન નિરયં અરહતિ, નિરયસંવત્તનિયેન વા કમ્મુના નિરયે નિયુત્તોતિ નેરયિકો. અવીચિમ્હિ ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થ આયુકપ્પસઞ્ઞિતં અન્તરકપ્પં તિટ્ઠતીતિ કપ્પટ્ઠો. નિરયૂપપત્તિં પરિહરણવસેન તિકિચ્છિતું અસક્કુણેય્યોતિ અતેકિચ્છો. અપરિયાદિન્નાવાતિ અપરિક્ખીણાયેવ. સચે હિ એકો ભિક્ખુ કાયાનુપસ્સનં પુચ્છતિ, અઞ્ઞો વેદનાનુપસ્સનં…પે… ચિત્તાનુપસ્સનં. ‘‘ઇમિના પુટ્ઠે અહં પુચ્છામી’’તિ એકો એકં ન ઓલોકેતિ, એવં સન્તેપિ તેસં વારો પઞ્ઞાયતિ એવ, બુદ્ધાનં પન વારો ન પઞ્ઞાયતિ. વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં છાયં અતિક્કમનતો પુરેતરંયેવ ભગવા ચુદ્દસવિધેન કાયાનુપસ્સનં, નવવિધેન વેદનાનુપસ્સનં, સોળસવિધેન ચિત્તાનુપસ્સનં, પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનં કથેતિ. તિટ્ઠન્તુ વા એવં ચત્તારો. સચે હિ અઞ્ઞે ચત્તારો સમ્મપ્પધાનેસુ, અઞ્ઞે ઇદ્ધિપાદેસુ, અઞ્ઞે પઞ્ચિન્દ્રિયેસુ, અઞ્ઞે પઞ્ચબલેસુ, અઞ્ઞે સત્તબોજ્ઝઙ્ગેસુ, અઞ્ઞે અટ્ઠમગ્ગઙ્ગેસુ પઞ્હે પુચ્છેય્યું, તમ્પિ ભગવા કથેય્ય. તિટ્ઠન્તુ વા એતે અટ્ઠ. સચે અઞ્ઞે સત્તતિંસ જના બોધિપક્ખિયેસુ પઞ્હે પુચ્છેય્યું, તમ્પિ ભગવા તાવદેવ કથેય્ય. કસ્મા? યાવતા હિ લોકિયમહાજને એકં પદં કથેન્તે તાવ આનન્દત્થેરો અટ્ઠ પદાનિ કથેતિ. આનન્દત્થેરે પન એકં પદં કથેન્તેયેવ ભગવા સોળસ પદાનિ કથેતિ. કસ્મા? ભગવતો હિ જિવ્હા મુદુ, દન્તાવરણં સુફુસિતં, વચનં અગળિતં, ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો. તેન વુત્તં – ‘‘અપરિયાદિન્નાવસ્સ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના, અપરિયાદિન્નં ધમ્મપદબ્યઞ્જન’’ન્તિ.

તત્થ ધમ્મદેસનાતિ તન્તિટ્ઠપના. ધમ્મપદબ્યઞ્જનન્તિ એત્થ ધમ્મોતિ પાળિ. પજ્જતિ અત્થો એતેનાતિ પદં. વાક્યઞ્ચ પદેનેવ સઙ્ગહિતં. અત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનં, અક્ખરં. તઞ્હિ પદવાક્યં પરિચ્છિજ્જમાનં તં તં અત્થં બ્યઞ્જેતિ પકાસેતિ. એતેન અપરાપરેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ સુચિરમ્પિ કાલં કથેન્તસ્સ તથાગતસ્સ ન કદાચિ તેસં પરિયાદાનં અત્થીતિ દસ્સેતિ. ગુણધંસીતિ ગુણધંસનસીલો. પગબ્બોતિ વાચાપાગબ્બિયેન સમન્નાગતો.

ઉપકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સચ્છિકરણીયસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. નવમે નામકાયેનાતિ સહજાતનામકાયેન. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

સચ્છિકરણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. દસમે તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતન્તિ આમેડિતવચનં બ્યાપનિચ્છાવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘યતો યતો અનુવિલોકેતી’’તિ. અનુવિલોકેત્વાતિ એત્થ અનુ-સદ્દોપિ બ્યાપનિચ્છાવચનમેવાતિ અનુ અનુ વિલોકેત્વાતિ અત્થો, પઞ્ચપસાદપ્પટિમણ્ડિતાનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા તતો તતો વિલોકેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અલન્તિ યુત્તં, ઓપાયિકન્તિ અત્થો ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪-૧૨૬) વિય. પુટબન્ધનેન પરિહરિત્વા અસિતબ્બં પુટોસં સમ્બલં અ-કારસ્સ ઓ-કારં કત્વા. તેનાહ ‘‘પાથેય્ય’’ન્તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉપોસથસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રાહ્મણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.