(૨૦) ૫. મહાવગ્ગો
૧. સોતાનુગતસુત્તવણ્ણના
૧૯૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે સોતાનુગતાનન્તિ પસાદસોતં અનુગન્ત્વા ગતાનં, પગુણાનં વાચુગ્ગતાનન્તિ અત્થો. એવંભૂતા ચ પસાદસોતં ઓદહિત્વા ઞાણસોતેન સુટ્ઠુ વવત્થપિતા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘પસાદસોત’’ન્તિઆદિ. એકચ્ચસ્સ હિ ઉગ્ગહિતપુબ્બવચનં તં તં પગુણં નિચ્છરિતં સુટ્ઠુ વવત્થપિતં ન હોતિ. ‘‘અસુકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ‘‘સજ્ઝાયિત્વા સંસન્દિત્વા સમનુગ્ગાહિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ વદન્તિ. એકચ્ચસ્સ તં તં પગુણં ભવઙ્ગસોતસદિસં હોતિ ‘‘અસુકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ઉદ્ધરિત્વા તમેવ કથેતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘ઞાણસોતેન વવત્થપિતાન’’ન્તિ. ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ તીણિ લિઙ્ગાનિ. નામાદીનિ ચત્તારિ પદાનિ. પઠમાદયો સત્ત વિભત્તિયો.
વળઞ્જેતીતિ પાળિં અનુસન્ધિં પુબ્બાપરવસેન વાચુગ્ગતં કરોન્તો ધારેતિ. વચસા પરિચિતાતિ સુત્તદસકવગ્ગદસકપણ્ણાસદસકવસેન વાચાય સજ્ઝાયિતા, ‘‘દસસુત્તાનિ ગતાનિ, દસવગ્ગાનિ ગતાની’’તિઆદિના સલ્લક્ખેત્વા વાચાય સજ્ઝાયિતાતિ અત્થો. વગ્ગાદિવસેન હિ ઇધ વચસા પરિચયો અધિપ્પેતો, ન પન સુત્તેકદેસસ્સ સુત્તમત્તસ્સ વચસા પરિચયો. મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા ભાગસો નિજ્ઝાયિતા વિદિતા મનુસાનુપેક્ખિતા. યસ્સ વાચાય સજ્ઝાયિતં બુદ્ધવચનં મનસા ચિન્તેન્તસ્સ તત્થ તત્થ પાકટં હોતિ, મહાદીપં જાલેત્વા ઠિતસ્સ રૂપગતં વિય વિભૂતં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા સુટ્ઠુ યાથાવતો પટિવિદ્ધા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
સોતાનુગતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. ઠાનસુત્તવણ્ણના
૧૯૨. દુતિયે સંવાસેનાતિ સહવાસેન. સીલં વેદિતબ્બન્તિ ‘‘અયં સુસીલો વા દુસ્સીલો વા’’તિ સહ વસન્તેન ઉપસઙ્કમન્તેન જાનિતબ્બો. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરન્તિ તઞ્ચ સીલં દીઘેન કાલેન વેદિતબ્બં, ન ઇત્તરેન. દ્વીહતીહઞ્હિ સંયતાકારો ચ સંવુતિન્દ્રિયાકારો ચ ન સક્કા દસ્સેતું. મનસિ કરોતાતિ તમ્પિ ‘‘સીલમસ્સ પરિગ્ગહેસ્સામી’’તિ મનસિકરોન્તેન પચ્ચવેક્ખન્તેનેવ સક્કા જાનિતું, ન ઇતરેન. પઞ્ઞવતાતિ તમ્પિ સપ્પઞ્ઞેનેવ પણ્ડિતેન. બાલો હિ મનસિકરોન્તોપિ જાનિતું ન સક્કોતિ.
સંવોહારેનાતિ અપરાપરં કથનેન.
‘‘યો હિ કોચિ મનુસ્સેસુ, વોહારં ઉપજીવતિ;
એવં વાસેટ્ઠ જાનાહિ, વાણિજો સો ન બ્રાહ્મણો’’તિ. (મ. નિ. ૨.૪૫૭; સુ. નિ. ૬૧૯) –
એત્થ હિ બ્યવહારો નામ. ‘‘ચત્તારો અરિયવોહારા, ચત્તારો અનરિયવોહારા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૩) એત્થ ચેતના. ‘‘સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫; મહાનિ. ૭૩) એત્થ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘વોહારમત્તેન સો વોહરેય્યા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૫) એત્થ કથાવોહારો. ઇધાપિ એસોવ અધિપ્પેતો. એકચ્ચસ્સ હિ સમ્મુખાકથા પરમ્મુખાકથાય ન સમેતિ પરમ્મુખાકથા સમ્મુખાકથાય. તથા પુરિમકથા પચ્છિમકથાય, પચ્છિમકથા ચ પુરિમકથાય. સો કથનેનેવ સક્કા જાનિતું ‘‘અસુચિ એસો પુગ્ગલો’’તિ. સુચિસીલસ્સ પન પુરિમં પચ્છિમેન, પચ્છિમઞ્ચ પુરિમેન સમેતિ. સમ્મુખાકથિતં પરમ્મુખાકથિતેન સમેતિ, પરમ્મુખાકથિતઞ્ચ સમ્મુખાકથિતેન, તસ્મા કથનેન સક્કા સુચિભાવો જાનિતુન્તિ પકાસેન્તો એવમાહ.
થામોતિ ઞાણથામો. યસ્સ હિ ઞાણથામો નત્થિ, સો ઉપ્પન્નેસુ ઉપદ્દવેસુ ગહેતબ્બં ગહણં કત્તબ્બં કિચ્ચં અપસ્સન્તો અદ્વારકઘરં પવિટ્ઠો વિય ચરતિ. તેનાહ ‘‘આપદાસુ, ભિક્ખવે, થામો વેદિતબ્બો’’તિ.
સાકચ્છાયાતિ સંકથાય. દુપ્પઞ્ઞસ્સ હિ કથા ઉદકે ગેણ્ડુ વિય ઉપ્પિલવતિ. પઞ્ઞવતો કથેન્તસ્સ પટિભાનં અનન્તં હોતિ. ઉદકવિપ્ફન્દિતેનેવ હિ મચ્છો ખુદ્દકો વા મહન્તો વાતિ ઞાયતિ.
ઞાતિવિનાસોતિ ચોરરોગભયાદીહિ ઞાતીનં વિનાસો. ભોગાનં બ્યસનં ભોગબ્યસનં, રાજચોરાદિવસેન ભોગવિનાસોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘દુતિયપદેપિ એસેવ નયો’’તિ. પઞ્હુમ્મગ્ગોતિ પઞ્હગવેસનં, ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ અત્થસ્સ વીમંસનન્તિ અત્થો. અતપ્પકન્તિ અતિત્તિકરટ્ઠેન અતપ્પકં સાદુરસભોજનં વિય. સણ્હન્તિ સુખુમસભાવં.
ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. ભદ્દિયસુત્તવણ્ણના
૧૯૩. તતિયે કરણસ્સ ઉત્તરં કિરિયં કરણુત્તરિયં, તં લક્ખણં એતસ્સાતિ કરણુત્તરિયલક્ખણો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
ભદ્દિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. સામુગિયસુત્તવણ્ણના
૧૯૪. ચતુત્થે પુગ્ગલસ્સ પારિસુદ્ધિયા પધાનભૂતાનિ વા અઙ્ગાનિ પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગાનિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
સામુગિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. વપ્પસુત્તવણ્ણના
૧૯૫. પઞ્ચમે પિહિતત્તાતિ અકુસલસ્સ પવેસનદ્વારં પિદહિત્વા ઠિતત્તા. કાયેન સંવરિતબ્બઞ્હિ અપિહિતેન દ્વારેન પવત્તનકં પાપધમ્મં સંવરિત્વા ઠિતો કાયેન સંવુતો નામ. ખયવિરાગેનાતિ અચ્ચન્તખયસઙ્ખાતેન વિરજ્જનેન, અનુપ્પાદનિરોધેનાતિ અત્થો. કિં વિજ્જા પુબ્બે ઉપ્પન્નાતિ? ઉભયમેતં ન વત્તબ્બં. પહાનાભિસમયભાવનાભિસમયાનં અભિન્નકાલત્તા પદીપુજ્જલનેન અન્ધકારં વિય વિજ્જુપ્પાદેન અવિજ્જા નિરુદ્ધાવ હોતિ, વત્તબ્બં વા હેતુફલત્તમુપચારવસેન. યથા હિ પદીપુજ્જલનહેતુકો અન્ધકારવિગમો, એવં વિજ્જુપ્પાદહેતુકો અવિજ્જાનિરોધો. હેતુફલધમ્મા ચ સમાનકાલાપિ પુબ્બાપરકાલા વિય વોહરીયન્તિ યથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૪; ૨.૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) પચ્ચયાદાનુપ્પજ્જનકિરિયા. ચિત્તસ્સ કાયસ્સ ચ વિહનનતો વિઘાતો, દુક્ખં. પરિદહનતો પરિળાહો.
નિચ્ચવિહારાતિ સબ્બદા પવત્તનકવિહારા. ઠપેત્વા હિ સમાપત્તિવેલં ભવઙ્ગવેલઞ્ચ ખીણાસવા ઇમિના છળઙ્ગુપેક્ખાવિહારેન સબ્બકાલં વિહરન્તિ. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ હિ નિસ્સયવોહારેન વુત્તં. સસમ્ભારકથા હેસા યથા ‘‘ધનુના વિજ્ઝતી’’તિ, તસ્મા નિસ્સયસીસેન નિસ્સિતસ્સ ગહણં દટ્ઠબ્બં. રાગવસેન ન સોમનસ્સજાતો હોતીતિ ગેહસિતપેમવસેનપિ જવનક્ખણે સોમનસ્સજાતો ન હોતિ મગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા, ન દોમનસ્સજાતો પસાદઞ્ઞથત્તવસેનપિ. ઉપેક્ખકો મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરતીતિ અસમપેક્ખનેન મોહં અનુપ્પાદેન્તો ઞાણુપેક્ખાવસેનેવ ઉપેક્ખકો વિહરતિ મજ્ઝત્તો. ખીણાસવો હિ ઇટ્ઠેપિ અનિટ્ઠેપિ મજ્ઝત્તેપિ આરમ્મણે યો અસમપેક્ખનેન સમસમા અયોનિસોગહણે અખીણાસવાનં મોહો ઉપ્પજ્જતિ, તં અનુપ્પાદેન્તો મગ્ગેનેવ તસ્સ સમુગ્ઘાતિતત્તા ઞાણુપેક્ખાવસેનેવ ઉપેક્ખકો વિહરતિ, અયઞ્ચસ્સ પટિપત્તિ સતિવેપુલ્લપત્તિયા પઞ્ઞાવેપુલ્લપત્તિયા ચાતિ વુત્તં ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞપરિગ્ગહિતાયા’’તિ.
એત્થ ચ ‘‘છસુ દ્વારેસુ ઉપેક્ખકો વિહરતી’’તિ ઇમિના છળઙ્ગુપેક્ખા કથિતા. ‘‘સમ્પજાનો’’તિ વચનતો પન ચત્તારિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ તેહિ વિના સમ્પજાનતાય અસમ્ભવતો. ‘‘સતતવિહારા’’તિ વચનતો અટ્ઠપિ મહાકિરિયચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ ઞાણુપ્પત્તિપચ્ચયરહિતકાલેપિ પવત્તિજોતનતો. ‘‘અરજ્જન્તો અદુસ્સન્તો’’તિ વચનતો હસિતુપ્પાદવોટ્ઠબ્બનેહિ સદ્ધિં દસ ચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ. અરજ્જનાદુસ્સનવસેન પવત્તિ હિ તેસમ્પિ સાધારણાતિ. નનુ ચેત્થ ‘‘ઉપેક્ખકો વિહરતી’’તિ છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન ઇમેસં સતતવિહારાનં આગતત્તા સોમનસ્સં કથં લબ્ભતીતિ? આસેવનતોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ ખીણાસવો ઇટ્ઠાનિટ્ઠેપિ આરમ્મણે મજ્ઝત્તે વિય બહુલં ઉપેક્ખકો વિહરતિ અત્તનો પરિસુદ્ધપ્પકતિભાવાવિજહનતો, કદાચિ પન તથા ચેતોભિસઙ્ખારભાવે યં તં સભાવતો ઇટ્ઠં આરમ્મણં, તસ્સ યાથાવતો સભાવગ્ગહણવસેનપિ અરહતો ચિત્તં સોમનસ્સસહગતં હુત્વા પવત્તતેવ, તઞ્ચ ખો પુબ્બાસેવનવસેન.
કાયોતિ (સં. નિ. ટી. ૨.૨.૫૧) પઞ્ચદ્વારકાયો, સો અન્તો અવસાનં એતિસ્સાતિ કાયન્તિકા, તં કાયન્તિકં. તેનાહ – ‘‘યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્ત’’ન્તિ. જીવિતન્તિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વાતિ એતસ્મિં અત્તભાવે મનોદ્વારિકવેદનાતો પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા તતો પઠમં નિરુજ્ઝતિ, તતો એવ અત્થસિદ્ધમત્થં સરૂપેનેવ દસ્સેતું ‘‘મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમેવ સઙ્ખેપેન વુત્તં વિવરિતું ‘‘સા હી’’તિઆદિમાહ. યાવ તેત્તિંસવસ્સાનિ પઠમવયો. પઞ્ઞાસવસ્સકાલેતિ પઠમવયતો યાવ પઞ્ઞાસવસ્સકાલા, તાવ. ઠિતા હોતીતિ વડ્ઢિહાનિયો અનુપગન્ત્વા સમરૂપેનેવ ઠિતા હોતિ. મન્દાતિ મુદુકા અતિખિણા. તદાતિ અસીતિનવુતિવસ્સકાલે વદન્તેપિ તથાચિરપરિચિતેપીતિ અધિપ્પાયો. ભગ્ગાતિ તેજોભગ્ગેન ભગ્ગા દુબ્બણ્ણા. હદયકોટિંયેવાતિ ચક્ખાદિવત્થૂસુ અપ્પવત્તિત્વા તેસં આદિઅન્તકોટિભૂતં હદયવત્થુંયેવ. તાવાતિ યાવ વેદના વત્તતિ, તાવ.
વાપિયાતિ મહાતળાકેન. પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નન્તિ પઞ્ચહિ ઉદકસ્સ પવિસનનિક્ખમનમગ્ગેહિ યુત્તં. તતો તતો વિસ્સન્દમાનં સબ્બસો પુણ્ણત્તા. પઠમં દેવે વસ્સન્તેતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. ઇમં વેદનં સન્ધાયાતિ ઇમં યથાવુત્તં પરિયોસાનપ્પત્તં મનોદ્વારિકવેદનં સન્ધાય.
કાયસ્સ ભેદાતિ અત્તભાવસ્સ વિનાસનતો. પરતો અગન્ત્વાતિ પરલોકવસેન અગન્ત્વા. વેદનાનં સીતિભાવો નામ સઙ્ખારદરથપરિળાહાભાવો. સો પનાયં સબ્બસો અપ્પવત્તિવસેનેવાતિ આહ ‘‘અપ્પવત્તનધમ્માનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ.
અત્તભાવં નાસેતુકામસ્સ દળ્હં ઉપ્પન્નં સંવેગઞાણં સન્ધાયાહ ‘‘કુદાલો વિય પઞ્ઞા’’તિ. તતો નિબ્બત્તિતજ્ઝાનસમાધિં સન્ધાય ‘‘પિટકં વિય સમાધી’’તિ. તન્નિસ્સાય પવત્તેતબ્બવિપસ્સનારમ્ભઞાણં સન્ધાય ‘‘ખનિત્તિ વિય વિપસ્સના’’તિ ચ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
વપ્પસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. સાળ્હસુત્તવણ્ણના
૧૯૬. છટ્ઠે કાયદળ્હિબહુલતં તપતીતિ તપો, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન પવત્તં વીરિયં. તેન કાયદળ્હિબહુલતાનિમિત્તસ્સ પાપસ્સ જિગુચ્છનં વિરજ્જનં તપોજિગુચ્છાતિ આહ ‘‘દુક્કરકારિકસઙ્ખાતેના’’તિઆદિ. તપોજિગુચ્છવાદાતિઆદીસુ તપોજિગુચ્છં વદન્તિ, મનસાપિ તમેવ સારતો ગહેત્વા વિચરન્તિ, કાયેનપિ તમેવ અલ્લીના નાનપ્પકારં અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તીતિ અત્થો. અપરિસુદ્ધકાયસમાચારાતિ અપરિસુદ્ધેન પાણાતિપાતાદિના કાયસમાચારેન સમન્નાગતા. અપરિસુદ્ધવચીસમાચારાતિ અપરિસુદ્ધેન મુસાવાદાદિના વચીસમાચારેન સમન્નાગતા. અપરિસુદ્ધમનોસમાચારાતિ અપરિસુદ્ધેન અભિજ્ઝાદિના મનોસમાચારેન સમન્નાગતા. કામં અકુસલકાયસમાચારવચીસમાચારપ્પવત્તિકાલેપિ અભિજ્ઝાદયો પવત્તન્તિયેવ, તદા પન તે ચેતનાપક્ખિકા વા અબ્બોહારિકા વાતિ, મનોસમાચારવારે એવ અભિજ્ઝાદિવસેન યોજના કતા. અથ વા દ્વારન્તરે પવત્તાનં પાણાતિપાતાદીનં વચીસમાચારાદિભાવાભાવો વિય દ્વારન્તરે પવત્તાનમ્પિ અભિજ્ઝાદીનં કાયસમાચારાદિભાવો અસિદ્ધો, મનોસમાચારભાવો એવ પન સિદ્ધોતિ કત્વા મનોસમાચારવારે એવ અભિજ્ઝાદયો ઉદ્ધટા. તથા હિ વુત્તં –
‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનિ, ન દ્વારા દ્વારચારિનો;
તસ્મા દ્વારેહિ કમ્માનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કામાવચરકુસલદ્વારકથા);
અપરિસુદ્ધાજીવાતિ અપરિસુદ્ધેન વેજ્જકમ્મદૂતકમ્મવડ્ઢિયોગાદિના એકવીસતિઅનેસનાભેદેન આજીવેન સમન્નાગતા. ઇદઞ્ચ સાસને પબ્બજિતાનંયેવ વસેન વુત્તં, ‘‘યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા’’તિ પન વચનતો બાહિરકવસેન ગહટ્ઠવસેન ચ યોજના વેદિતબ્બા. ગહટ્ઠાનમ્પિ હિ જાતિધમ્મકુલધમ્મદેસધમ્મવિલોમનવસેન અઞ્ઞથાપિ મિચ્છાજીવો લબ્ભતેવ.
ઞાણદસ્સનાયાતિ એત્થ ઞાણદસ્સનન્તિ મગ્ગઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ ફલઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ વિપસ્સનાઞાણમ્પિ. ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૭) હિ એત્થ મગ્ગઞાણં ‘‘ઞાણદસ્સન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અયમઞ્ઞો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) એત્થ ફલઞાણં. ‘‘ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદિ સત્તાહકાલકતો આળારો કાલામો’’તિ (મહાવ. ૧૦) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; પટિ. મ. ૨.૩૦) એત્થ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ‘‘ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૪-૨૩૫) એત્થ વિપસ્સનાઞાણં. ઇધ પન ઞાણદસ્સનાયાતિ મગ્ગઞાણં ‘‘ઞાણદસ્સન’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘મગ્ગઞાણસઙ્ખાતાય દસ્સનાયા’’તિ. અવિરાધિતં વિજ્ઝતીતિ અવિરાધિતં કત્વા વિજ્ઝતિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
સાળ્હસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. મલ્લિકાદેવીસુત્તવણ્ણના
૧૯૭. સત્તમે અપ્પેસક્ખાતિ અપ્પાનુભાવા. સા પન અપ્પેસક્ખતા આધિપતેય્યસમ્પત્તિયા પરિવારસમ્પત્તિયા ચ અભાવેન પાકટા હોતિ. તત્થ પરિવારસમ્પત્તિયા અભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પપરિવારા’’તિ આહ. ઇસ્સરાતિ આધિપતેય્યસંવત્તનકમ્મબલેન ઈસનસીલા. સા પનસ્સા ઇસ્સરતા વિભવસમ્પત્તિપચ્ચયા પાકટા જાતાતિ અડ્ઢતાપરિયાયભાવેન વદન્તો ‘‘અડ્ઢાતિ ઇસ્સરા’’તિ આહ. મહન્તં ધનમેતિસ્સા ભૂમિગતઞ્ચેવ વળઞ્જનકઞ્ચાતિ મહદ્ધના. ઇધ પન વળઞ્જનકેનેવ ધનેન મહદ્ધનતં દસ્સેન્તો ‘‘વળઞ્જનકધનેન મહદ્ધના’’તિ આહ. ઈસતીતિ ઈસા, અભિભૂતિ અત્થો. મહતી ઈસા મહેસા, સુપ્પતિટ્ઠિતમહેસતાય પન પરેહિ મહેસોતિ અક્ખાતબ્બતાય મહેસક્ખા. યસ્મા પન સો મહેસક્ખાભાવો આધિપતેય્યપરિવારસમ્પત્તિયા વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ‘‘મહાપરિવારા’’તિ વુત્તં.
સણ્ઠાનપારિપૂરિયા અધિકં રૂપમસ્સાતિ અભિરૂપા. સણ્ઠાનપારિપૂરિયાતિ ચ હત્થપાદાદિસરીરાવયવાનં સુસણ્ઠિતતાયાતિ અત્થો. અવયવપારિપૂરિયા હિ સમુદાયપારિપૂરિસિદ્ધિ. રૂપન્તિ ચ સરીરં ‘‘રૂપવન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ વિય. દસ્સનયુત્તાતિ સુરૂપભાવેન પસ્સિતબ્બયુત્તા, દિસ્સમાના ચક્ખૂનિ પિયાયતીતિ અઞ્ઞકિચ્ચવિક્ખેપં હિત્વાપિ દટ્ઠબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. દિસ્સમાનાવ સોમનસ્સવસેન ચિત્તં પસાદેતીતિ પાસાદિકા. તેનાહ ‘‘દસ્સનેન પાસાદિકા’’તિ. પોક્ખરતાતિ વુચ્ચતિ સુન્દરભાવો, વણ્ણસ્સ પોક્ખરતા વણ્ણપોક્ખરતા, તાય વણ્ણસમ્પત્તિયાતિ અત્થો. પોરાણા પન પોક્ખરન્તિ સરીરં વદન્તિ, વણ્ણં વણ્ણમેવ. તેસં મતેન વણ્ણઞ્ચ પોક્ખરઞ્ચ વણ્ણપોક્ખરાનિ, તેસં ભાવો વણ્ણપોક્ખરતા. ઇતિ પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ ઉત્તમપરિસુદ્ધેન વણ્ણેન ચેવ સરીરસણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ‘‘વણ્ણેન ચેવ સરીરસણ્ઠાનેન ચા’’તિ. તત્થ વણ્ણેનાતિ વણ્ણધાતુયા. સરીરં નામ સન્નિવેસવિસિટ્ઠો કરચરણગીવાસીસાદિઅવયવસમુદાયો, સો ચ સણ્ઠાનમુખેન ગય્હતીતિ આહ ‘‘સરીરસણ્ઠાનેના’’તિ.
અભિસજ્જતીતિ કુજ્ઝનવસેનેવ કુટિલકણ્ટકો વિય તસ્મિં તસ્મિં સમુટ્ઠાને મકરદન્તો વિય લગતિ. યઞ્હિ કોધસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતે આરમ્મણે ઉપનાહસ્સ પચ્ચયભૂતં કુજ્ઝનવસેન અભિસજ્જનં, તં ઇધાધિપ્પેતં, ન લુબ્ભનવસેન. કુપ્પતીતિઆદીસુ પુબ્બુપ્પત્તિ કોપો, તતો બલવતરો બ્યાપાદો લદ્ધાસેવનતાય ચિત્તસ્સ બ્યાપજ્જનતો. સાતિસયં લદ્ધાસેવનતાય તતો બ્યાપાદતોપિ બલવતરા પચ્ચત્થિકભાવેન થામપ્પત્તિ પતિત્થિયના. અન્નં પાનન્તિઆદીસુ અદીયતો અન્નં, ખાદનીયં ભોજનીયઞ્ચ. પાતબ્યતો પાનં, યંકિઞ્ચિ પાનં. વસિતબ્બતો અચ્છાદેતબ્બતો વત્થં, નિવાસનપાવુરણં. યન્તિ તેનાતિ યાનં, છત્તુપાહનવય્હસિવિકાદિ યંકિઞ્ચિ ગમનપચ્ચયં. છત્તમ્પિ હિ વસ્સાતપદુક્ખનિવારણેન મગ્ગગમનસાધનન્તિ કત્વા ‘‘યાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. માલન્તિ યંકિઞ્ચિ સુમનમાલાદિપુપ્ફં. ગન્ધન્તિ યંકિઞ્ચિ ચન્દનાદિવિલેપનં.
મલ્લિકાદેવીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. અત્તન્તપસુત્તવણ્ણના
૧૯૮. અટ્ઠમે આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. ઇધ પન યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા, તં અત્તાનં. પરન્તિ અત્તતો અઞ્ઞં. દિટ્ઠેતિ પચ્ચક્ખભૂતે. ધમ્મેતિ ઉપાદાનક્ખન્ધધમ્મે. તત્થ હિ અત્તા ભવતિ, અત્તસઞ્ઞાદિટ્ઠિ ભવતીતિ અત્તભાવસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે’’તિ. છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા જિઘચ્છાહેતુતાય. અન્તો તાપનકિલેસાનન્તિ અત્તનો સન્તાને દરથપરિળાહજનનેન સન્તાપનકિલેસાનં.
પરેસં હનનઘાતનાદિના રોદાપનતો લુદ્દો. તથા વિઘાતકભાવેન કાયચિત્તાનં વિદાલનતો દારુણો. થદ્ધહદયો કક્ખળો. બન્ધનાગારે નિયુત્તો બન્ધનાગારિકો.
ખત્તિયાભિસેકેનાતિ ખત્તિયાનં કાતબ્બઅભિસેકેન. સન્થાગારન્તિ સન્થારવસેન કતં અગારં યઞ્ઞાગારં. સપ્પિતેલેનાતિ સપ્પિમિસ્સેન તેલેન. યમકસ્નેહેન હિ એસા તદા કાયં અબ્ભઞ્જતિ. વચ્છભાવં તરિત્વા ઠિતો વચ્છતરો. પરિક્ખેપકરણત્થાયાતિ નવમાલાહિ સદ્ધિં દબ્ભેહિ વેદિયા પરિક્ખિપનત્થાય. યઞ્ઞભૂમિયન્તિ અવસેસયઞ્ઞટ્ઠાને.
દૂરસમુસ્સારિતમાનસ્સેવ સાસને સમ્માપટિપત્તિ સમ્ભવતિ, ન માનજાતિકસ્સાતિ આહ ‘‘નિહતમાનત્તા’’તિ. ઉસ્સન્નત્તાતિ બહુભાવતો. ભોગારોગ્યાદિવત્થુકા મદા સુપ્પહિયા હોન્તિ નિમિત્તસ્સ અવટ્ઠાનતો, ન તથા કુલવિજ્જામદાતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણકુલાનં પબ્બજિતાનમ્પિ જાતિવિજ્જા નિસ્સાય માનજપ્પનં દુપ્પજહન્તિ આહ ‘‘યેભુય્યેન હિ…પે… માનં કરોન્તી’’તિ. વિજાતિતાયાતિ નિહીનજાતિતાય. પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તીતિ સુવિસુદ્ધં કત્વા સીલં રક્ખિતું ન સક્કોન્તિ. સીલવસેન હિ સાસને પતિટ્ઠહન્તિ. પતિટ્ઠાતુન્તિ વા સચ્ચપ્પટિવેધેન લોકુત્તરાય પતિટ્ઠાય પતિટ્ઠાતું. યેભુય્યેન હિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના સુજાતાયેવ હોન્તિ, ન દુજ્જાતા.
પરિસુદ્ધન્તિ રાગાદીનં અચ્ચન્તમેવ પહાનદીપનતો નિરુપક્કિલેસતાય સબ્બસો વિસુદ્ધં. સદ્ધં પટિલભતીતિ પોથુજ્જનિકસદ્ધાવસેન સદ્દહતિ. વિઞ્ઞુજાતિકાનઞ્હિ ધમ્મસમ્પત્તિગ્ગહણપુબ્બિકા સદ્ધાસિદ્ધિ ધમ્મપ્પમાણધમ્મપ્પસન્નભાવતો. જાયમ્પતિકાતિ ઘરણિપતિકા. કામં ‘‘જાયમ્પતિકા’’તિ વુત્તે ઘરસામિકઘરસામિનિવસેન દ્વિન્નંયેવ ગહણં વિઞ્ઞાયતિ, યસ્સ પન પુરિસસ્સ અનેકા પજાપતિયો હોન્તિ, તત્થ કિં વત્તબ્બન્તિ એકાયપિ સંવાસો સમ્બાધોતિ દસ્સનત્થં ‘‘દ્વે’’તિ વુત્તં. રાગાદિના સકિઞ્ચનટ્ઠેન, ખેત્તવત્થુઆદિના સપલિબોધટ્ઠેન રાગરજાદીનં આગમનપથતાપિ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનતા એવાતિ દ્વેપિ વણ્ણના એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. અલગ્ગનટ્ઠેનાતિ અસજ્જનટ્ઠેન અપ્પટિબદ્ધભાવેન. એવં અકુસલકુસલપ્પવત્તીનં ઠાનભાવેન ઘરાવાસપબ્બજ્જાનં સમ્બાધબ્ભોકાસતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કુસલપ્પવત્તિયાયેવ અટ્ઠાનટ્ઠાનભાવેન તેસં તં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં.
સઙ્ખેપકથાતિ વિસું વિસું પદુદ્ધારં અકત્વા સઙ્ખેપતો અત્થવણ્ણના. એકમ્પિ દિવસન્તિ એકદિવસમત્તમ્પિ. અખણ્ડં કત્વાતિ દુક્કટમત્તસ્સપિ અનાપજ્જનેન અખણ્ડિતં કત્વા. કિલેસમલેન અમલિનન્તિ તણ્હાસંકિલેસાદિવસેન અસંકિલિટ્ઠં કત્વા. પરિદહિત્વાતિ નિવાસેત્વા ચેવ પારુપિત્વા ચ. અગારવાસો અગારં ઉત્તરપદલોપેન, તસ્સ વડ્ઢિઆવહં અગારસ્સ હિતં.
ભોગક્ખન્ધોતિ ભોગરાસિ ભોગસમુદાયો. આબન્ધનટ્ઠેનાતિ પુત્તો નત્તાતિઆદિના પેમવસેન સપરિચ્છેદવસેન બન્ધનટ્ઠેન. અમ્હાકમેતેતિ ઞાયન્તીતિ ઞાતી, પિતામહપિતુપુત્તાદિવસેન પરિવત્તનટ્ઠેન પરિવટ્ટો. સામઞ્ઞવાચીપિ સિક્ખા-સદ્દો આજીવસદ્દસન્નિધાનતો ઉપરિવુચ્ચમાનવિસેસાપેક્ખાય ચ વિસેસનિવિટ્ઠોવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘યા ભિક્ખૂનં અધિસીલસઙ્ખાતા સિક્ખા’’તિ. સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન સિક્ખા, સહ આજીવન્તિ એત્થાતિ સાજીવો. સિક્ખનભાવેનાતિ સિક્ખાય સાજીવે ચ સિક્ખનભાવેન. સિક્ખં પરિપૂરેન્તોતિ સીલસંવરં પરિપૂરેન્તો. સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તોતિ ‘‘નામકાયો, પદકાયો, નિરુત્તિકાયો, બ્યઞ્જનકાયો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૩૯) વુત્તં સિક્ખાપદં ભગવતો ચ વચનં અવીતિક્કમન્તો હુત્વાતિ અત્થો. ઇદમેવ ચ ‘‘સિક્ખન’’ન્તિ વુત્તં, તત્થ સાજીવાનં અવીતિક્કમો સિક્ખાપારિપૂરિયા પચ્ચયો. તતો હિ યાવ મગ્ગા સિક્ખાપારિપૂરી હોતીતિ.
અનુપ્પદાતાતિ અનુબલપ્પદાતા, અનુવત્તનવસેન વા પદાતા. કસ્સ પન અનુવત્તનં પદાનઞ્ચાતિ? ‘‘સહિતાન’’ન્તિ વુત્તત્તા સન્ધાનસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ. તેનાહ ‘‘સન્ધાનાનુપ્પદાતા’’તિ. યસ્મા પન અનુવત્તનવસેન સન્ધાનસ્સ પદાનં આધાનં આરક્ખનં વા દળ્હકરણં હોતિ, તેન વુત્તં ‘‘દ્વે જને સમગ્ગે દિસ્વા’’તિઆદિ. આરમન્તિ એત્થાતિ આરામો, રમિતબ્બટ્ઠાનં. યસ્મા પન આ-કારેન વિનાપિ અયમત્થો લબ્ભતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમગ્ગરામોતિપિ પાળિ, અયમેવત્થો’’તિ.
એત્થાતિ –
‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો, એકારો વત્તતી રથો;
અનીઘં પસ્સ આયન્તં, છિન્નસોતં અબન્ધન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૪.૩૪૭; ઉદા. ૬૫; પેટકો. ૨૫) –
ઇમિસ્સા ગાથાય. સીલઞ્હેત્થ નેલઙ્ગન્તિ વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘ચિત્તો ગહપતિ, નેલઙ્ગન્તિ ખો, ભન્તે, સીલાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૭). સુકુમારાતિ અપ્ફરુસતાય મુદુકા. પુરસ્સ એસાતિ એત્થ પુર-સદ્દો તન્નિવાસિવાચકો દટ્ઠબ્બો – ‘‘ગામો આગતો’’તિઆદીસુ વિય. તેનેવાહ ‘‘નગરવાસીન’’ન્તિ. મનં અપ્પાયતિ વડ્ઢેતીતિ મનાપો. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તવુડ્ઢિકરા’’તિ.
કાલવાદીતિઆદિ સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતસ્સ પટિપત્તિદસ્સનં. અત્થસંહિતાપિ હિ વાચા અયુત્તકાલપ્પયોગેન અત્થાવહા ન સિયાતિ અનત્થવિઞ્ઞાપનવાચં અનુલોમેતિ, તસ્મા સમ્ફપ્પલાપં પજહન્તેન અકાલવાદિતા પરિહરિતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘કાલવાદી’’તિ. કાલેન વદન્તેનપિ ઉભયાનત્થસાધનતો અભૂતં પરિવજ્જેતબ્બન્તિ આહ ‘‘ભૂતવાદી’’તિ. ભૂતઞ્ચ વદન્તેન યં ઇધલોકપરલોકહિતસમ્પાદકં, તદેવ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘અત્થવાદી’’તિ વુત્તં. અત્થં વદન્તેનપિ લોકિયધમ્મસન્નિસ્સિતમેવ અવત્વા લોકુત્તરધમ્મસન્નિસ્સિતં કત્વા વત્તબ્બન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘ધમ્મવાદી’’તિ વુત્તં. યથા ચ અત્થો લોકુત્તરધમ્મસન્નિસ્સિતો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘વિનયવાદી’’તિ વુત્તં. પઞ્ચન્નઞ્હિ સંવરવિનયાનં પઞ્ચન્નઞ્ચ પહાનવિનયાનં વસેન વુચ્ચમાનો અત્થો નિબ્બાનાધિગમનહેતુભાવતો લોકુત્તરધમ્મસન્નિસ્સિતો હોતીતિ. એવં ગુણવિસેસયુત્તોવ અત્થો વુચ્ચમાનો દેસનાકોસલ્લે સતિ સોભતિ, કિચ્ચકરો ચ હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સેતું ‘‘નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તં દેસનાકોસલ્લં વિભાવેતું ‘‘કાલેના’’તિઆદિમાહ. પુચ્છાદિવસેન હિ ઓતિણ્ણવાચાવત્થુસ્મિં એકંસાદિબ્યાકરણવિભાગં સલ્લક્ખેત્વા ઠપનાહેતૂદાહરણસન્દસ્સનાદિં તંતંકાલાનુરૂપં વિભાવેન્તિયા પરિમિતપરિચ્છિન્નરૂપાય વિપુલતરગમ્ભીરોદારપરમત્થવિત્થારસઙ્ગાહિકાય કથાય ઞાણબલાનુરૂપં પરે યાથાવતો ધમ્મે પતિટ્ઠાપેન્તો ‘‘દેસનાકુસલો’’તિ વુચ્ચતીતિ એવમેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા.
એવં પટિપાટિયા સત્ત મૂલસિક્ખાપદાનિ વિભજિત્વા અભિજ્ઝાદિપ્પહાનં ઇન્દ્રિયસંવરજાગરિયાનુયોગેહિ વિભાવેતું તમ્પિ નીહરિત્વા આચારસીલસ્સેવ વિભજનવસેન પાળિ પવત્તાતિ તદત્થં વિવરિતું ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બીજાનં ગામો સમૂહો બીજગામો. ભૂતાનં જાતાનં નિબ્બત્તાનં રુક્ખગચ્છલતાદીનં સમૂહો ભૂતગામો. નનુ ચ રુક્ખાદયો ચિત્તરહિતતાય ન જીવા, ચિત્તરહિતતા ચ પરિપ્ફન્દાભાવતો છિન્ને વિરુહનતો વિસદિસજાતિભાવતો ચતુયોનિઅપરિયાપન્નતો ચ વેદિતબ્બા, વુદ્ધિ પન પવાળસિલાલવણાનમ્પિ વિજ્જતીતિ ન તેસં જીવભાવે કારણં, વિસયગ્ગહણઞ્ચ નેસં પરિકપ્પનામત્તં સુપનં વિય ચિઞ્ચાદીનં, તથા દોહળાદયો, અથ કસ્મા બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતિ ઇચ્છિતાતિ? સમણસારુપ્પતો તન્નિવાસિસત્તાનુરક્ખણતો ચ. તેનેવાહ – ‘‘જીવસઞ્ઞિનો હિ મોઘપુરિસ મનુસ્સા રુક્ખસ્મિ’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૮૯).
મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં, મૂલં બીજં એતસ્સાતિપિ મૂલબીજં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ફળુબીજન્તિ પબ્બબીજં. પચ્ચયન્તરસમવાયે સદિસફલુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો વિરુહનસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજ-સદ્દો તદત્થસંસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ મૂલાદિતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજબીજ’’ન્તિ ‘‘રૂપરૂપં, દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૭) ચ યથા. કસ્મા પનેત્થ બીજગામભૂતગામં ઉદ્ધરિત્વા બીજગામો એવ નિદ્દિટ્ઠોતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, નનુ અવોચુમ્હા ‘‘મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં, મૂલં બીજં એતસ્સાતિપિ મૂલબીજ’’ન્તિ. તત્થ પુરિમેન બીજગામો નિદ્દિટ્ઠો, દુતિયેન ભૂતગામો. દુવિધોપેસ મૂલબીજઞ્ચ મૂલબીજઞ્ચ મૂલબીજન્તિ સામઞ્ઞનિદ્દેસેન, એકસેસનયેન વા ઉદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘પઞ્ચવિધસ્સા’’તિઆદિ. નીલતિણરુક્ખાદિકસ્સાતિ અલ્લતિણસ્સ ચેવ અલ્લરુક્ખાદિકસ્સ ચ. આદિ-સદ્દેન ઓસધિગચ્છલતાદીનં સઙ્ગહો.
એકં ભત્તં એકભત્તં, તં અસ્સ અત્થીતિ એકભત્તિકો. સો પન રત્તિભોજનેનપિ સિયાતિ તન્નિવત્તનત્થં આહ ‘‘રત્તૂપરતો’’તિ. એવમ્પિ અપરણ્હભોજીપિ સિયા એકભત્તિકોતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘વિરતો વિકાલભોજના’’તિ વુત્તં. અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ મજ્ઝન્હિકા અયં બુદ્ધાદીનં અરિયાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો ભોજનસ્સ કાલો નામ, તદઞ્ઞો વિકાલો. અટ્ઠકથાયં પન દુતિયપદેન રત્તિભોજનસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા ‘‘અતિક્કન્તે મજ્ઝન્હિકે યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના ભોજનં વિકાલભોજનં નામા’’તિ વુત્તં.
દારુમાસકોતિ યે વોહારં ગચ્છન્તીતિ ઇતિ-સદ્દેન એવંપકારે દસ્સેતિ. અઞ્ઞેહિ ગાહાપને ઉપનિક્ખિત્તસાદિયને ચ પટિગ્ગહણત્થો લબ્ભતીતિ ‘‘નેવ તં ઉગ્ગણ્હાતિ, ન ઉગ્ગહાપેતિ, ન ઉપનિક્ખિત્તં સાદિયતી’’તિ વુત્તં. અથ વા તિવિધં પટિગ્ગહણં કાયેન, વાચાય, મનસાતિ. તત્થ કાયેન પટિગ્ગહણં ઉગ્ગણ્હનં, વાચાય પટિગ્ગહણં ઉગ્ગહાપનં, મનસા પટિગ્ગહણં સાદિયનન્તિ તિવિધમ્પિ પટિગ્ગહણં એકજ્ઝં ગહેત્વા પટિગ્ગહણાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘નેવ તં ઉગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિ. એસ નયો આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણાતિઆદીસુપિ. નીવારાદિઉપધઞ્ઞસ્સ સાલિઆદિમૂલધઞ્ઞન્તોગધત્તા વુત્તં ‘‘સત્તવિધસ્સા’’તિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ વસાનિ ભેસજ્જાનિ અચ્છવસં, મચ્છવસં, સુસુકાવસં, સૂકરવસં, ગદ્રભવસ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) વુત્તત્તા ઇદં ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતં નામ. તસ્સ પન ‘‘કાલે પટિગ્ગહિત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) વુત્તત્તા પટિગ્ગહણં વટ્ટતિ સતિ પચ્ચયેતિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતા’’તિ.
સારુપ્પેન વઞ્ચનં રૂપકૂટં, પતિરૂપેન વઞ્ચનાતિ અત્થો. અઙ્ગેન અત્તનો સરીરાવયવેન વઞ્ચનં અઙ્ગકૂટં. ગણ્હનવસેન વઞ્ચનં ગહણકૂટં. પટિચ્છન્નં કત્વા વઞ્ચનં પટિચ્છન્નકૂટં. અક્કમતીતિ નિપ્પીળેતિ, પુબ્બભાગે અક્કમતીતિ સમ્બન્ધો. હદયન્તિ નાળિઆદિમાનભાજનાનં અબ્ભન્તરં. તેલાદીનં નાળિઆદીહિ મિનનકાલે ઉસ્સાપિતા સિખાયેવ સિખાભેદો, તસ્સા હાપનં. કેચીતિ સારસમાસાચરિયા ઉત્તરવિહારવાસિનો ચ.
વધોતિ મુટ્ઠિપ્પહારકસાતાળનાદીહિ હિંસનં, વિહેઠનન્તિ અત્થો. વિહેઠનત્થોપિ હિ વધ-સદ્દો દિસ્સતિ ‘‘અત્તાનં વધિત્વા વધિત્વા રોદતી’’તિઆદીસુ. યથા હિ અપટિગ્ગહભાવસામઞ્ઞે સતિપિ પબ્બજિતેહિ અપ્પટિગ્ગહિતબ્બવત્થુવિસેસભાવસન્દસ્સનત્થં ઇત્થિકુમારિદાસિદાસાદયો વિભાગેન વુત્તા, એવં પરસ્સહરણભાવતો અદિન્નાદાનભાવસામઞ્ઞે સતિપિ તુલાકૂટાદયો અદિન્નાદાનવિસેસભાવદસ્સનત્થં વિભાગેન વુત્તા. ન એવં પાણાતિપાતપરિયાયસ્સ વધસ્સ પુન ગહણે પયોજનં અત્થિ, તત્થ સયંકારો, ઇધ પરંકારોતિ ચ ન સક્કા વત્તું ‘‘કાયવચિપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના છપ્પયોગા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૦) વચનતો, તસ્મા યથાવુત્તો એવમેત્થ અત્થો યુત્તો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વધોતિ મારણ’’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ પોથનમેવ સન્ધાયાતિ ચ સક્કા વિઞ્ઞાતું મારણસદ્દસ્સ વિહિંસનેપિ દિસ્સનતો.
ચીવરપિણ્ડપાતાનં યથાક્કમં કાયકુચ્છિપરિહરણમત્તજોતનાયં અવિસેસતો અટ્ઠન્નં પરિક્ખારાનં તપ્પયોજનતા સમ્ભવતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તે સબ્બેપી’’તિઆદિમાહ. એતેપીતિ નવપરિક્ખારિકાદયોપિ અપ્પિચ્છા ચ સન્તુટ્ઠા ચ. ન હિ તત્તકેન મહિચ્છતા અસન્તુટ્ઠિતા હોતીતિ.
ચતૂસુ દિસાસુ સુખં વિહરતિ, તતો એવ સુખવિહારટ્ઠાનભૂતા ચતસ્સો દિસા અસ્સ સન્તીતિ ચાતુદ્દિસો. તત્થ ચાયં સત્તે વા સઙ્ખારે વા ભયેન નપ્પટિહઞ્ઞતીતિ અપ્પટિઘો. દ્વાદસવિધસ્સ સન્તોસસ્સ વસેન સન્તુસ્સનતો સન્તુસ્સમાનો. ઇતરીતરેનાતિ ઉચ્ચાવચેન પરિસ્સયાનં બાહિરાનં સીહબ્યગ્ઘાદીનં, અબ્ભન્તરાનઞ્ચ કામચ્છન્દાદીનં કાયચિત્તૂપદ્દવાનં અભિભવનતો પરિસ્સયાનં સહિતા. બન્ધનભાવકરભયાભાવેન અચ્છમ્ભિ. એકો અસહાયો. તતો એવ ખગ્ગમિગસિઙ્ગસદિસતાય ખગ્ગવિસાણકપ્પો ચરેય્યાતિ અત્થો.
છિન્નપક્ખો, અસઞ્જાતપક્ખો વા સકુણો ગન્તું ન સક્કોતીતિ પક્ખિ-સદ્દેન વિસેસેત્વા સકુણો પાળિયં વુત્તોતિ આહ ‘‘પક્ખયુત્તો સકુણો’’તિ. યસ્સ સન્નિધિકારપરિભોગો કિઞ્ચિ ઠપેતબ્બં સાપેક્ખાઠપનઞ્ચ નત્થિ, તાદિસો અયં ભિક્ખૂતિ દસ્સેન્તો ‘‘અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો’’તિઆદિમાહ. અરિયન્તિ અપેન્તિ તતો દોસા, તેહિ વા આરકાતિ અરિયોતિ આહ ‘‘અરિયેનાતિ નિદ્દોસેના’’તિ. અજ્ઝત્તન્તિ અત્તનિ. નિદ્દોસસુખન્તિ નિરામિસસુખં કિલેસવજ્જરહિતત્તા.
યથાવુત્તે સીલસંવરે પતિટ્ઠિતસ્સેવ ઇન્દ્રિયસંવરો ઇચ્છિતબ્બો તદધિટ્ઠાનતો તસ્સ ચ પરિપાલકભાવતોતિ વુત્તં ‘‘સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો ભિક્ખૂ’’તિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતી’’તિઆદિપદેસુ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ન નિમિત્તગ્ગાહીતિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં વા સુભનિમિત્તાદિકં વા કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્તં ન ગણ્હાતિ, દિટ્ઠમત્તેયેવ સણ્ઠાતિ. નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનતો પાકટભાવકરણતો અનુબ્યઞ્જનન્તિલદ્ધવોહારં હત્થપાદસિતહસિતકથિતવિલોકિતાદિભેદં આકારં ન ગણ્હાતિ. યં તત્થ ભૂતં, તદેવ ગણ્હાતિ. યત્વાધિકરણમેનન્તિઆદિમ્હિ યંકારણા યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ એતં પુગ્ગલં સતિકવાટેન ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં અપિહિતચક્ખુદ્વારં હુત્વા વિહરન્તં એતે અભિજ્ઝાદયો ધમ્મા અન્વસ્સવેય્યું અનુપ્પબન્ધેય્યું. તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતીતિ તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સતિકવાટેન પિદહનત્થાય પટિપજ્જતિ. એવં પટિપજ્જન્તોયેવ ચ ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ વુચ્ચતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એવમિદં સઙ્ખેપતો રૂપાદીસુ કિલેસાનુબન્ધનિમિત્તાદિગ્ગાહપરિવજ્જનલક્ખણં ઇન્દ્રિયસંવરં સીલં વેદિતબ્બં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાસુ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. કિલેસેહિ અનવસિત્તસુખન્તિઆદીસુ રૂપાદીસુ નિમિત્તાદિગ્ગાહપરિવજ્જનલક્ખણત્તા ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ કિલેસેહિ અનવસિત્તસુખતા અવિકિણ્ણસુખતા ચસ્સ વુત્તા.
અભિક્કમનં અભિક્કન્તો, પુરતો ગમનં. પટિક્કમનં પટિક્કન્તો, પચ્ચાગમનં. તદુભયમ્પિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ લબ્ભતિ. ગમને તાવ પુરતો કાયં અભિહરન્તો અભિક્કમતિ નામ, પટિનિવત્તેન્તો પટિક્કમતિ નામ. ઠાનેપિ ઠિતકોવ કાયં પુરતો ઓણમન્તો અભિક્કમતિ નામ, પચ્છતો અપનામેન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિસજ્જાયપિ નિસિન્નકોવ આસનસ્સ પુરિમઅઙ્ગાભિમુખો સંસરન્તો અભિક્કમતિ નામ, પચ્છિમં અઙ્ગપ્પદેસં પચ્ચાસંસરન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિપજ્જાયપિ એસેવ નયો.
સાત્થકસમ્પજઞ્ઞન્તિઆદીસુ સમન્તતો પકારેહિ, પકટ્ઠં વા સવિસેસં જાનાતીતિ સમ્પજાનો, સમ્પજાનસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં, તથાપવત્તં ઞાણં. ધમ્મતો વડ્ઢિસઙ્ખાતેન સહ અત્થેન વત્તતીતિ સાત્થકં, અભિક્કન્તાદિસાત્થકસ્સ સમ્પજઞ્ઞં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. સપ્પાયસ્સ અત્તનો ઉપકારાવહસ્સ સમ્પજઞ્ઞં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ ભિક્ખાચારગોચરે, અઞ્ઞત્થાપિ પવત્તેસુ અવિજહિતકમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે ગોચરે સમ્પજઞ્ઞં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનમેવ સમ્પજઞ્ઞં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. તત્થ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૯) અભિક્કમનચિત્તે ઉપ્પન્ને ચિત્તવસેનેવ અગન્ત્વા ‘‘કિન્નુ મે એત્થ ગતેન અત્થો અત્થિ નત્થી’’તિ અત્થાનત્થં પરિગ્ગહેત્વા અત્થપરિગ્ગહણં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. તત્થ ચ અત્થોતિ ચેતિયદસ્સનબોધિદસ્સનસઙ્ઘદસ્સનથેરદસ્સનઅસુભદસ્સનાદિવસેન ધમ્મતો વડ્ઢિ. ચેતિયં વા બોધિં વા દિસ્વાપિ હિ બુદ્ધારમ્મણં, સઙ્ઘદસ્સનેન સઙ્ઘારમ્મણં પીતિં ઉપ્પાદેત્વા તદેવ ખયવયતો સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ. થેરે દિસ્વા તેસં ઓવાદે પતિટ્ઠાય અસુભં દિસ્વા તત્થ પઠમજ્ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તદેવ ખયવયતો સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ, તસ્મા એતેસં દસ્સનં ‘‘સાત્થક’’ન્તિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘આમિસતોપિ વડ્ઢિ અત્થોયેવ તં નિસ્સાય બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય પટિપન્નત્તા’’તિ વદન્તિ.
તસ્મિં પન ગમને સપ્પાયાસપ્પાયં પરિગ્ગહેત્વા સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. સેય્યથિદં – ચેતિયદસ્સનં તાવ સાત્થં. સચે પન ચેતિયસ્સ મહાપૂજાય દસદ્વાદસયોજનન્તરે પરિસા સન્નિપતન્તિ, અત્તનો વિભવાનુરૂપં ઇત્થિયોપિ પુરિસાપિ અલઙ્કતપટિયત્તા ચિત્તકમ્મરૂપકાનિ વિય સઞ્ચરન્તિ. તત્ર ચસ્સ ઇટ્ઠે આરમ્મણે લોભો, અનિટ્ઠે પટિઘો, અસમપેક્ખને મોહો ઉપ્પજ્જતિ, કાયસંસગ્ગાપત્તિં વા આપજ્જતિ, જીવિતબ્રહ્મચરિયાનં વા અન્તરાયો હોતિ. એવં તં ઠાનં અસપ્પાયં હોતિ, વુત્તપ્પકારઅન્તરાયાભાવે સપ્પાયં. બોધિદસ્સનેપિ એસેવ નયો. સઙ્ઘદસ્સનમ્પિ સાત્થં. સચે પન અન્તોગામે મહામણ્ડપં કારેત્વા સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં કરોન્તેસુ મનુસ્સેસુ વુત્તપ્પકારેનેવ જનસન્નિપાતો ચેવ અન્તરાયો ચ હોતિ. એવં તં ઠાનં અસપ્પાયં, અન્તરાયાભાવે સપ્પાયં. મહાપરિસાપરિવારાનં થેરાનં દસ્સનેપિ એસેવ નયો. અસુભદસ્સનમ્પિ સાત્થં મગ્ગફલાધિગમહેતુભાવતો. દન્તકટ્ઠત્થાય સામણેરં ગહેત્વા ગતદહરભિક્ખુનો વત્થુપેત્થ કથેતબ્બં. એવં સાત્થમ્પિ પનેતં પુરિસસ્સ માતુગામાસુભં અસપ્પાયં, માતુગામસ્સ ચ પુરિસાસુભં. સભાગમેવ સપ્પાયન્તિ એવં સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં નામ.
એવં પરિગ્ગહિતસાત્થકસપ્પાયસ્સ પન અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ અત્તનો ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતં ગોચરં ઉગ્ગહેત્વા ભિક્ખાચારગોચરે તં ગહેત્વાવ ગમનં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં નામ.
અભિક્કમાદીસુ પન અસમ્મુય્હનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. તં એવં વેદિતબ્બં – ઇધ ભિક્ખુ અભિક્કમન્તો વા પટિક્કમન્તો વા યથા અન્ધપુથુજ્જના અભિક્કમાદીસુ ‘‘અત્તા અભિક્કમતિ, અત્તના અભિક્કમો નિબ્બત્તિતો’’તિ વા, ‘‘અહં અભિક્કમામિ, મયા અભિક્કમો નિબ્બત્તિતો’’તિ વા સમ્મુય્હન્તિ, તથા અસમ્મુય્હન્તો ‘‘અભિક્કમામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને તેનેવ ચિત્તેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિં જનયમાના ઉપ્પજ્જતિ, ઇતિ ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન અયં કાયસમ્મતો અટ્ઠિસઙ્ઘાટો અભિક્કમતિ, તસ્સેવં અભિક્કમતો એકેકપદુદ્ધરણે પથવીધાતુ, આપોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા હોન્તિ બલવતિયો. તથા અતિહરણવીતિહરણેસુ. વોસ્સજ્જને તેજોધાતુ, વાયોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા બલવતિયો. તથા સન્નિક્ખેપનસન્નિરુમ્ભનેસુ. તત્થ ઉદ્ધરણે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા અતિહરણં ન પાપુણન્તિ, તથા અતિહરણે પવત્તા વીતિહરણં, વીતિહરણે પવત્તા વોસ્સજ્જનં, વોસ્સજ્જને પવત્તા સન્નિક્ખેપનં, સન્નિક્ખેપને પવત્તા સન્નિરુમ્ભનં ન પાપુણન્તિ. તત્થ તત્થેવ પબ્બપબ્બં સન્નિસન્ધિ ઓધિઓધિ હુત્વા તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલં વિય પટપટાયન્તા ભિજ્જન્તિ. તત્થ કો એકો અભિક્કમતિ, કસ્સ વા એકસ્સ અભિક્કમનં? પરમત્થતો હિ ધાતૂનંયેવ ગમનં, ધાતૂનં ઠાનં, ધાતૂનં નિસજ્જનં, ધાતૂનં સયનં. તસ્મિં તસ્મિઞ્હિ કોટ્ઠાસે સદ્ધિં રૂપેન –
‘‘અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં, અઞ્ઞં ચિત્તં નિરુજ્ઝતિ;
અવીચિમનુસમ્બન્ધો, નદીસોતોવ વત્તતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૯; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૩૬૮);
એવં અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં નામાતિ. પચ્ચયસમ્પત્તિન્તિ પચ્ચયપારિપૂરિં. ઇમે ચત્તારોતિ સીલસંવરો, સન્તોસો, ઇન્દ્રિયસંવરો, સતિસમ્પજઞ્ઞન્તિ ઇમે ચત્તારો અરઞ્ઞવાસસ્સ સમ્ભારા. વત્તબ્બતં આપજ્જતીતિ ‘‘અસુકસ્સ ભિક્ખુનો અરઞ્ઞે તિરચ્છાનગતાનં વિય વનચરકાનં વિય ચ નિવાસમત્તમેવ, ન અરઞ્ઞવાસાનુચ્છવિકા કાચિ સમ્માપટિપત્તી’’તિ અપવાદવસેન વત્તબ્બતં, આરઞ્ઞકેહિ વા તિરચ્છાનગતેહિ વનચરકવિસભાગજનેહિ વિપ્પટિપત્તિવસેન વત્થબ્બતં આપજ્જતિ. ભેરવસદ્દં સાવેન્તિ, તાવતા અપલાયન્તાનં હત્થેહિ સીસં…પે… કરોન્તિ. કાળકસદિસત્તા કાળકં, વીતિક્કમસઙ્ખાતં થુલ્લવજ્જં. તિલકસદિસત્તા તિલકં, મિચ્છાવિતક્કસઙ્ખાતં અણુમત્તવજ્જં. તન્તિ પીતિં. વિભૂતભાવેન ઉપટ્ઠાનતો ખયતો સમ્મસન્તો.
વિવિત્તન્તિ જનવિવિત્તં. તેનાહ ‘‘સુઞ્ઞ’’ન્તિ. તં પન જનસદ્દનિગ્ઘોસાભાવેન વેદિતબ્બં સદ્દકણ્ટકત્તા ઝાનસ્સાતિ આહ ‘‘અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ અત્થો’’તિ. એતદેવાતિ નિસ્સદ્દતંયેવ. વિહારો પાકારપરિચ્છિન્નો સકલો આવાસો. અડ્ઢયોગો દીઘપાસાદો, ‘‘ગરુળસણ્ઠાનપાસાદો’’તિપિ વદન્તિ. પાસાદો ચતુરસ્સપાસાદો. હમ્મિયં મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. અટ્ટો પટિરાજૂનં પટિબાહનયોગ્ગો ચતુપ્પઞ્ચભૂમકો પતિસ્સયવિસેસો. માળો એકકૂટસઙ્ગહિતો અનેકકોણવન્તો પતિસ્સયવિસેસો. અપરો નયો – વિહારો નામ દીઘમુખપાસાદો. અડ્ઢયોગો એકપસ્સચ્છદનકસેનાસનં. તસ્સ કિર એકપસ્સે ભિત્તિ ઉચ્ચતરા હોતિ, ઇતરપસ્સે નીચા. એતેન તં એકપસ્સચ્છદનકં હોતિ. પાસાદો નામ આયતચતુરસ્સપાસાદો. હમ્મિયં મુણ્ડચ્છદનં ચન્દિકઙ્ગણયુત્તં. ગુહા નામ કેવલા પબ્બતગુહા. લેણં દ્વારબદ્ધં પબ્ભારં. મણ્ડપોતિ સાખામણ્ડપો. આવસથભૂતં સેનાસનં વિહરિતબ્બટ્ઠેન વિહારસેનાસનં. મસારકાદિ મઞ્ચપીઠં તત્થ અત્થરિતબ્બભિસિ ઉપધાનઞ્ચ મઞ્ચપીઠસમ્બન્ધતો મઞ્ચપીઠસેનાસનં. ચિમિલિકાદિ ભૂમિયં સન્થરિતબ્બતાય સન્થતસેનાસનં. અભિસઙ્ખતાભાવતો કેવલં સયનસ્સ નિસજ્જાય ચ ઓકાસભૂતં રુક્ખમૂલાદિ પટિક્કમિતબ્બટ્ઠાનં ઓકાસસેનાસનં. સેનાસનગ્ગહણેન ગહિતમેવાતિ ‘‘વિવિત્તં સેનાસન’’ન્તિ ઇમિના સેનાસનગ્ગહણેન ગહિતમેવ સામઞ્ઞજોતનાભાવતો.
યદિ એવં કસ્મા ‘‘અરઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇમસ્સ પના’’તિઆદિ. ભિક્ખુનીનં વસેન આગતન્તિ ઇદં વિનયે તથા આગતં સન્ધાય વુત્તં, અભિધમ્મેપિ (વિભ. ૫૨૯) પન ‘‘અરઞ્ઞન્તિ નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખિલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ આગતમેવ. તત્થ હિ યં ન ગામપ્પદેસન્તોગધં, તં અરઞ્ઞન્તિ નિપ્પરિયાયવસેન તથા વુત્તં. ધુતઙ્ગનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧) યં વુત્તં, તં યુત્તં, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેન ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. રુક્ખમૂલન્તિ રુક્ખસમીપં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યાવતા મજ્ઝન્હિકે કાલે સમન્તા છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલ’’ન્તિ. સેલ-સદ્દો અવિસેસતો પબ્બતપરિયાયોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પબ્બતન્તિ સેલ’’ન્તિ, ન સિલામયમેવ. પંસુમયાદિકો હિ તિવિધોપિ પબ્બતો એવાતિ. વિવરન્તિ દ્વિન્નં પબ્બતાનં મિથો આસન્નતરે ઠિતાનં ઓવરકાદિસદિસં વિવરં. એકસ્મિંયેવ વા પબ્બતે. ઉમઙ્ગસદિસન્તિ સુદુઙ્ગાસદિસં. મનુસ્સાનં અનુપચારટ્ઠાનન્તિ પકતિસઞ્ચારવસેન મનુસ્સેહિ ન સઞ્ચરિતબ્બટ્ઠાનં. આદિ-સદ્દેન ‘‘વનપત્થન્તિ વનસણ્ડાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં. વનપત્થન્તિ ભિંસનકાનમેતં. વનપત્થન્તિ સલોમહંસાનમેતં. વનપત્થન્તિ પરિયન્તાનમેતં. વનપત્થન્તિ ન મનુસ્સૂપચારાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચન’’ન્તિ (વિભ. ૫૩૧) ઇમં પાળિપ્પદેસં સઙ્ગણ્હાતિ. અચ્છન્નન્તિ કેનચિ છદનેન અન્તમસો રુક્ખસાખાયપિ ન છાદિતં. નિક્કડ્ઢિત્વાતિ નીહરિત્વા. પબ્ભારલેણસદિસેતિ પબ્ભારસદિસે, લેણસદિસે વા.
પિણ્ડપાતપરિયેસનં પિણ્ડપાતો ઉત્તરપદલોપેનાતિ આહ ‘‘પિણ્ડપાતપરિયેસનતો પટિક્કન્તો’’તિ. પલ્લઙ્કન્તિ એત્થ પરિ-સદ્દો સમન્તતોતિ એતસ્મિં અત્થે, તસ્મા વામોરું દક્ખિણોરુઞ્ચ સમં ઠપેત્વા ઉભો પાદે અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધે કત્વા નિસજ્જા પલ્લઙ્કન્તિ આહ ‘‘સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસન’’ન્તિ. ઊરૂનં બન્ધનવસેન નિસજ્જા પલ્લઙ્કં. આભુજિત્વાતિ ચ યથા પલ્લઙ્કવસેન નિસજ્જા હોતિ, એવં ઉભો પાદે આભુજિતે સમિઞ્જિતે કત્વા. તં પન ઉભિન્નં પાદાનં તથાસમ્બન્ધતાકરણન્તિ આહ ‘‘બન્ધિત્વા’’તિ. હેટ્ઠિમકાયસ્સ અનુજુકં ઠપનં નિસજ્જાવચનેનેવ બોધિતન્તિ ઉજું કાયન્તિ એત્થ કાય-સદ્દો ઉપરિમકાયવિસયોતિ આહ ‘‘ઉપરિમસરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા’’તિ. તં પન ઉજુકં ઠપનં સરૂપતો પયોજનતો ચ દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠારસા’’તિઆદિ વુત્તં. ન પણમન્તીતિ ન ઓણમન્તિ. ન પરિપતતીતિ ન વિગચ્છતિ વીથિં ન લઙ્ઘેતિ, તતો એવ પુબ્બેનાપરં વિસેસસમ્પત્તિયા કમ્મટ્ઠાનં વુદ્ધિં ફાતિં ગચ્છતિ. પરિમુખન્તિ એત્થ પરિ-સદ્દો અભિ-સદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાનંયેવ પુરક્ખત્વાતિ અત્થો. સમીપત્થો વા પરિ-સદ્દોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મુખસમીપે વા કત્વા’’તિ આહ. એત્થ ચ યથા ‘‘વિવિત્તં સેનાસનં ભજતી’’તિઆદિના ભાવનાનુરૂપં સેનાસનં દસ્સિતં, એવં નિસીદતીતિ ઇમિના અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિયો સન્તો ઇરિયાપથો દસ્સિતો. ‘‘પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા’’તિ ઇમિના નિસજ્જાય દળ્હભાવો. ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયો.
પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો ‘‘પરિણાયિકા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬, ૨૦) વિય. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો ‘‘સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખ’’ન્તિઆદીસુ વિય. પટિપક્ખતો નિગ્ગમનટ્ઠો હિ નિય્યાનટ્ઠો, તસ્મા પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિન્તિ સબ્બથા ગહિતાસમ્મોસં પરિચ્ચત્તસમ્મોસં સતિં કત્વા, પરમસતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો.
અભિજ્ઝાયતિ ગિજ્ઝતિ અભિકઙ્ખતિ એતાયાતિ અભિજ્ઝા, લોભો. લુજ્જનટ્ઠેનાતિ ભિજ્જનટ્ઠેન, ખણે ખણે ભિજ્જનટ્ઠેનાતિ અત્થો. વિક્ખમ્ભનવસેનાતિ એત્થ વિક્ખમ્ભનં અનુપ્પાદનં અપ્પવત્તનં પટિપક્ખેન સુપ્પહીનત્તા. પહીનત્તાતિ ચ પહીનસદિસતં સન્ધાય વુત્તં ઝાનસ્સ અનધિગતત્તા. તથાપિ નયિદં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિય સભાવતો વિગતાભિજ્ઝં, અથ ખો ભાવનાવસેન. તેનાહ ‘‘ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસદિસેના’’તિ. એસેવ નયોતિ યથા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સભાવેન વિગતાભિજ્ઝં અબ્યાપન્નઞ્ચ ન ભાવનાય વિક્ખમ્ભિતત્તા, ન એવમિદં. ઇદં પન ચિત્તં ભાવનાય પરિસોધિતત્તા અબ્યાપન્નં વિગતથિનમિદ્ધં અનુદ્ધતં નિબ્બિચિકિચ્છઞ્ચાતિ અત્થો. પુરિમપકતિન્તિ પરિસુદ્ધપણ્ડરસભાવં. ‘‘યા તસ્મિં સમયે ચિત્તસ્સ અકલ્યતા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૨; વિભ. ૫૪૬) થિનસ્સ, ‘‘યા તસ્મિં સમયે કાયસ્સ અકલ્યતા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૩; વિભ. ૫૪૬) ચ મિદ્ધસ્સ અભિધમ્મે નિદ્દિટ્ઠત્તા વુત્તં ‘‘થિનં ચિત્તગેલઞ્ઞં, મિદ્ધં ચેતસિકગેલઞ્ઞ’’ન્તિ. સતિપિ હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિપ્પયોગે ચિત્તકાયલહુતાદીનં વિય ચિત્તચેતસિકાનં યથાક્કમં તંતંવિસેસસ્સ યા તેસં અકલ્યતાદીનં વિસેસપચ્ચયતા, અયમેતેસં સભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. આલોકસઞ્ઞીતિ એત્થ અતિસયત્તવિસિટ્ઠઅત્થિઅત્થાવબોધકોયમીકારોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રત્તિમ્પિ…પે… સમન્નાગતો’’તિ. ઇદં ઉભયન્તિ સતિસમ્પજઞ્ઞમાહ.
અતિક્કમિત્વાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પજહિત્વા. કથમિદં કથમિદન્તિ પવત્તિયા કથંકથા, વિચિકિચ્છા, સા એતસ્સ અત્થીતિ કથંકથી, ન કથંકથીતિ અકથંકથી, નિબ્બિચિકિચ્છો. લક્ખણાદિભેદતોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પચ્ચયપરિહાનપ્પહાયકાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તેપિ હિ પભેદતો દટ્ઠબ્બાતિ. ઉચ્છિન્દિત્વા પાતેન્તીતિ એત્થ ઉચ્છિન્દનં પાતનઞ્ચ તાસં પઞ્ઞાનં અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનમેવ. ઇતિ મહગ્ગતાનુત્તરપઞ્ઞાનં એકચ્ચાય ચ પરિત્તપઞ્ઞાય અનુપ્પત્તિહેતુભૂતા નીવરણધમ્મા ઇતરાય ચ સમત્થતં વિહનન્તિયેવાતિ ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા’’તિ વુત્તા. અપ્પેન્તોતિ નિગમેન્તો.
અત્તન્તપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯-૧૦. તણ્હાસુત્તાદિવણ્ણના
૧૯૯-૨૦૦. નવમે તયો ભવે અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતં ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાની’’તિઆદિના વુત્તં તં તં અત્તનો કોટ્ઠાસભૂતં જાલમેતિસ્સા અત્થીતિ જાલિની. તેનાહ ‘‘તયો વા ભવે’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ભવે, આરમ્મણે વા. અપિચાતિઆદિના નિદ્દેસનયેન વિસત્તિકાપદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો નિદ્દેસપાળિયા એકદેસં દસ્સેતિ ‘‘વિસમૂલા’’તિઆદિના. અયઞ્હેત્થ નિદ્દેસપાળિ (મહાનિ. ૩; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૨૨, ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસો ૧૨૪) –
‘‘વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા? વિસતાતિ વિસત્તિકા, વિસટાતિ વિસત્તિકા, વિસાલાતિ વિસત્તિકા, વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા, વિસંહરતીતિ વિસત્તિકા, વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા, વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા, વિસફલાતિ વિસત્તિકા. વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા. વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે કુલે ગણે આવાસે લાભે યસે પસંસાય સુખે ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે કામધાતુયા રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા કામભવે રૂપભવે અરૂપભવે સઞ્ઞિભવે અસઞ્ઞિભવે નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિભવે એકવોકારભવે ચતુવોકારભવે પઞ્ચવોકારભવે અતીતે અનાગતે પચ્ચુપ્પન્ને દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ વિસટા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા’’તિ.
તત્થ (મહાનિ. અટ્ઠ. ૩; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧ ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના) વિસતાતિ વિત્થતા રૂપાદીસુ તેભૂમકધમ્મબ્યાપનવસેન. વિસટાતિ પુરિમવચનમેવ ત-કારસ્સ ટ-કારં કત્વા વુત્તં. વિસાલાતિ વિપુલા. વિસક્કતીતિ પરિસહતિ. રત્તો હિ રાગવત્થુના પરેન તાળિયમાનોપિ સહતિ, વિપ્ફન્દનં વા ‘‘વિસક્કન’’ન્તિ વદન્તિ. વિસંહરતીતિ તથા તથા કામેસુ આનિસંસં દસ્સેન્તી વિવિધેહિ આકારેહિ નેક્ખમ્માભિમુખપ્પવત્તિતો ચિત્તં સંહરતિ સંખિપતિ. વિસં વા દુક્ખં, તં હરતિ ઉપનેતીતિ અત્થો. અનિચ્ચાદિં નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તી વિસંવાદિકા હોતિ. દુક્ખનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલા, વિસં વા દુક્ખદુક્ખાદિભૂતા વેદના મૂલં એતિસ્સાતિ વિસમૂલા. દુક્ખસમુદયત્તા વિસં ફલં એતિસ્સાતિ વિસફલા. તણ્હાય રૂપાદિકસ્સ દુક્ખસ્સ પરિભોગો હોતિ, ન અમતસ્સાતિ સા વિસપરિભોગા વુત્તા. સબ્બત્થ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યો પનેત્થ પધાનો અત્થો, તં દસ્સેતું પુન ‘‘વિસટા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં.
તન્તં વુચ્ચતિ (દી. નિ. ટી. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૨.૨.૬૦) વત્થવિનનત્થં તન્તવાયેહિ દણ્ડકે આસઞ્ચિત્વા પસારિતસુત્તવટ્ટિ ‘‘તનીયતી’’તિ કત્વા, તં પન સુત્તં સન્તાનાકુલતાય નિદસ્સનભાવેન આકુલમેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘તન્તં વિય આકુલજાતો’’તિ. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. સમાનેતુન્તિ પુબ્બેનાપરં સમં કત્વા આનેતું, અવિસમં ઉજું કાતુન્તિ અત્થો. તન્તમેવ વા આકુલં તન્તાકુલં, તન્તાકુલં વિય જાતો ભૂતોતિ તન્તાકુલકજાતો. વિનનતો ગુલાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામસ્સ તન્તવાયસ્સ ગુણ્ઠિકં નામ આકુલભાવેન અગ્ગતો વા મૂલતો વા દુવિઞ્ઞેય્યમેવ ખલિબદ્ધતન્તસુત્તન્તિ આહ ‘‘ગુલાગુણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્ત’’ન્તિ.
સકુણિકાતિ પટપદસકુણિકા. સા હિ રુક્ખસાખાસુ ઓલમ્બનકુટવા હોતિ. તઞ્હિ સા કુટવં તતો તતો તિણહીરાદિકે આનેત્વા તથા વિનતિ, યથા તે પેસકારકઞ્જિયસુત્તં વિય અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું વિવેચેતું વા ન સક્કા. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. તદુભયમ્પિ ‘‘ગુલાગુણ્ઠિક’’ન્તિ વુત્તં કઞ્જિયસુત્તં કુલાવકઞ્ચ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘એવમેવ સત્તા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ. કામં મુઞ્જપબ્બજતિણાનિ યથાજાતાનિપિ દીઘભાવેન પતિત્વા અરઞ્ઞટ્ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનન્ધિત્વા આકુલબ્યાકુલાનિ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, તાનિ પન ન તથા દુબ્બિવેચિયાનિ યથા રજ્જુભૂતાનીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા તાની’’તિઆદિ વુત્તં. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.
અપાયાતિ અવડ્ઢિકા, સુખેન, સુખહેતુના વા વિરહિતાતિ અત્થો. દુક્ખસ્સ ગતિભાવતોતિ આપાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. સુખસમુસ્સયતોતિ અબ્ભુદયતો. વિનિપતિતત્તાતિ વિરૂપં નિપાતત્તા, યથા તેનત્તભાવેન સુખસમુસ્સયો ન હોતિ, એવં નિપતિતત્તા. ઇતરોતિ સંસારો. નનુ ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તોપિ સંસારો એવાતિ? સચ્ચમેતં, નિરયાદીનં પન અધિમત્તદુક્ખભાવદસ્સનત્થં અપાયાદિગ્ગહણં. ગોબલીબદ્દઞાયેનાયમત્થો વેદિતબ્બો.
ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટીતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં હેતુફલભાવેન અપરાપરપ્પવત્તિ. અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાનાતિ અવિચ્છેદેન વત્તમાના. તં સબ્બમ્પીતિ તં ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તં સબ્બં અપાયદુક્ખઞ્ચ વટ્ટદુક્ખઞ્ચ. મહાસમુદ્દે વાતક્ખિત્તા નાવા વિયાતિ ઇદં પરિબ્ભમનટ્ઠાનસ્સ મહન્તદસ્સનત્થઞ્ચેવ પરિબ્ભમનસ્સ અનવટ્ઠિતતાદસ્સનત્થઞ્ચ ઉપમા. યન્તે યુત્તગોણો વિયાતિ ઇદં પન અવસીભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ દુપ્પમોક્ખભાવદસ્સનત્થઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં.
‘‘સમૂહગ્ગાહોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીનં સાધારણગ્ગાહો’’તિ વદન્તિ, ‘‘ઇત્થં એવં અઞ્ઞથા’’તિ પન વિસેસં અકત્વા ગહણં સમૂહગ્ગાહોતિ દટ્ઠબ્બો. વિસેસં અકત્વાતિ ચ અનુપનિધાનં સમતો અસમતો ચ ઉપનિધાનન્તિ ઇમં વિભાગં અકત્વાતિ અત્થો. ઇત્થન્તિ હિ અનુપનિધાનં કથિતં. એવં અઞ્ઞથાતિ પન સમતો અસમતો ચ ઉપનિધાનં. અઞ્ઞં આકારન્તિ પરસન્તાનગતં આકારં.
અત્થીતિ સદા સંવિજ્જતીતિ અત્થો. સીદતીતિ નસ્સતિ. સંસયપરિવિતક્કવસેનાતિ ‘‘કિં નુ ખો અહં સિયં, ન સિય’’ન્તિ એવં પરિવિતક્કવસેન. પત્થનાકપ્પનવસેનાતિ ‘‘અપિ નામ સાધુ પનાહં સિય’’ન્તિ એવં પત્થનાય કપ્પનવસેન. સુદ્ધસીસાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીનં સાધારણા સીસા. ‘‘ઇત્થં એવં અઞ્ઞથા’’તિ વુત્તસ્સ વિસેસસ્સ અનિસ્સિતત્તા ‘‘સુદ્ધસીસા’’તિ વુત્તા. તત્થ દિટ્ઠિસીસેહિ દિટ્ઠિયા ગહિતાય તદવિનાભાવિની તણ્હા દસ્સિતા, ચતૂહિ સીસેહિ દ્વાદસહિ ચ સીસમૂલકેહિ માનદિટ્ઠીહિ અયમેવ તણ્હા દસ્સિતાતિ આહ ‘‘એવમેતે…પે… તણ્હાવિચરિતધમ્મા વેદિતબ્બા’’તિ. નનુ ચ માનદિટ્ઠિગ્ગાહોપિ ઇધાધિપ્પેતો, યતો ‘‘તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમૂહગ્ગાહો’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા કથં તણ્હાવિચરિતાનીતિ ઇદં વચનં? વુચ્ચતે – દિટ્ઠિમાનેસુપિ તણ્હાવિચરિતાનીતિ વચનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપ્પયોગીનં દિટ્ઠિમાનાનં તણ્હાય અવિપ્પયોગાનં તંમૂલકત્તા તપ્પધાનતાય કતન્તિ વેદિતબ્બં. દસમં ઉત્તાનમેવ.
તણ્હાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ચતુત્થપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.