૧૦. ચૂળનિકાસુત્તવણ્ણના

૮૧. દસમે અરુણવતિસુત્તન્તઅટ્ઠુપ્પત્તિયન્તિ ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા અહોસિ અરુણવા નામ. રઞ્ઞો ખો પન, ભિક્ખવે, અરુણવતો અરુણવતી નામ રાજધાની અહોસિ. અરુણવતિં ખો પન, ભિક્ખવે, રાજધાનિં સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપનિસ્સાય વિહાસિ. સિખિસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિભૂસમ્ભવં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભું ભિક્ખું આમન્તેસી’’તિઆદિના બ્રહ્મસંયુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૮૫) આગતસ્સ અરુણવતિસુત્તન્તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયં. અતિપ્પગોતિ અતિવિય પગો, અતિવિય પાતોતિ અત્થો, ન તાવ કુલેસુ ભત્તં નિટ્ઠાતીતિ વુત્તં હોતિ.

ઉજ્ઝાયન્તીતિ અવઝાયન્તિ, હેટ્ઠા કત્વા ચિન્તેન્તિ, લામકતો ચિન્તેન્તિ. અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કત્વાતિ ‘‘પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા નાગવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સુપણ્ણવણ્ણં વા દસ્સેતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૩) નયેન આગતં અનેકપ્પકારં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કત્વા. સહસ્સિલોકધાતુન્તિ ચક્કવાળસહસ્સં. ગાથાદ્વયં અભાસીતિ થેરો કિર ‘‘કથં દેસિતા ખો ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા મનાપા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સબ્બેપિ પાસણ્ડા સબ્બે દેવમનુસ્સા અત્તનો અત્તનો સમયે પુરિસકારં વણ્ણયન્તિ, વીરિયસ્સ અવણ્ણવાદી નામ નત્થિ, વીરિયપ્પટિસંયુત્તં કત્વા દેસેસ્સામિ. એવમસ્સ ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા ભવિસ્સતિ મનાપા’’તિ ઞત્વા તીસુ પિટકેસુ વિચિનિત્વા ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૬) ઇદં ગાથાદ્વયં અભાસિ.

કિં આલોકો અયન્તિ કસ્સ નુ ખો અયં આલોકોતિ. વિચિનન્તાનન્તિ ચિન્તેન્તાનં. સબ્બેતિ લોકધાતુયં સબ્બે દેવા ચ મનુસ્સા ચ. ઓસટાય પરિસાયાતિ ધમ્મસ્સવનત્થં સમોસટાય પરિમિતપરિચ્છિન્નાય પરિસાય. અત્થોપિ નેસં પાકટો અહોસીતિ ન કેવલં તે સદ્દમેવ અસ્સોસું, અથ ખો અત્થોપિ તેસં પકતિસવનૂપચારે વિય પાકટો અહોસિ. તેન સહસ્સં લોકધાતું વિઞ્ઞાપેતીતિ અધિપ્પાયો.

પરિહરન્તીતિ સિનેરું દક્ખિણતો કત્વા પરિવત્તેન્તિ. વિરોચમાનાતિ અત્તનો જુતિયા દિબ્બમાના, સોભમાના વા. તાવ સહસ્સધા લોકોતિ યત્તકો ચન્દિમસૂરિયેહિ ઓભાસિયમાનો લોકધાતુસઙ્ખાતો એકેકો લોકો, તત્તકેન પમાણેન સહસ્સધા લોકો, ઇમિના ચક્કવાળેન સદ્ધિં ચક્કવાળસહસ્સન્તિ અત્થો. કસ્મા પનેસા આનીતાતિ એસા ચૂળનિકા લોકધાતુ કસ્મા ભગવતા આનીતા, દેસિતાતિ અત્થો. મજ્ઝિમિકાય લોકધાતુયા પરિચ્છેદદસ્સનત્થન્તિ દ્વિસહસ્સિલોકધાતુયા પરિમાણદસ્સનત્થં.

સહસ્સિલોકધાતુયા સહસ્સી દ્વિસહસ્સિલોકધાતુ, સા ચક્કવાળગણનાય દસસતસહસ્સચક્કવાળપરિમાણા. તેનાહ ‘‘સહસ્સચક્કવાળાનિ સહસ્સભાગેન ગણેત્વા’’તિઆદિ. કમ્પનદેવતૂપસઙ્કમનાદિના જાતચક્કવાળેન સહ યોગક્ખેમં ઠાનં જાતિક્ખેત્તં. તત્તકાય એવ જાતિક્ખેત્તભાવો ધમ્મતાવસેનેવ વેદિતબ્બો, ‘‘પરિગ્ગહવસેના’’તિ કેચિ. સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં એવં જાતિક્ખેત્તં તન્નિવાસીનંયેવ ચ દેવતાનં ધમ્માભિસમયોતિ વદન્તિ. પટિસન્ધિગ્ગહણાદીનં સત્તન્નંયેવ ગહણં નિદસ્સનમત્તં મહાભિનીહારાદિકાલેપિ તસ્સ પકમ્પનસ્સ લબ્ભનતો.

સહસ્સં સહસ્સધા કત્વા ગણિતં મજ્ઝિમિકન્તિઆદિના મજ્ઝિમિકાય લોકધાતુયા સહસ્સં તિસહસ્સિલોકધાતુ, સાયેવ ચ મહાસહસ્સિલોકધાતૂતિ દસ્સેતિ. સરસેનેવ આણાપવત્તનં આણાક્ખેત્તં, યં એકજ્ઝં સંવટ્ટતિ વિવટ્ટતિ ચ. આણા ફરતીતિ તન્નિવાસિદેવતાનં સિરસા સમ્પટિચ્છનેન વત્તતિ, તઞ્ચ ખો કેવલં બુદ્ધાનુભાવેનેવ, અધિપ્પાયવસેન ચ પન ‘‘યાવતા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વચનતો બુદ્ધાનં અવિસયો નામ નત્થિ, વિસયક્ખેત્તસ્સ પમાણપરિચ્છેદો નામ નત્થિ. વિસમોતિ સૂરિયુગ્ગમનાદીનં વિસમભાવતો વિસમો. તેનેવાહ ‘‘એકસ્મિં ઠાને સૂરિયો ઉગ્ગતો હોતી’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળનિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આનન્દવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.