.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

તિકનિપાત-ટીકા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. બાલવગ્ગો

૧. ભયસુત્તવણ્ણના

૧. તિકનિપાતસ્સ પઠમે ભયન્તિ ભીતિ ચેતસો બ્યધોતિ આહ ‘‘ચિત્તુત્રાસો’’તિ. ઉપદ્દવોતિ અન્તરાયો. તસ્સ પન વિક્ખેપકારણત્તા વુત્તં ‘‘અનેકગ્ગતાકારો’’તિ. ઉપસગ્ગોતિ ઉપસજ્જનં, દેવતોપપીળાદિના અપ્પટિકારવિઘાતાપત્તિ. સા પન યસ્મા પટિકારાભાવેન વિહઞ્ઞમાનસ્સ કિઞ્ચિ કાતું અસમત્થસ્સ ઓસીદનકારણં, તસ્મા વુત્તં ‘‘તત્થ તત્થ લગ્ગનાકારો’’તિ. યથાવુત્તે દિવસે અનાગચ્છન્તેસૂતિ વઞ્ચેત્વા આગન્તું નિયમિતદિવસે અનાગચ્છન્તેસુ. દ્વારે અગ્ગિં દત્વાતિ બહિ અનિક્ખમનત્થાય દ્વારે અગ્ગિં દત્વા.

નળેહિ છન્નપટિચ્છન્નાતિ નળેહિ તિણચ્છદનસઙ્ખેપેન ઉપરિ છાદેત્વા તેહિયેવ દારુકુટિકનિયામેન પરિતોપિ છાદિતા. એસેવ નયોતિ ઇમિના તિણેહિ છન્નતં સેસસમ્ભારાનં રુક્ખમયતઞ્ચ અતિદિસતિ.

વિધવપુત્તેતિ અન્તભાવોપલક્ખણં. તે હિ નિપ્પિતિકા અવિનીતા અસંયતા યં કિઞ્ચિ કારિનો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. લક્ખણસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે લક્ખીયતિ બાલો અયન્તિ ઞાયતિ એતેનાતિ લક્ખણં, કમ્મં લક્ખણમેતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણોતિ આહ ‘‘કાયદ્વારાદિપવત્તં કમ્મ’’ન્તિઆદિ. અપદીયન્તિ દોસા એતેન રક્ખીયન્તિ, લૂયન્તિ છિજ્જન્તિ વાતિ અપદાનં, સત્તાનં સમ્મા, મિચ્છા વા પવત્તપ્પયોગો. તેન સોભતીતિ અપદાનસોભની. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞા નામા’’તિઆદિ. અત્તનો ચરિતેનેવાતિ અત્તનો ચરિયાય એવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

લક્ખણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. ચિન્તીસુત્તાદિવણ્ણના

૩-૪. તતિયે એતેહીતિ દુચ્ચિન્તિતચિન્તિતાદીહિ. એતેન લક્ખણસદ્દસ્સ સરણત્થતમાહ. તાનેવાતિ લક્ખણાનિ એવ. અસ્સાતિ બાલસ્સ. બાલો અયન્તિ નિમીયતિ સઞ્જાનીયતિ એતેહીતિ બાલનિમિત્તાનિ. અપદાનં વુચ્ચતિ, વિખ્યાતં કમ્મં, દુચ્ચિન્તિતચિન્તિતાદીનિ ચ બાલે વિખ્યાતાનિ અસાધારણભાવેન. તસ્મા ‘‘બાલસ્સ અપદાનાની’’તિ. અભિજ્ઝાદીહિ દુટ્ઠં દૂસિતં ચિન્તિતં દુચ્ચિન્તિતં, તં ચિન્તેતીતિ દુચ્ચિન્તિતચિન્તી. લોભાદીહિ દુટ્ઠં ભાસિતં મુસાવાદાદિં ભાસતીતિ દુબ્ભાસિતભાસી. તેસંયેવ વસેન કત્તબ્બતો દુક્કટકમ્મં પાણાતિપાતાદિં કરોતીતિ દુક્કટકમ્મકારી. તેનાહ ‘‘ચિન્તયન્તો’’તિઆદિ. વુત્તાનુસારેનાતિ ‘‘બાલો અય’’ન્તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થવચનસ્સ ‘‘પણ્ડિતો અયન્તિ એતેહિ લક્ખીયતી’’તિઆદિના અનુસ્સરણેન. મનોસુચરિતાદીનં વસેનાતિ ‘‘ચિન્તયન્તો અનભિજ્ઝાબ્યાપાદસમ્માદસ્સનવસેન સુચિન્તિતમેવ ચિન્તેતી’’તિઆદિના મનોસુચરિતાદીનં તિણ્ણં સુચરિતાનં વસેન યોજેતબ્બાનિ. ચતુત્થં વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

ચિન્તીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૧૦. અયોનિસોસુત્તાદિવણ્ણના

૫-૧૦. પઞ્ચમે કતિ નુ ખો અનુસ્સતિટ્ઠાનાનીતિઆદિ છક્કે આવિ ભવિસ્સતીતિ. એવં ચિન્તિતન્તિ અયોનિસો ચિન્તિતં. અપઞ્હમેવ પઞ્હન્તિ કથેસીતિ અપઞ્હમેવ પઞ્હો અયન્તિ મઞ્ઞમાનો વિસ્સજ્જેસિ. દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અપરિહાપેત્વાતિ –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં, ગરુકં લહુકઞ્ચ નિગ્ગહીતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં, દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૯૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૧; પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૫; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૫૨) –

એવં વુત્તં દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અપરિહાપેત્વા.

તત્થ ઠાનકરણાનિ સિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં સિથિલં, તાનિયેવ ધનિતાનિ અસિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં ધનિતં. દ્વિમત્તકાલં દીઘં, એકમત્તકાલં રસ્સં. ગરુકન્તિ દીઘમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સા’’તિ સંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ, લહુકન્તિ રસ્સમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતથેરસ્સા’’તિ એવં વિસંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. નિગ્ગહીતન્તિ યં કરણાનિ નિગ્ગહેત્વા અવિસ્સજ્જેત્વા અવિવટેન મુખેન સાનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બં. સમ્બન્ધન્તિ યં પરપદેન સમ્બન્ધિત્વા ‘‘તુણ્હસ્સા’’તિ વુચ્ચતિ. વવત્થિતન્તિ યં પરપદેન અસમ્બન્ધં કત્વા વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તુણ્હી અસ્સા’’તિ વુચ્ચતિ. વિમુત્તન્તિ યં કરણાનિ અનિગ્ગહેત્વા વિસ્સજ્જેત્વા વિવટેન મુખેન સાનુનાસિકં અકત્વા વુચ્ચતિ. દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદોતિ એવં સિથિલાદિવસેન બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા અક્ખરુપ્પાદકચિત્તસ્સ દસપ્પકારેન પભેદો. સબ્બાનિ હિ અક્ખરાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ યથાધિપ્પેતત્થબ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનાનિ ચ.

‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, આવુસો સારિપુત્તા’’તિઆદિ પઞ્ચકે આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘કતિ નુ ખો, આનન્દ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિઆદિ પન છક્કે આવિ ભવિસ્સતિ. છટ્ઠાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

અયોનિસોસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રથકારવગ્ગો

૧. ઞાતસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે ઞાતોયેવ પઞ્ઞાતોતિ આહ ‘‘ઞાતો પઞ્ઞાતો’’તિ. કસ્સ અનનુલોમિકેતિ આહ ‘‘સાસનસ્સા’’તિ, સાસનસ્સ અનનુલોમિકે અપ્પતિરૂપેતિ અત્થો. ઇદાનિ અનનુલોમિકસદ્દસ્સ નિબ્બચનં દસ્સેન્તો ‘‘ન અનુલોમેતીતિ અનનુલોમિક’’ન્તિ આહ. સાસનસ્સાતિ વા સાસનન્તિ અત્થો. સાસનં ન અનુલોમેતીતિ અનનુલોમિકન્તિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો. સભાગવિસભાગન્તિ લિઙ્ગતો સભાગવિસભાગં. ‘‘વિયપુગ્ગલે’’તિ આહાતિ લિઙ્ગસભાગેહિ અવિસેસેત્વા આહ. ઉમ્માદં પાપુણીતિ સો કિર સીલં અધિટ્ઠાય પિહિતદ્વારગબ્ભે સયનપિટ્ઠે નિસીદિત્વા ભરિયં આરબ્ભ મેત્તં ભાવેન્તો મેત્તામુખેન ઉપ્પન્નેન રાગેન અન્ધીકતો ભરિયાય સન્તિકં ગન્તુકામો દ્વારં અસલ્લક્ખેત્વા ભિત્તિં ભિન્દિત્વાપિ નિક્ખમિતુકામતાય ભિત્તિં પહરન્તો સબ્બરત્તિં ભિત્તિયુદ્ધમકાસિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઞાતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે ચતુપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ પબ્બજ્જાનિસ્સિતમેવાતિ ઇમિના પબ્બજ્જૂપગતસમનન્તરમેવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ સમાદિન્નમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. મગ્ગસન્નિસ્સિતાનેવ હોન્તીતિ મગ્ગાધિગમત્થાય પટિપજ્જિતબ્બત્તા કસિણપરિકમ્માદીનિ મગ્ગસન્નિસ્સિતાનેવ હોન્તિ, તસ્મા મગ્ગગ્ગહણેનેવ તેસમ્પિ ગહણં વેદિતબ્બં, તેહિ વિના મગ્ગાધિગમસ્સ અસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો.

અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અસમ્મોહપ્પટિવેધસ્સ સિખાપત્તત્તા મગ્ગધમ્મેસુ વિય ફલધમ્મેસુપિ સાતિસયો અસમ્મોહોતિ ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિ વુત્તં, સામં જાનિત્વાતિ અત્થો. તથા જાનના પનસ્સ સચ્છિકરણં અત્તપચ્ચક્ખકિરિયાતિ ‘‘સચ્છિકત્વા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘અત્તનાવ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા’’તિ. તથા સચ્છિકિરિયા ચસ્સ અત્તનિ પટિલાભોતિ ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિલભિત્વા’’તિ.

સારણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. આસંસસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સન્તોતિ એત્થ સન્ત-સદ્દો ‘‘દીઘં સન્તસ્સ યોજન’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૦) કિલન્તભાવે આગતો. ‘‘અયઞ્ચ વિતક્કો, અયઞ્ચ વિચારો સન્તો હોન્તિ સમિતા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૭૬) નિરુદ્ધભાવે. ‘‘અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો, ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૭; મ. નિ. ૧.૨૮૧; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮) સન્તઞાણગોચરતાયં. ‘‘ઉપસન્તસ્સ સદા સતિમતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૭) કિલેસવૂપસમે. ‘‘સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૫૧) સાધૂસુ. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, મહાચોરા સન્તો સંવિજ્જમાના’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૯૫) અત્થિભાવે. ઇધાપિ અત્થિભાવેયેવાતિ આહ ‘‘સન્તોતિ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તી’’તિ. તત્થ અત્થીતિ લોકસઙ્કેતવસેન સંવિજ્જન્તિ. અત્થિભાવો હેત્થ પુગ્ગલસમ્બન્ધેન વુત્તત્તા લોકસમઞ્ઞાવસેનેવ વેદિતબ્બો, ન પરમત્થવસેન. અત્થીતિ ચેતં નિપાતપદં દટ્ઠબ્બં ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૧૦) વિય.

સંવિજ્જમાનાતિ ઉપલબ્ભમાના. યઞ્હિ સંવિજ્જતિ, તં ઉપલબ્ભતિ. તેનાહ ‘‘સંવિજ્જમાનાતિ તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. અનાસોતિ પત્થનારહિતો. તેનાહ ‘‘અપત્થનો’’તિ. આસંસતિ પત્થેતીતિ આસંસો. વેણુવેત્તાદિવિલીવેહિ સુપ્પાદિભાજનકારકા વિલીવકારકા. મિગમચ્છાદીનં નિસાદનતો નેસાદા, માગવિકમચ્છબન્ધાદયો. રથેસુ ચમ્મેન નહનકરણતો રથકારા, ધમ્મકારા. પુઇતિ કરીસસ્સ નામં, તં કુસેન્તિ અપનેન્તીતિ પુક્કુસા, પુપ્ફચ્છડ્ડકા.

દુબ્બણ્ણોતિ વિરૂપો. ઓકોટિમકોતિ આરોહાભાવેન હેટ્ઠિમકો, રસ્સકાયોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘લકુણ્ડકો’’તિ. લકુ વિય ઘટિકા વિય ડેતિ પવત્તતીતિ હિ લકુણ્ડકો, રસ્સો. કણતિ નિમીલતીતિ કાણો. તં પનસ્સ નિમીલનં એકેન અક્ખિના દ્વીહિપિ ચાતિ આહ ‘‘એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા’’તિ. કુણનં કુણો, હત્થવેકલ્લં. તં એતસ્સ અત્થીતિ કુણી. ખઞ્જો વુચ્ચતિ પાદવિકલો. હેટ્ઠિમકાયસઙ્ખાતો સરીરસ્સ પક્ખો પદેસો હતો અસ્સાતિ પક્ખહતો. તેનાહ ‘‘પીઠસપ્પી’’તિ. પદીપે પદીપને એતબ્બં નેતબ્બન્તિ પદીપેય્યં, તેલાદિઉપકરણં.

આસં ન કરોતીતિ રજ્જાભિસેકે કનિટ્ઠો પત્થનં ન કરોતિ જેટ્ઠે સતિ કનિટ્ઠસ્સ અનધિકારત્તા. અભિસેકં અરહતીતિ અભિસેકારહો, ન અભિસેકારહો કાણકુણિઆદિદોસસમન્નાગતો.

સીલસ્સ દુટ્ઠુ નામ નત્થિ, તસ્મા અભાવત્થો ઇધ દુ-સદ્દોતિ આહ ‘‘નિસ્સીલો’’તિ. ‘‘પાપં પાપેન સુકર’’ન્તિઆદીસુ (ઉદા. ૪૮; ચૂળવ. ૩૪૩) વિય પાપ-સદ્દો નિહીનપરિયાયોતિ આહ ‘‘લામકધમ્મો’’તિ. સીલવિપત્તિયા વા દુસ્સીલો. દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાપધમ્મો. કાયવાચાસંવરભેદેન વા દુસ્સીલો, મનોસંવરભેદેન, સતિસંવરાદિભેદેન વા પાપધમ્મો. અસુદ્ધપ્પયોગતાય દુસ્સીલો, અસુદ્ધાસયતાય પાપધમ્મો. કુસલસીલવિરહેન દુસ્સીલો, અકુસલસીલસમન્નાગમેન પાપધમ્મો. અસુચીહીતિ અપરિસુદ્ધેહિ. સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારોતિ ‘‘ઇમસ્સ મઞ્ઞે ઇદં કમ્મ’’ન્તિ એવં પરેહિ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચિદેવા’’તિઆદિ. અત્તનાયેવ વા સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારોતિ એતેનપિ કમ્મસાધનતંયેવ સઙ્કસ્સરસદ્દસ્સ દસ્સેતિ. અત્તનો સઙ્કાય પરેસં સમાચારકિરિયં સરતિ આસઙ્કતિ વિધાવતીતિપિ સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ એવમેત્થ કત્તુસાધનતાપિ દટ્ઠબ્બા. તસ્સ હિ દ્વે તયો જને કથેન્તે દિસ્વા ‘‘મમ દોસં મઞ્ઞે કથેન્તી’’તિ તેસં સમાચારં સઙ્કાય સરતિ ધાવતિ.

એવંપટિઞ્ઞોતિ સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘કિત્તકા વિહારે સમણા’’તિ ગણનાય આરદ્ધાય ‘‘અહમ્પિ સમણો, અહમ્પિ સમણો’’તિ પટિઞ્ઞં દત્વા સલાકગ્ગહણાદીનિ કરોતીતિ સમણો અહન્તિ એવંસમણપ્પટિઞ્ઞો. સુમ્ભકપત્તધરેતિ મત્તિકાપત્તધરે. પૂતિના કમ્મેનાતિ સંકિલિટ્ઠકમ્મેન, નિગ્ગુણતાય વા ગુણસારવિરહિતત્તા અન્તોપૂતિ. કસમ્બુકચવરો જાતો સઞ્જાતો અસ્સાતિ કસમ્બુજાતોતિ આહ ‘‘સઞ્જાતરાગાદિકચવરો’’તિ. અથ વા કસમ્બુ વુચ્ચતિ તિન્તકુણપકસટં ઉદકં, ઇમસ્મિઞ્ચ સાસને દુસ્સીલો નામ જિગુચ્છનીયત્તા તિન્તકુણપઉદકસદિસો, તસ્મા કસમ્બુ વિય જાતોતિ કસમ્બુજાતો. લોકુત્તરધમ્મઉપનિસ્સયસ્સ નત્થિતાયાતિ યત્થ પતિટ્ઠિતેન સક્કા ભવેય્ય અરહત્તં લદ્ધું, તસ્સા પતિટ્ઠાય ભિન્નત્તા વુત્તં. મહાસીલસ્મિં પરિપૂરકારિતાયાતિ યત્થ પતિટ્ઠિતેન સક્કા ભવેય્ય અરહત્તં પાપુણિતું, તસ્મિં પરિપૂરકારિતાય.

આસંસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહીતિ દાનપિયવચનઅત્થચરિયાસમાનત્તતાસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહકારણેહિ. ચક્કં વત્તેતીતિ આણાચક્કં પવત્તેતિ. ચક્કન્તિ વા ઇધ રતનચક્કં વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ ચક્કસદ્દો સમ્પત્તિયં, લક્ખણે, રથઙ્ગે, ઇરિયાપથે, દાને, રતનધમ્મખુરચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫; ૩.૨૦૪) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં વત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૩) એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ખુરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં રતનચક્કે દટ્ઠબ્બો.

કિત્તાવતા પનાયં ચક્કવત્તી નામ હોતિ? એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ચક્કરતનં આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તતિ. સબ્બચક્કવત્તીનઞ્હિ નિસિન્નાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા ચક્કરતનસમીપં ગન્ત્વા હત્થિસોણ્ડસદિસપનાળિં સુવણ્ણભિઙ્ગારં ઉક્ખિપિત્વા ઉદકેન અબ્ભુક્કિરિત્વા ‘‘અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ વચનસમનન્તરમેવ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચક્કરતનં પવત્તતીતિ. યસ્સ પવત્તિસમકાલમેવ, સો રાજા ચક્કવત્તી નામ હોતિ.

ધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મો, દસવિધં વા ચક્કવત્તિવત્તં. દસવિધે વા કુસલધમ્મે અગરહિતે વા રાજધમ્મે નિયુત્તોતિ ધમ્મિકો. તેન ચ ધમ્મેન સકલલોકં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. ધમ્મેન વા લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા. ચક્કવત્તીહિ ધમ્મેન ઞાયેન રજ્જં અધિગચ્છતિ, ન અધમ્મેન. દસવિધેન ચક્કવત્તિવત્તેનાતિ દસપ્પભેદેન ચક્કવત્તીનં વત્તેન.

કિં પન તં દસવિધં ચક્કવત્તિવત્તન્તિ? વુચ્ચતે –

‘‘કતમં પન તં, દેવ, અરિયં ચક્કવત્તિવત્તન્તિ? તેન હિ ત્વં, તાત, ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં માનેન્તો ધમ્મં પૂજેન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહસ્સુ અન્તોજનસ્મિં બલકાયસ્મિં ખત્તિયેસુ અનુયન્તેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમજાનપદેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ મિગપક્ખીસુ. મા ચ તે, તાત, વિજિતે અધમ્મકારો પવત્તિત્થ. યે ચ તે, તાત, વિજિતે અધના અસ્સુ, તેસઞ્ચ ધનમનુપ્પદેય્યાસિ. યે ચ તે, તાત, વિજિતે સમણબ્રાહ્મણા મદપ્પમાદા પટિવિરતા ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠા એકમત્તાનં દમેન્તિ, એકમત્તાનં સમેન્તિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેન્તિ. તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છેય્યાસિ પરિગ્ગણ્હેય્યાસિ – ‘કિં, ભન્તે, કુસલં કિં અકુસલં, કિં સાવજ્જં કિં અનવજ્જં, કિં સેવિતબ્બં કિં ન સેવિતબ્બં, કિં મે કરિયમાનં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય અસ્સ, કિં વા પન મે કરિયમાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’તિ. તેસં સુત્વા યં અકુસલં, તં અભિનિવજ્જેય્યાસિ, યં કુસલં, તં સમાદાય વત્તેય્યાસિ. ઇદં ખો, તાત, તં અરિયં ચક્કવત્તિવત્ત’’ન્તિ –

એવં ચક્કવત્તિસુત્તે (દી. નિ. ૩.૮૪) આગતનયેન અન્તોજનસ્મિં બલકાયે એકં, ખત્તિયેસુ એકં, અનુયન્તેસુ એકં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ એકં, નેગમજાનપદેસુ એકં, સમણબ્રાહ્મણેસુ એકં, મિગપક્ખીસુ એકં, અધમ્મકારપ્પટિક્ખેપો એકં, અધનાનં ધનાનુપ્પદાનં એકં, સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હપુચ્છનં એકન્તિ એવમેવં તં ચક્કવત્તિવત્તં દસવિધં હોતિ. ગહપતિકે પન પક્ખિજાતે ચ વિસું કત્વા ગણ્હન્તસ્સ દ્વાદસવિધં હોતિ.

અઞ્ઞથા વત્તિતું અદેન્તો સો ધમ્મો અધિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ તદધિટ્ઠાનં. તેન તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા. સક્કરોન્તોતિ આદરકિરિયાવસેન કરોન્તો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ગરું કરોન્તોતિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકરણવસેન ગરું કરોન્તો. તેનેવાહ ‘‘તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા’’તિ. ધમ્માધિપતિભૂતાગતભાવેનાતિ ઇમિના યથાવુત્તધમ્મસ્સ જેટ્ઠકભાવેન પુરિમતરં અત્તભાવેસુ સક્કચ્ચં સમુપચિતભાવં દસ્સેતિ. ધમ્મવસેનેવ ચ સબ્બકિરિયાનં કરણેનાતિ એતેન ઠાનનિસજ્જાદીસુ યથાવુત્તધમ્મનિન્નપોણપબ્ભારભાવં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ રક્ખાવરણગુત્તિયા. પરં રક્ખન્તોતિ અઞ્ઞં દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થતો રક્ખન્તો. તેનેવ પરરક્ખસાધનેન ખન્તિઆદિગુણેન અત્તાનં તતો એવ રક્ખતિ. મેત્તચિત્તતાતિ મેત્તચિત્તતાય. નિવાસનપારુપનગેહાદીનિ સીતુણ્હાદિપ્પટિબાહનેન આવરણં.

અન્તોજનસ્મિન્તિ અબ્ભન્તરભૂતે પુત્તદારાદિજને. સીલસંવરે પતિટ્ઠાપેન્તોતિ ઇમિના રક્ખં દસ્સેતિ. વત્થગન્ધમાલાદીનિ ચસ્સ દદમાનોતિ ઇમિના આવરણં, ઇતરેન ગુત્તિં. સમ્પદાનેનપીતિ પિ-સદ્દેન સીલસંવરેસુ પતિટ્ઠાપનાદીનં સમ્પિણ્ડેતિ. એસ નયો પરેસુપિ પિ-સદ્દગ્ગહણે. નિગમો નિવાસો એતેસન્તિ નેગમા. એવં જાનપદાતિ આહ ‘‘તથા નિગમવાસિનો’’તિઆદિના.

રક્ખાવરણગુત્તિયા કાયકમ્માદીસુ સંવિદહનં ઠપનં નામ તદુપદેસોયેવાતિ વુત્તં ‘‘કથેત્વા’’તિ. એતેસૂતિ પાળિયં વુત્તેસુ સમણાદીસુ. પટિવત્તેતું ન સક્કા ખીણાનં કિલેસાનં પુન અનુપ્પજ્જનતો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સચેતનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઇસયો પતન્તિ સન્નિપતન્તિ એત્થાતિ ઇસિપતનન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસઙ્ખાતાન’’ન્તિઆદિ. સબ્બૂપકરણાનિ સજ્જેત્વાતિ સબ્બાનિ રુક્ખસ્સ છેદનતચ્છનાદિસાધનાનિ ઉપકરણાનિ રઞ્ઞા આણત્તદિવસેયેવ સજ્જેત્વા. નાના કરીયતિ એતેનાતિ નાનાકરણં, નાનાભાવોતિ આહ ‘‘નાનત્ત’’ન્તિ. નેસન્તિ સરલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ન એસ’’ન્તિ. તથા અત્થેસન્તિ એત્થાપીતિ આહ ‘‘અત્થિ એસ’’ન્તિ. પવત્તનત્થં અભિસઙ્ખરણં અભિસઙ્ખારો, તસ્સ ગતિ વેગસા પવત્તિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘પયોગસ્સ ગમન’’ન્તિ.

સગણ્ડાતિ ખુદ્દાનુખુદ્દકગણ્ડા. તેનાહ ‘‘ઉણ્ણતોણતટ્ઠાનયુત્તા’’તિ. સકસાવાતિ સકસટા. તેનાહ ‘‘પૂતિસારેના’’તિઆદિ. એવં ગુણપતનેન પતિતાતિ યથા તં ચક્કં નાભિઅરનેમીનં સદોસતાય ન પતિટ્ઠાસિ, એવમેકચ્ચે પુગ્ગલા કાયવઙ્કાદિવસેન સદોસતાય ગુણપતનેન પતિતા સકટ્ઠાને ન તિટ્ઠન્તિ. એત્થ ચ ફરુસવાચાદયોપિ અપાયગમનીયા સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ પહીયન્તીતિ દટ્ઠબ્બા.

સચેતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે વિરજ્ઝનકિરિયા નામ પચ્છા સમાદાતબ્બતાય અપણ્ણકપ્પયોગસમાદાના વિય હોતિ, અવિરજ્ઝનકિરિયા પન પચ્છા અસમાદાતબ્બતાય અનૂનાતિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો અપણ્ણકો, તસ્સ ભાવો અપણ્ણકતાતિ આહ ‘‘અપણ્ણકપટિપદન્તિ અવિરદ્ધપટિપદ’’ન્તિઆદિ. યસ્મા સા અધિપ્પેતત્થસાધનેન એકંસિકા વટ્ટતો નિય્યાનાવહા, તત્થ ચ યુત્તિયુત્તા અસારાપગતા અવિરુદ્ધતાય અપચ્ચનીકા અનુલોમિકા અનુધમ્મભૂતા ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એકંસપટિપદ’’ન્તિઆદિ. ન તક્કગ્ગાહેન વા નયગ્ગાહેન વાતિ તક્કગ્ગાહેન વા પટિપન્નો ન હોતિ નયગ્ગાહેન વા અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો. તત્થ તક્કગ્ગાહેન વાતિ આચરિયં અલભિત્વા ‘‘એવં મે સુગતિ, નિબ્બાનં વા ભવિસ્સતી’’તિ અત્તનો તક્કગ્ગહણમત્તેન. નયગ્ગાહેનાતિ પચ્ચક્ખતો અદિસ્વા નયતો અનુમાનતો ગહણેન. એવં ગહેત્વા પટિપન્નોતિ તક્કમત્તેન, નયગ્ગાહેન વા પટિપન્નો. પણ્ડિતસત્થવાહો વિય સમ્પત્તીહિ ન પરિહાયતીતિ યોજના.

યં સન્ધાય વુત્તન્તિ પરિહાનઞ્ચ અપરિહાનઞ્ચ સન્ધાય જાતકે (જા. ૧.૧.૧) વુત્તં. અયં પનેત્થ ગાથાય અત્થયોજના – અપણ્ણકં ઠાનં અવિરદ્ધકારણં નિય્યાનિકકારણં એકે બોધિસત્તપ્પમુખા પણ્ડિતમનુસ્સા ગણ્હિંસુ. યે પન તે બાલસત્થવાહપુત્તપ્પમુખા તક્કિકા આહુ, તે દુતિયં સાપરાધં અનેકંસિકં ઠાનં અનિય્યાનિકં કારણં અગ્ગહેસું, તે કણ્હપટિપદં પટિપન્ના. તત્થ સુક્કપટિપદા અપરિહાનિપટિપદા, કણ્હપટિપદા પરિહાનિપટિપદા, તસ્મા યે સુક્કપટિપદં પટિપન્ના, તે અપરિહીના સોત્થિભાવં પત્તા. યે પન કણ્હપટિપદં પટિપન્ના, તે પરિહીના અનયબ્યસનં આપન્નાતિ ઇમમત્થં ભગવા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો વત્વા ઉત્તરિ ઇદમાહ ‘‘એતદઞ્ઞાય મેધાવી, તં ગણ્હે યદપણ્ણક’’ન્તિ.

તત્થ એતદઞ્ઞાય મેધાવીતિ મેધાતિ લદ્ધનામાય વિસુદ્ધાય ઉત્તમાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો કુલપુત્તો એતં અપણ્ણકં ઠાનં દુતિયઞ્ચાતિ દ્વીસુ અતક્કગ્ગાહતક્કગ્ગાહસઙ્ખાતેસુ ઠાનેસુ ગુણદોસં વુદ્ધિહાનિં અત્થાનત્થં ઞત્વાતિ અત્થો. તં ગણ્હે યદપણ્ણકન્તિ યં અપણ્ણકં એકંસિકં સુક્કપટિપદાઅપરિહાનિયપટિપદાસઙ્ખાતં નિય્યાનિકકારણં, તદેવ ગણ્હેય્ય. કસ્મા? એકંસિકાદિભાવતોયેવ. ઇતરં પન ન ગણ્હેય્ય. કસ્મા? અનેકંસિકાદિભાવતોયેવ.

યવન્તિ તાય સત્તા અમિસ્સિતાપિ સમાનજાતિતાય મિસ્સિતા વિય હોન્તીતિ યોનિ. સા પન અત્થતો અણ્ડાદિઉપ્પત્તિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો ખન્ધાનં ભાગસો પવત્તિવિસેસોતિ આહ ‘‘ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામા’’તિ. કારણં યોનિ નામ, યોનીતિ તં તં ફલં અનુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ દુરવગાધભેદતાય મિસ્સિતં વિય હોતીતિ. યતો એકત્તનયેન સો એવાયન્તિ બાલાનં મિચ્છાગાહો. પસ્સાવમગ્ગો યોનિ નામ યવન્તિ તાય સત્તા યોનિસમ્બન્ધેન મિસ્સિતા હોન્તીતિ. પગ્ગહિતા અનુટ્ઠાનેન, પુનપ્પુનં આસેવનાય પરિપુણ્ણા.

‘‘ચક્ખુતોપી’’તિઆદિમ્હિ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથીસુ તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથીસુ ચ કિઞ્ચાપિ કુસલાદીનં પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ પન વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરનકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરનકઅસુચિમ્હિ આસવસદ્દો નિરુળ્હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભૂતિ તતો પરં મગ્ગફલેસુ અપ્પવત્તનતો વુત્તં. એતે હિ આરમ્મણકરણવસેન ધમ્મે ગચ્છન્તા તતો પરં ન ગચ્છન્તિ. નનુ તતો પરં ભવઙ્ગાદીનિપિ ગચ્છન્તીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ પુબ્બે આલમ્બિતેસુ લોકિયધમ્મેસુ સાસવભાવેન અન્તોગધત્તા તતો પરતાભાવતો. એત્થ ચ ગોત્રભુવચનેન ગોત્રભુવોદાનફલસમાપત્તિપુરેચારિકપરિકમ્માનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. પઠમમગ્ગપુરેચારિકમેવ વા ગોત્રભુ અવધિનિદસ્સનભાવેન ગહિતં, તતો પરં પન મગ્ગફલસમાનતાય અઞ્ઞેસુ મગ્ગેસુ મગ્ગવીથિયં સમાપત્તિવીથીયં નિરોધાનન્તરઞ્ચ પવત્તમાનેસુ ફલેસુ નિબ્બાને ચ આસવાનં પવત્તિ નિવારિતાતિ વેદિતબ્બં. સવન્તીતિ ગચ્છન્તિ, આરમ્મણકરણવસેન પવત્તન્તીતિ અત્થો. અવધિઅત્થો આ-કારો, અવધિ ચ મરિયાદાભિવિધિભેદતો દુવિધો. તત્થ મરિયાદં કિરિયં બહિ કત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આપાટલીપુત્તં વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અભિવિધિ પન કિરિયં બ્યાપેત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આભવગ્ગં ભગવતો યસો પવત્તતી’’તિ. અભિવિધિઅત્થો ચાયમા-કારો ઇધ ગહિતોતિ વુત્તં ‘‘અન્તોકરણત્થો’’તિ.

મદિરાદયોતિ આદિ-સદ્દેન સિન્ધવકાદમ્બરિકાપોતિકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠો ચિરપરિવુટ્ઠતા પુરાણભાવો. અવિજ્જા નાહોસીતિઆદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાયા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) ઇદં સુત્તં સઙ્ગહિતં. અવિજ્જાસવભવાસવાનં ચિરપરિવુટ્ઠતાય દસ્સિતાય તબ્ભાવભાવિનો કામાસવસ્સ ચિરપરિવુટ્ઠતા દસ્સિતાવ હોતિ. અઞ્ઞેસુ ચ યથાવુત્તે ધમ્મે ઓકાસઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન અભિબ્યાપનં મદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, ન અઞ્ઞેસન્તિ એતેસ્વેવ આસવસદ્દો નિરુળ્હોતિ દટ્ઠબ્બો. આયતં અનાદિકાલિકત્તા. પસવન્તીતિ ફલન્તિ. ન હિ કિઞ્ચિ સંસારદુક્ખં અત્થિ, યં આસવેહિ વિના ઉપ્પજ્જેય્ય. પુરિમાનિ ચેત્થાતિ એતેસુ ચતૂસુ અત્થવિકપ્પેસુ પુરિમાનિ તીણિ. યત્થાતિ યેસુ સુત્તાભિધમ્મપ્પદેસેસુ. તત્થ યુજ્જન્તિ કિલેસેસુયેવ યથાવુત્તસ્સ અત્થત્તયસ્સ સમ્ભવતો. પચ્છિમં કમ્મેપીતિ પચ્છિમં ‘‘આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તી’’તિ વુત્તનિબ્બચનં કમ્મેપિ યુજ્જતિ દુક્ખપ્પસવનસ્સ કિલેસકમ્મસાધારણત્તા.

દિટ્ઠધમ્મા વુચ્ચન્તિ પચ્ચક્ખભૂતા ખન્ધા, દિટ્ઠધમ્મે ભવા દિટ્ઠધમ્મિકા. વિવાદમૂલભૂતાતિ વિવાદસ્સ મૂલકારણભૂતા કોધૂપનાહમક્ખપલાસઇસ્સામચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિમાના. યેન દેવૂપપત્યસ્સાતિ યેન કમ્મકિલેસપ્પકારેન આસવેન દેવેસુ ઉપપત્તિ નિબ્બત્તિ અસ્સ મય્હન્તિ સમ્બન્ધો. ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો આકાસચારી અસ્સન્તિ વિભત્તિં વિપરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. એત્થ ચ યક્ખગન્ધબ્બવિનિમુત્તા સબ્બા દેવતા દેવગ્ગહણેન ગહિતા. નળો વુચ્ચતિ મૂલં, તસ્મા વિનળીકતાતિ વિગતનળા વિગતમૂલા કતાતિ અત્થો. અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્માતિ અકુસલકમ્મતો અવસેસા અકુસલા ધમ્મા આસવાતિ આગતાતિ સમ્બન્ધો.

પટિઘાતાયાતિ પટિસેધનાય. પરૂપવાદ…પે… ઉપદ્દવાતિ ઇદં યદિ ભગવા સિક્ખાપદં ન પઞ્ઞાપેય્ય, તતો અસદ્ધમ્મપ્પટિસેવનઅદિન્નાદાનપાણાતિપાતાદિહેતુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું પરૂપવાદાદયો દિટ્ઠધમ્મિકા નાનપ્પકારા અનત્થા, યે ચ તન્નિમિત્તમેવ નિરયાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણાદિવસેન મહાદુક્ખાનુભવાદિપ્પકારા અનત્થા, તે સન્ધાય વુત્તં.

તે પનેતેતિ એતે કામરાગાદિકિલેસતેભૂમકકમ્મપરૂપવાદાદિઉપ્પદ્દવપ્પકારા આસવા. યત્થાતિ યસ્મિં વિનયાદિપાળિપ્પદેસે. યથાતિ યેન દુવિધાદિપ્પકારેન અવસેસેસુ ચ સુત્તન્તેસુ તિધા આગતાતિ સમ્બન્ધો. નિરયં ગમેન્તીતિ નિરયગામિનિયા. છક્કનિપાતેતિ છક્કનિપાતે આહુનેય્યસુત્તે (અ. નિ. ૬.૫૮). તત્થ હિ આસવા છધા આગતા.

સરસભેદોતિ ખણિકનિરોધો. ખીણાકારોતિ અચ્ચન્તાય ખીણતા. આસવા ખીયન્તિ પહીયન્તિ એતેનાતિ આસવક્ખયો, મગ્ગો. આસવાનં ખયન્તે ઉપ્પજ્જનતો આસવક્ખયો, ફલં. આસવક્ખયેન પત્તબ્બતો આસવા ખીયન્તિ એત્થાતિ આસવક્ખયો, નિબ્બાનં. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૫૭-૫૬૦) વિત્થારિતો, તસ્મા તત્થ, તં સંવણ્ણનાય ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

તથાતિ ઇમિના વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતતં ઉપસંહરતિ. કુસલપ્પવત્તિં આવરન્તિ નિવારેન્તીતિ આવરણીયા. પુરિમપ્પવત્તિવસેનાતિ નિદ્દોક્કમનતો પુબ્બે કમ્મટ્ઠાનસ્સ પવત્તિવસેન. ઠપેત્વાતિ હત્થગતં કિઞ્ચિ ઠપેન્તો વિય કમ્મટ્ઠાનં સતિસમ્પજઞ્ઞવસેન ઠપેત્વા કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિકરોન્તો નિદ્દં ઓક્કમતિ, ઝાનસમાપન્નો વિય યથાપરિચ્છિન્નેનેવ કાલેન પબુજ્ઝમાનો કમ્મટ્ઠાનં ઠપિતટ્ઠાને ગણ્હન્તોયેવ પબુજ્ઝતિ નામ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મા…પે… નામ હોતી’’તિ. મૂલકમ્મટ્ઠાનેતિ આદિતો પટ્ઠાય પરિહરિયમાનકમ્મટ્ઠાને. પરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનવસેનાતિ સયનં ઉપગચ્છન્તેન પરિગ્ગહમાનકમ્મટ્ઠાનમનસિકારવસેન. સો પન ધાતુમનસિકારવસેન ઇચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિ વુત્તં.

અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અત્તબ્યાબાધસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે બ્યાબાધનં દુક્ખાપનન્તિ આહ ‘‘અત્તબ્યાબાધાયાતિ અત્તદુક્ખાયા’’તિ. મગ્ગફલચિત્તુપ્પાદાપિ કાયસુચરિતાદિસઙ્ગહો એવાતિ આહ ‘‘અવારિતાનેવા’’તિ.

અત્તબ્યાબાધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દેવલોકસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે ઇતીતિ પદસન્ધિબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાતિ પુરિમપદાનં પચ્છિમપદેહિ અત્થતો સહિતતાય બ્યઞ્જનાનં વાક્યાનં સિલિટ્ઠતાય દીપને નિપાતો.

દેવલોકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે ઉગ્ઘાટેત્વાતિ આસનદ્વારઞ્ચેવ ભણ્ડપસિબ્બકે ચ વિવરિત્વા. નાધિટ્ઠાતીતિ તંતંકયવિક્કયે અત્તના વોયોગં નાપજ્જતિ. દિવાકાલેતિ મજ્ઝન્હિકસમયે. અસ્સામિકો હોતિ તીસુપિ કાલેસુ લદ્ધબ્બલાભસ્સ અલભનતો. અપતિવાતાબાધં રત્તિટ્ઠાનં. છાયુદકસમ્પન્નં દિવાટ્ઠાનં. વિપસ્સનાપિ વટ્ટતિ વિપસ્સનાકમ્મિકોયેવ. તેનપિ હિ નવધા ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખત્તં આપાદેન્તેન સમાધિનિમિત્તં ગહેતબ્બં, વિપસ્સનાનિમિત્તં સમાહિતાકારસલ્લક્ખણાય.

પઠમપાપણિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે વિસિટ્ઠધુરોતિ વિસિટ્ઠધુરસમ્પગ્ગાહો વીરિયસમ્પન્નો. ઞાણવીરિયાયત્તા હિ અત્થસિદ્ધિયો. તેનાહ ‘‘ઉત્તમધુરો’’તિઆદિ. વિક્કાયિકભણ્ડન્તિ વિક્કયેતબ્બભણ્ડં. નિક્ખિત્તધનેનાતિ નિદહિત્વા ઠપિતધનવસેન. વળઞ્જનકવસેનાતિ દિવસે દિવસે દાનૂપભોગવસેન વળઞ્જિતબ્બધનવસેન. ઉપભોગપરિભોગભણ્ડેનાતિ ઉપભોગપરિભોગૂપકરણેન. નિપતન્તીતિ નિપાતેન્તિ, અત્તનો ધનગ્ગહેન નિપાતવુત્તિકે કરોન્તિ. તેનાહ ‘‘નિમન્તેન્તી’’તિ.

ઞાણથામેનાતિ ઞાણસ્સ થિરભાવેન. ઞાણપરક્કમેનાતિ ઞાણસહિતેન વીરિયેન. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થભેદઞ્હિ યેન સુતેન ઇજ્ઝતિ, તં સુતં નામ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન દસ્સેન્તો ‘‘એકનિકાય…પે… બહુસ્સુતા’’તિ આહ. આગતોતિ સુપ્પવત્તિભાવેન સ્વાગતો. તેનાહ ‘‘પગુણો પવત્તિતો’’તિ. અભિધમ્મે આગતા કુસલાદિક્ખન્ધાદિભેદભિન્ના ધમ્મા સુત્તન્તપિટકેપિ ઓતરન્તીતિ ‘‘ધમ્મધરાતિ સુત્તન્તપિટકધરા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન હિ આભિધમ્મિકભાવેન વિના નિપ્પરિયાયતો સુત્તન્તપિટકઞ્ઞુતા સમ્ભવતિ. દ્વેમાતિકાધરાતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિમાતિકાવસેન દ્વેમાતિકાધરાતિ વદન્તિ, ‘‘વિનયાભિધમ્મમાતિકાધરા’’તિ યુત્તં. પરિપુચ્છતીતિ સબ્બભાગેન પુચ્છિતબ્બં પુચ્છતિ. તેનાહ ‘‘અત્થાનત્થં કારણાકારણં પુચ્છતી’’તિ. પરિગ્ગણ્હાતીતિ વિચારેતિ.

ન એવં અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ એવં દેસનાનુક્કમેન અત્થો ન ગહેતબ્બો. અઞ્ઞો હિ દેસનાક્કમો વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન પવત્તનતો, અઞ્ઞો પટિપત્તિક્કમો. હેટ્ઠિમેન વા પરિચ્છેદોતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતેસુ તીસુ ભાગેસુ કત્થચિ હેટ્ઠિમનયેન દેસનાય પરિચ્છેદં વેદિતબ્બં સીલેન, કત્થચિ ઉપરિમેન ભાગેન પઞ્ઞાય, કત્થચિ દ્વીહિપિ ભાગેહિ સીલપઞ્ઞાવસેન. ઇધ પન સુત્તે ઉપરિમેન ભાગેન પરિચ્છેદો વેદિતબ્બોતિ વત્વા તં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મા’’તિઆદિમાહ. યસ્મા વા ભગવા વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન પઠમં કલ્યાણમિત્તં દસ્સેન્તો અરહત્તં પવેદેત્વા ‘‘તયિદં અરહત્તં ઇમાય આરદ્ધવીરિયતાય હોતી’’તિ દસ્સેન્તો વીરિયારમ્ભં પવેદેત્વા ‘‘સ્વાયં વીરિયારમ્ભો ઇમિના કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન ભવતી’’તિ દસ્સેન્તો નિસ્સયસમ્પત્તિં પવેદેતિ હેટ્ઠા દસ્સિતનિદસ્સનાનુરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં.

દુતિયપાપણિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રથકારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પુગ્ગલવગ્ગો

૧. સમિદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે રુચ્ચતીતિ કાયસક્ખિઆદીસુ પુગ્ગલેસુ અતિવિય સુન્દરતરપણીતતરભાવેન તે ચિત્તસ્સ અભિરુચિઉપ્પાદકો કતમોતિ પુચ્છતિ. સદ્ધિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ સદ્ધાધુરં મગ્ગવુટ્ઠાનન્તિ કત્વા, સેસિન્દ્રિયાનિ પન કથન્તિ આહ ‘‘સેસાની’’તિઆદિ. પટિવિદ્ધમગ્ગોવાતિ તીહિપિ થેરેહિ અત્તનો અત્તનો પટિવિદ્ધઅરહત્તમગ્ગો એવ કથિતો, તસ્મા ન સુકરં એકંસેન બ્યાકાતું ‘‘અયં…પે… પણીતતરો ચા’’તિ. ભુમ્મન્તરેનેવ કથેસિ ‘‘તીસુપિ પુગ્ગલેસુ અગ્ગમગ્ગટ્ઠોવ પણીતતરો’’તિ.

સમિદ્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગિલાનસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે હિતાનીતિ ભબ્યાનિ. વુદ્ધિકરાનીતિ આરોગ્યાદિવુદ્ધિકરાનિ. અનુચ્છવિકન્તિ ઉપટ્ઠાનકિરિયાય અનુરૂપં. વાતાપમારરોગેનાતિ વાતરોગેન ચ અપમારરોગેન ચ, વાતનિદાનેન વા અપમારરોગેન. નિટ્ઠપ્પત્તગિલાનોતિ ‘‘ઇમિના રોગેન ન ચિરસ્સેવ મરિસ્સતી’’તિ નિટ્ઠં પત્તો ગિલાનો. ખિપિતકં નામ વમથુરોગો. કચ્છૂતિ થુલ્લકચ્છુઆબાધો. તિણપુપ્ફકજરો વિસમવાતસમ્ફસ્સજરોગો. યેસન્તિ યેસં રોગાનં. પટિજગ્ગનેનાતિ પટિકારમત્તેન. ફાસુકન્તિ બ્યાધિવૂપસમનેન સરીરસ્સ ફાસુભાવો. બ્યાધિનિદાનસમુટ્ઠાનજાનનેન પણ્ડિતો, પટિકારકિરિયાય યુત્તકારિતાય દક્ખો, ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પત્તિયા અનલસો.

પદપરમો પુગ્ગલો કથિતો સમ્મત્તનિયામોક્કમનસ્સ અયોગ્ગભાવતો. અલભન્તોવ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં પચ્ચેકબોધિં. યન્તિ, યતો. ઓવાદં લભિત્વાતિ આભિસમાચારિકવત્તં ઓવાદમત્તં. એત્તકોપિ હિ તસ્સ હિતાવહોતિ. તન્નિસ્સિતોવાતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુનિસ્સિતોવ હોતિ. પુનપ્પુનં દેસેતબ્બોવ સમ્મત્તનિયામોક્કમનસ્સ યોગ્ગભાવતો.

ગિલાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સઙ્ખારસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે વિવિધેહિ આકારેહિ આબાધનતો બ્યાબાધોવ બ્યાબજ્ઝં, કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ દુક્ખં. સહ બ્યાબજ્ઝેન વત્તતીતિ સબ્યાબજ્ઝં. તેનાહ ‘‘સદુક્ખ’’ન્તિ. ચેતનારાસિન્તિ પુબ્બચેતનાદિરાસિં. ચેતનં પુનપ્પુનં પવત્તેન્તો ‘‘રાસિં કરોતિ પિણ્ડં કરોતી’’તિ ચ વુત્તો. સદુક્ખન્તિ નિરન્તરદુક્ખં. તેનાહ ‘‘સાબાધં નિરસ્સાદ’’ન્તિ. અત્થીતિ ઉજુકં દુક્ખવેદના નત્થીતિ અવત્તબ્બત્તા વુત્તં. અનિટ્ઠસભાવત્તા અનિટ્ઠારમ્મણત્તા ચ દુક્ખપક્ખિકાવ સા દટ્ઠબ્બા. ન હિ અકુસલવિપાકા ઇટ્ઠા નામ અત્થી, કુસલવિપાકા પન ઉપેક્ખાવેદના તત્થ અપ્પાવસરા. અટ્ઠકથાયં પન નિરયસ્સ દુક્ખબહુલત્તા દુક્ખસ્સ ચ તત્થ બલવતાય સા અબ્બોહારિકટ્ઠાને ઠિતાતિ વુત્તં. ઉપમં કત્વા આહટો વિસેસો વિય સામઞ્ઞસ્સ યથા અયોપિણ્ડિરોહિનો વિય રૂપાનન્તિ. પટિભાગઉપમાતિ પટિબિમ્બઉપમા.

તે અગ્ગહેત્વાતિ હેટ્ઠિમબ્રહ્મલોકે અગ્ગહેત્વા. વોમિસ્સકસુખદુક્ખન્તિ વિમિસ્સકસુખદુક્ખં પીતિમિસ્સકભાવતો. કમ્મન્તિ પાપકમ્મં. કમ્મસીસેન ફલં વદતિ. કામઞ્ચેત્થ ‘‘અબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપજ્જતી’’તિ આગતં, ‘‘અબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તી’’તિ પન વચનેન લોકુત્તરફસ્સાપિ સઙ્ગય્હન્તીતિ ‘‘તીણિ સુચરિતાનિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનિ કથિતાની’’તિ વુત્તં.

સઙ્ખારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. બહુકારસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે અવસ્સયં ગતોતિ વટ્ટદુક્ખપરિમુત્તિયા અવસ્સયો મય્હન્તિ સરણગમનક્કમેન ઉપગતો હોતિ. સતન્તિકન્તિ સપરિયત્તિધમ્મં. અગ્ગહિતસરણપુબ્બસ્સાતિ અગ્ગહિતપુબ્બસરણસ્સ. અકતાભિનિવેસસ્સ વસેન વુત્તન્તિ તસ્મિં અત્તભાવે ન કતો સરણગમનાભિનિવેસો યેનાતિ અકતાભિનિવેસો, તસ્સ વસેન વુત્તં. કામં પુબ્બેપિ સરણદાયકો આચરિયો વુત્તો, પબ્બજ્જાદાયકોપિ સરણદાયકોવ. પુબ્બે પન ઉપાસકભાવાપાદકવસેન સરણદાયકો અધિપ્પેતો. ઇદં પન ગહિતપબ્બજ્જસ્સ સરણગમનં. પબ્બજા હિ સવિસેસં સરણગમનન્તિ પબ્બજ્જાદાયકો પુન વુત્તો. એતેતિ પબ્બજ્જાદાયકાદયો. દુવિધેન પરિચ્છિન્નાતિ લોકિયધમ્મસમ્પાપકો લોકુત્તરધમ્મસમ્પાપકોતિ દ્વિપ્પકારેન પરિચ્છિન્ના, કતાભિનિવેસઅકતાભિનિવેસવસેન વા. ઉપરીતિ પઠમમગ્ગતો ઉપરિ. નેવ સક્કોતીતિ આચરિયેન કતસ્સ ઉપકારસ્સ મહાનુભાવત્તા તસ્સ પતિકારં નામ કાતું ન સક્કોતિ.

બહુકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વજિરૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અરુઇતિ પુરાણં દુટ્ઠવણં વુચ્ચતિ. ક-કારો પદસન્ધિકરોતિ અરુકૂપમં ચિત્તં એતસ્સાતિ અરુકૂપમચિત્તો અપ્પમત્તકસ્સપિ દુક્ખસ્સ અસહનતો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇત્તરકાલોભાસેનાતિ પરિત્તમેવ કાલો ઞાણોભાસવિરહેન. લગતીતિ કોધાસઙ્ગવસેન કુપ્પન્તો પુગ્ગલો સમ્મુખા, ‘‘કિં વદસી’’તિઆદિના પરમ્મુખા ચ ઉપનય્હનવસેન લગતિ, ન તણ્હાસઙ્ગવસેન. કુપ્પતીતિ કુજ્ઝતિ. બ્યાપજ્જતીતિ વિપન્નચિત્તો હોતિ. થદ્ધભાવં આપજ્જતિ ઈસકમ્પિ મુદુત્તાભાવતો. દુટ્ઠારુકોતિ મંસલોહિતાનં દુટ્ઠભાવેન પકતિભાવં જહિત્વા ઠિતો દુટ્ઠવણો. ‘‘દુટ્ઠારુતા’’તિપિ પઠન્તિ, તત્થાપિ તાકારો પદસન્ધિકરો.

તસ્સાતિ દુટ્ઠારુકસ્સ. સવનન્તિ અસુચિવિસન્દનં. ઉદ્ધુમાતસ્સ વિયાતિ કોધેન ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતકસ્સ વિય કોધૂપાયાસસ્સ અવિસ્સજ્જનતો. ચણ્ડિકતસ્સાતિ કુપિતસ્સ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝાપિ કિલેસા તેહિ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતત્તા સમુચ્છિન્ના, તથાપિ તસ્મિં સન્તાને અગ્ગમગ્ગસ્સ અનુપ્પન્નત્તા તત્થ અપ્પહીનાપિ કિલેસા અત્થેવાતિ કત્વા તેસં ઞાણાનં વિજ્જૂપમતા વુત્તા, ન તેહિ મગ્ગેહિ પહીનાનં કિલેસાનં અત્થિભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં.

વજિરૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે ઉપસઙ્કમિતબ્બોતિ કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિતબ્બો. અલ્લીયિતબ્બોતિ છાયાય વિય વિના ભાવનાય નિલ્લીયિતબ્બો. પુનપ્પુનં ઉપાસિતબ્બોતિ અભિણ્હસો ઉપનિસીદિતબ્બો. અનુદ્દયાતિ મેત્તાપુબ્બભાગો. ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતીતિ ‘‘એતસ્સ સીલેન અભિવુદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ ઉપકારત્થં ઉપસેવનાદિ વટ્ટતિ.

ન પટિહઞ્ઞિસ્સતીતિ ‘‘અપેહિ, કિં એતેના’’તિ પટિક્ખેપાભાવતો પિયસીલત્તા ન પટિહઞ્ઞિસ્સતિ. ફાસુ ભવિસ્સતીતિ દ્વીસુ હિ સીલવન્તેસુ એકેન સીલસ્સ વણ્ણે કથિતે ઇતરો અનુમોદતિ. તેન તેસં કથા ફાસુ ચેવ હોતિ પવત્તિની ચ. એકસ્મિં પન દુસ્સીલે સતિ દુસ્સીલસ્સ સીલકથા દુક્કથા, નેવ સીલકથા હોતિ, ન ફાસુ હોતિ, ન પવત્તિની. દુસ્સીલસ્સ હિ સીલકથા અફાસુ ભવિસ્સતિ. સીલકથાય વુત્તમત્થં સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ અતિદિસતિ ‘‘સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ એસેવ નયો’’તિ. દ્વે હિ સમાધિલાભિનો સમાધિકથં સપ્પઞ્ઞા ચ પઞ્ઞાકથં કથેન્તા રત્તિં વા દિવસં વા અતિક્કમન્તમ્પિ ન જાનન્તિ.

તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ તસ્મિં તસ્મિં અનુગ્ગહેતબ્બે પઞ્ઞાય સોધેતબ્બે વડ્ઢેતબ્બે ચ અધિકસીલં નિસ્સાય ઉપ્પન્નપઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ અત્થો. તઞ્ચ અનુગ્ગણ્હનં સીલસ્સ અસપ્પાયાનુપકારધમ્મે વજ્જેત્વા તપ્પટિપક્ખસેવનેન હોતીતિ આહ ‘‘સીલસ્સ અસપ્પાયે’’તિઆદિ. સીલસ્સ અસપ્પાયાનુપકારધમ્મા નામ અનાચારાગોચરાદયો, તપ્પટિપક્ખતો ઉપકારધમ્મા વેદિતબ્બા. તસ્મિં તસ્મિં ઠાનેતિ તંતંસિક્ખાકોટ્ઠાસપદટ્ઠાને. અનુગ્ગણ્હાતિ નામાતિ અભિન્નં અસંકિલિટ્ઠં કત્વા અનુગ્ગણ્હાતિ નામ. ખારપરિસ્સાવનેતિ રજકાનં ઊસખારાદિખારપરિસ્સાવનપટે. હાયતીતિ સીલાદિના પરિહાયતિ. સેટ્ઠં પુગ્ગલન્તિ સીલાદિગુણેહિ સેટ્ઠં ઉત્તરિતરં ઉત્તમં પુગ્ગલં.

સેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. જિગુચ્છિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ એત્થ અભિ-સદ્દાપેક્ખાય ‘‘ન’’ન્તિ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અસ્સા’’તિ ‘‘તં ખો પન ભવન્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય. પાપકો કિત્તિસદ્દોતિ લામકભાવેન કથેતબ્બસદ્દો. ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્યન્તિ એતેન દુસ્સીલસ્સ ગૂથસદિસત્તમેવ દસ્સેતિ. વચનન્તિ અનિટ્ઠવચનં. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્ય’’ન્તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન. સુચિમિત્તોતિ સીલાચારસુદ્ધિયા સુચિમિત્તો. સહ અયન્તિ પવત્તન્તીતિ સહાયાતિ આહ ‘‘સહગામિનો’’તિ.

જિગુચ્છિતબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ગૂથભાણીસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે ગૂથભાણીતિ ગૂથસદિસવચનત્તા ગૂથભાણી. યથા હિ ગૂથં નામ મહાજનસ્સ અનિટ્ઠં હોતિ, એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં અનિટ્ઠં હોતિ. દુગ્ગન્ધકથન્તિ કિલેસાસુચિસંકિલિટ્ઠતાય ગૂથં વિય દુગ્ગન્ધવાયનકથં. પુપ્ફભાણીતિ સુપુપ્ફસદિસવચનત્તા પુપ્ફભાણી. યથા હિ ફુલ્લાનિ વસ્સિકાનિ વા અધિમુત્તિકાનિ વા મહાજનસ્સ ઇટ્ઠાનિ કન્તાનિ હોન્તિ, એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં ઇટ્ઠં હોતિ કન્તં. પુપ્ફાનિ વિયાતિ ચમ્પકસુમનાદિસુગન્ધપુપ્ફાનિ વિય. સુગન્ધકથન્તિ સુચિગન્ધવાયનકથં કિલેસદુગ્ગન્ધાભાવતો. મધુભાણીતિ એત્થ ‘‘મુદુભાણી’’તિપિ પઠન્તિ. ઉભયત્થાપિ હિ મધુરવચનોતિ અત્થો. યથા હિ ચતુમધુરં નામ મધુરં પણીતં, એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં મધુરં હોતિ. મધુરકથન્તિ કણ્ણસુખતાય પેમનીયતાય ચ સદ્દતો અત્થતો ચ મધુરસભાવકથં. અત્તહેતુ વાતિ અત્તનો વા હત્થપાદાદિચ્છેદનહરણહેતુ. પરહેતુ વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘અત્તનો વા’’તિઆદિ.

‘‘નેલઙ્ગોતિ ખો, ભન્તે, સીલાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ સુત્તે (સં. નિ. ૪.૩૪૭) આગતત્તા વુત્તં ‘‘એત્થ વુત્તસીલં વિયા’’તિ. પૂરેતિ ગુણાનં પારિપૂરિયં. સુકુમારાતિ અફરુસતાય મુદુકા કોમલા. પુરસ્સાતિ એત્થ પુર-સદ્દો તન્નિવાસિવાચકો દટ્ઠબ્બો ‘‘ગામો આગતો’’તિઆદીસુ વિય. તેનાહ ‘‘નગરવાસીન’’ન્તિ. મનં અપ્પાયતિ વડ્ઢેતીતિ મનાપા. તેનાહ ‘‘ચિત્તવુદ્ધિકરા’’તિ.

ગૂથભાણીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અન્ધસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે અન્ધોતિઆદીસુ પાળિપદેસુ પઠમો દિટ્ઠધમ્મિકભોગસંહરણપઞ્ઞાચક્ખુનો ચ સમ્પરાયિકત્થસાધનપઞ્ઞાચક્ખુનો ચ અભાવા ‘‘અન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ દુતિયોપિ, તતિયો પન દ્વિન્નમ્પિ ભાવા ‘‘દ્વિચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. પઞ્ઞાચક્ખૂતિ આયકોસલ્લભૂતા પઞ્ઞાચક્ખુ. તેનાહ ‘‘ફાતિં કરેય્યા’’તિ. અધમુત્તમેતિ અધમે ચેવ ઉત્તમે ચ. પટિપક્ખવસેનાતિ પટિપક્ખસ્સ અત્થિતાવસેન. સુક્કસપ્પટિભાગાતિ સુક્કધમ્મેહિ પહાયકેહિ સપ્પટિભાગાતિ જાનેય્ય. કણ્હસપ્પટિભાગાતિ કણ્હધમ્મેહિ પહાતબ્બેહિ સપ્પટિભાગાતિ જાનેય્ય.

તથાજાતિકાતિ યાદિસેહિ સપુત્તદારપરિજનસઞાતિમિત્તબન્ધવગ્ગં અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, તાદિસા ભોગાપિ ન સન્તિ. પુઞ્ઞાનિ ચ ન કરોતીતિ સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકયાચકાનં સન્તપ્પનવસેન પુઞ્ઞાનિ ન કરોતિ. ઉભયત્થાતિ ઉભયસ્મિં લોકે, ઉભયસ્મિં વા અત્થેતિ વિગ્ગહોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધલોકે’’તિઆદિમાહ. ઉભયેનાતિ વુત્તમત્થં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યસ્મિં ઠાનેતિ યસ્મિંયેવ ઠાને. ન સોચતીતિ સોકહેતૂનં તત્થ અભાવતો ન સોચતિ.

અન્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અવકુજ્જસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે અવકુજ્જપઞ્ઞોતિ નિક્કુજ્જપઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘અધોમુખપઞ્ઞો’’તિ. પુબ્બપટ્ઠપનાતિ પઠમારમ્ભો. સન્નિટ્ઠાનન્તિ કથાપરિયોસાનં. અપ્પનાતિ દેસનાય નિટ્ઠાપનં. અનેકે વા અનુસન્ધિયોતિ યોજેતબ્બં. સમાધિ વાતિઆદીસુ લોકુત્તરધમ્મા પરમત્થતો સાસનન્તિ તદત્થોપાદકસમાધિ તસ્સ આદીતિ વુત્તો, તદાસન્નત્તા વિપસ્સના, તસ્સ મૂલભાવેન એકદેસત્તા મગ્ગો.

સાસનસ્સ પારિપૂરિસુદ્ધિયો નામ સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ સિદ્ધા, તા પનેત્થ કથેન્તસ્સ વસેન ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘અનૂનં કત્વા દેસેન્તી’’તિ, ‘‘નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા દેસેન્તી’’તિ ચ વુત્તં. તત્થ નિજ્જટન્તિ નિગ્ગુમ્બં અનાકુલં. નિગ્ગણ્ઠિન્તિ ગણ્ઠિટ્ઠાનરહિતં સુવિઞ્ઞેય્યં કત્વા.

આકિણ્ણાનીતિ આકિરિત્વા સંકિરિત્વા ઠપિતાનીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પક્ખિત્તાની’’તિ. ઉચ્છઙ્ગો વિય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બોતિ ઉચ્છઙ્ગસદિસપઞ્ઞતાય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો. એવં પઞ્ઞા વિય પુગ્ગલોપિ ઉચ્છઙ્ગો વિય હોતિ, તસ્મિં ધમ્માનં અચિરટ્ઠાનતોતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. યથા ચ ઉચ્છઙ્ગસદિસા પઞ્ઞા, એવં નિક્કુજ્જકુમ્ભસદિસા પઞ્ઞા એવાતિ દટ્ઠબ્બા.

સંવિદહનપઞ્ઞાયાતિ ‘‘એવં કતે ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ એવં તંતંઅત્થકિચ્ચં સંવિધાતું સમત્થતાય વિચારણપઞ્ઞાય રહિતો. સેય્યોતિ સેટ્ઠો પાસંસો. પુબ્બભાગપટિપદન્તિ ચિત્તવિસુદ્ધિઆદિકં અરિયમગ્ગસ્સ અધિગમાય પુબ્બભાગપટિપત્તિં.

અવકુજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દેવદૂતવગ્ગો

૧. સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સબ્રહ્મકાનીતિ સસેટ્ઠકાનિ. યેસન્તિ યેસં કુલાનં. પુત્તાનન્તિ પુત્તેહિ. પૂજિતસદ્દયોગેન હિ ઇદં કરણત્થે સામિવચનં. તેનાતિ આહારાદિના. પટિજગ્ગિતા ગોપિતાતિ યથાકાલં તસ્સ તસ્સ દાતબ્બસ્સ દાનેન વેય્યાવચ્ચસ્સ ચ કરણેન પટિજગ્ગિતા ચેવ ઉપ્પન્નાનત્થપ્પહરણેન ગોપિતા ચ હોન્તિ. તેસન્તિ માતાપિતૂનં. બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થન્તિ તેસં ગુણાનં અત્થિતાય લોકે બ્રહ્મા નામ વુચ્ચતિ, આચરિયો નામ વુચ્ચતિ, આહુનેય્યો નામ વુચ્ચતિ, તે માતાપિતૂનં પુત્તકં પટિલભન્તીતિ દસ્સનવસેન નેસં બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થં ‘‘બહુકારા’’તિ, વત્વા તં તેસં બહુકારતં નાનાકારતો દસ્સેતું ‘‘આપાદકા’’તિઆદિ વુત્તં. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં જીવિતસ્સ આપાદકા, સરીરસ્સ પોસકા, આચારસમાચારાનં સિક્ખાપકા સકલસ્સપિ ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો. તેનાહ ‘‘પુત્તાનં હી’’તિઆદિ. ઇટ્ઠારમ્મણં તાવ તે દસ્સેન્તુ, અનિટ્ઠારમ્મણં કથન્તિ? તમ્પિ દસ્સેતબ્બમેવ વજ્જનીયભાવજાનાપનત્થં.

અવિજહિતા હોન્તીતિ તાસં ભાવનાય બ્રહ્માનં બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નત્તા અવિજહિતા હોન્તિ ભાવના. લોભનીયવયસ્મિં પઠમયોબ્બને અતિવિય મુદુભાવપ્પત્તદસ્સનત્થં સતવિહતગ્ગહણં. પાટિયેક્કન્તિ વિસું. ઇમિના કારણેનાતિ ઇમિના યથાવુત્તેન પુત્તેસુ પવત્તિતેહિ અતિક્કમેન મેત્તાદિસમુપ્પત્તિસઙ્ખાતેન કારણેન.

થરુસિપ્પન્તિ અસિસત્તિકુન્તકલાપાદિઆયુધસિપ્પં. મુદ્દાગણનાતિ અઙ્ગુલિસંકોચનાદિના હત્થમુદ્દાય ગણના. આદિસદ્દેન પાણાદીનં સઙ્ગહો. પચ્છાચરિયા નામ માતાપિતૂનં સન્તિકે ઉગ્ગહિતગહટ્ઠવત્તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ યથાસકં હત્થાચરિયાદીનં સિપ્પગ્ગાહાપનન્તિ કત્વા સબ્બપઠમં આચરિયા નામાતિ યોજેતબ્બં. આનીય હુતં આહુતં. પકારેહિ હુતં પાહુતં. અભિસઙ્ખતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

નમો કરેય્યાતિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘ઇદં મય્હં ઉત્તમપુઞ્ઞક્ખેત્ત’’ન્તિ નમક્કારં કરેય્ય. તાય નં પારિચરિયાયાતિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં, યથાવુત્તપરિચરણેનાતિ અત્થો. અથ વા પારિચરિયાયાતિ ભરણકિચ્ચકરણકુલવંસપ્પતિટ્ઠાનાપનાદિના પઞ્ચવિધઉપટ્ઠાનેન. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠાતબ્બા – ‘ભતો નેસં ભરિસ્સામિ, કિચ્ચં નેસં કરિસ્સામિ, કુલવંસં ઠપેસ્સામિ, દાયજ્જં પટિપજ્જામિ, અથ વા પન પેતાનં કાલકતાનં દક્ખિણં અનુપ્પદસ્સામી’તિ. ઇમેહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠિતા પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તં અનુકમ્પન્તિ, પાપા નિવારેન્તિ, કલ્યાણે નિવેસેન્તિ, સિપ્પં સિક્ખાપેન્તિ, પતિરૂપેન દારેન સંયોજેન્તિ, સમયે દાયજ્જં નિય્યાદેન્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૬૭).

અપિચ યો માતાપિતરો તીસુ વત્થૂસુ અભિપ્પસન્ને કત્વા સીલેસુ વા પતિટ્ઠાપેત્વા પબ્બજ્જાય વા નિયોજેત્વા ઉપટ્ઠહતિ, અયં માતાપિતૂપટ્ઠાકાનં અગ્ગોતિ વેદિતબ્બો. સા પનાયં પારિચરિયા પુત્તસ્સ ઉભયલોકહિતસુખાવહાતિ તં દસ્સેતું ‘‘ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ વુત્તં. પસંસન્તીતિ ‘‘અયં પુગ્ગલો મત્તેય્યો પેત્તેય્યો સગ્ગસંવત્તનિયં પટિપદં પૂરેતી’’તિ ઇધેવ નં પસંસન્તિ. આમોદતિ આદિતો પટ્ઠાય મોદપ્પત્તિયા. પમોદતિ નાનપ્પકારમોદસમ્પવત્તિયા.

સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે તથાજાતિકોતિ તથાસભાવો. ચિત્તેકગ્ગતાલાભોતિ ચિત્તેકગ્ગતાય અધિગમો. રૂપમેવ કિલેસુપ્પત્તિયા કારણભાવતો રૂપનિમિત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. સસ્સતાદિનિમિત્તન્તિ સસ્સતુચ્છેદભાવનિમિત્તં. પુગ્ગલનિમિત્તન્તિ પુગ્ગલાભિનિવેસનનિમિત્તં. ધમ્મનિમિત્તન્તિ ધમ્મારમ્મણસઙ્ખાતં નિમિત્તં. ‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે’’તિ થેરેન પુટ્ઠો ભગવા ‘‘સિયા’’તિ અવોચ લોકુત્તરસમાધિપ્પટિલાભં સન્ધાય. સો હિ નિબ્બાનં સન્તં પણીતન્તિ ચ પસ્સતિ. તેનાહ ‘‘ઇધાનન્દા’’તિઆદિ.

નિબ્બાનં સન્તન્તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વાતિ નિબ્બાનં સન્તન્તિ આભુજિત્વા ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા. દિવસમ્પીતિઆદિના અસઙ્ખતાય ધાતુયા અચ્ચન્તસન્તપણીતાદિભાવં દસ્સેતિ. અટ્ઠવિધેતિ ‘‘સન્તં પણીતં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ એવં અટ્ઠવિધે આભોગસઞ્ઞિતે સમન્નાહારે. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મં. ઇમસ્મિં ઠાને…પે… લબ્ભન્તેવાતિ ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો એવં હોતી’’તિ આગતે ઇમસ્મિં સુત્તપ્પદેસે એકોપિ આભોગસમન્નાહારો ચેપિ સબ્બે અટ્ઠપિ આભોગસમન્નાહારા લબ્ભન્તેવ સમન્નાહરતં અત્થાવહત્તા.

ઞાણેન જાનિત્વાતિ વિપસ્સનાઞાણસહિતેન મગ્ગઞાણેન જાનિત્વા. પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ ચક્ખાદીનિ આયતનાનિ. સન્તતાયાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિતાય. કાયદુચ્ચરિતાદિધૂમવિરહિતોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિ એવ સન્તાપનટ્ઠેન ધૂમો, તેન વિરહિતો. અનીઘોતિ અપાપો. જાતિજરાગહણેનેવ બ્યાધિમરણમ્પિ ગહિતમેવાતિ તબ્ભાવભાવતોતિ વુત્તં.

આનન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે, ‘‘સારિપુત્ત, મયા સંખિત્તેન દેસિતં ધમ્મં તાદિસેનપિ ન સુકરં વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેનેવ વદન્તો થેરસ્સ ઞાણં સબ્બમતિક્કમં. અઞ્ઞાતારો ચ દુલ્લભાતિ હિ ઇમિના સામઞ્ઞવચનેન સારિપુત્તત્થેરમ્પિ અન્તોગધં કત્વા દસ્સેન્તો તેનપિ અત્તનો દેસનાય દુપ્પટિવિદ્ધભાવં દસ્સેતિ.

સમ્માતિ હેતુના કારણેન. તેનાહ ‘‘ઉપાયેના’’તિઆદિ. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ દસ્સનાભિસમયા. પહાનાભિસમયોતિ ચ દસ્સનાભિસમયોતિ ચ પરિઞ્ઞાભિસમયો વુત્તો. અરહત્તમગ્ગો હિ પરિઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિયા કિચ્ચવસેન માનં પસ્સતિ, અસમ્મોહપ્પટિવેધવસેનાતિ વુત્તં હોતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. તેન દિટ્ઠો પન પહાનાભિસમયો ચ. દસ્સનાભિસમયેન હિ પરિઞ્ઞાભિસમયમેવ પહીયતિ. દિટ્ઠવિસેન દિટ્ઠસત્તાનં જીવિતં વિય અયમસ્સ પહાનાભિસમયો. અટ્ઠકથાયં પન પહાનાભિસમયસ્સ દસ્સનાભિસમયનાનન્તરિયકત્તા ‘‘પહાનાભિસમયેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. પહાનાભિસમયે હિ ગહિતે દસ્સનાભિસમયો ગહિતોવ હોતિ.

અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ અરહત્તમગ્ગેન માનસ્સ પહીનત્તા યે ઇમે ‘‘કાયબન્ધનસ્સ અન્તો જીરતિ (ચૂળવ. ૨૭૮), હરિતન્તં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) એવં વુત્તઅન્તિમમરિયાદન્તો ચ ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૮૦; ઇતિવુ. ૯૧) એવં વુત્તલામકન્તો ચ ‘‘સક્કાયો એકો અન્તો’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૩) એવં વુત્તકોટ્ઠાસન્તો ચ ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સ સપચ્ચયસઙ્ખયા’’તિ એવં વુત્તકોટ્ઠાસન્તો ચાતિ ચત્તારો અન્તા, તેસુ સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અદું ચતુત્થકોટિસઙ્ખાતં અન્તમકાસિ, પરિચ્છેદં પરિવટુમં અકાસિ, અન્તિમસમુદયમત્તાવસેસં દુક્ખમકાસીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તમકાસી’’તિ.

નનુ ચ ‘‘પહાન’’ન્તિ ઇમસ્સ નિદ્દેસે નિબ્બાનં આગતં? ઇધ પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનસઙ્ખાતં અરહત્તફલં વુત્તં, તસ્મા નિદ્દેસેનાયં વણ્ણના વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘નિદ્દેસે પના’’તિઆદિ. તત્થ તાનિ પદાનિ આગતાનીતિ તસ્મિં નિદ્દેસે ‘‘પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગ’’ન્તિઆદીનિ (ચૂળનિ. ૭૫ ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો) પદાનિ આગતાનિ.

ધમ્મતક્કપુરેજવન્તિ ઇમિના તસ્મિં ચતુત્થજ્ઝાનવિમોક્ખે ઠત્વા ઝાનઙ્ગાનિ વિપસ્સિત્વા અધિગતં અરહત્તવિમોક્ખં વદતિ. અરહત્તવિમોક્ખસ્સ હિ મગ્ગસમ્પયુત્તસમ્માસઙ્કપ્પસઙ્ખાતો ધમ્મતક્કો પુરેજવો હોતિ.

સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નિદાનસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે પિણ્ડકરણત્થાયાતિ આયૂહનવસેન રાસિકરણત્થાય. અભિન્નાનીતિ એકદેસેનપિ અખણ્ડિતાનિ. ભિન્નકાલતો પટ્ઠાય હિ બીજં બીજકિચ્ચાય ન ઉપકપ્પતિ. અપૂતીનીતિ ઉદકતેમનેન પૂતિભાવં ન ઉપગતાનિ. પૂતિબીજઞ્હિ બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. તેનાહ ‘‘પૂતિભાવેન અબીજત્તં અપ્પત્તાની’’તિ. ન વાતેન ન ચ આતપેન હતાનીતિ વાતેન ચ આતપેન ચ ન હતાનિ, નિરોજતં ન પાપિતાનિ. નિરોજઞ્હિ કસટબીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સારાદાનીતિ તણ્ડુલસારસ્સ આદાનતો સારાદાનિ. નિસ્સારઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. તેનાહ ‘‘ગહિતસારાની’’તિ, પતિટ્ઠિતસારાનીતિ અત્થો. સન્નિચયભાવેન સુખં સયિતાનીતિ ચત્તારો માસે કોટ્ઠપક્ખિત્તનિયામેનેવ સુખસયિતાનિ.

કમ્મવિભત્તીતિ કમ્મવિભાગો. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બફલં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. પચ્ચુપન્નભવતો અનન્તરં વેદિતબ્બફલં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં. અપરપરિયાયવેદનીયન્તિ દિટ્ઠધમ્માનન્તરભવતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવપરિયાયે અત્તભાવપરિવત્તે વેદિતબ્બફલં કમ્મં. પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવપ્પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા પવત્તા પઠમજવનચેતના તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં નામ. સા હિ વુત્તાકારેન બલવતી જવનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાનુપકારવસપ્પવત્તિયા આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ પઠમજવનચેતના ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં ફલં દેતિ. તથા અસક્કોન્તન્તિ કમ્મસ્સ વિપાકદાનં નામ ઉપધિપ્પયોગાદિપચ્ચયન્તરસમવાયેનેવ હોતીતિ તદભાવતો તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દાતું અસક્કોન્તં. અહોસિકમ્મન્તિ અહોસિ એવ કમ્મં, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ અત્થિ ભવિસ્સતિ ચાતિ એવં વેદિતબ્બં કમ્મં.