(૮) ૩. આનન્દવગ્ગો

૧. છન્નસુત્તવણ્ણના

૭૨. તતિયસ્સ પઠમે છન્નપરિબ્બાજકોતિ ન નગ્ગપરિબ્બાજકો. બાહિરકસમયં લુઞ્ચિત્વા હરન્તોતિ બાહિરકાનં સમયં નિસેધેત્વા આપન્નો.

પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ વિબન્ધનતો અન્ધં કરોતીતિ અન્ધકરણોતિ આહ ‘‘યસ્સ રાગો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ. અચક્ખુકરણોતિ અસમત્થસમાસોયં ‘‘અસૂરિયપસ્સાનિ મુખાની’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાચક્ખું ન કરોતીતિ અચક્ખુકરણો’’તિ. પઞ્ઞાનિરોધિકોતિ અનુપ્પન્નાય લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેતિ, લોકિયપઞ્ઞં પન અટ્ઠસમાપત્તિપઞ્ચાભિઞ્ઞાવસેન ઉપ્પન્નમ્પિ સમુચ્છિન્દિત્વા ખિપતીતિ પઞ્ઞાનિરોધિકોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અનુપ્પન્નાનુપ્પાદઉપ્પન્નપરિહાનિનિમિત્તતાય હિ પઞ્ઞં નિરોધેતીતિ પઞ્ઞાનિરોધિકો. વિહનતિ વિબાધતીતિ વિઘાતો, દુક્ખન્તિ આહ ‘‘દુક્ખસઙ્ખાતસ્સ વિઘાતસ્સા’’તિ. કિલેસનિબ્બાનન્તિ ઇમિના અસઙ્ખતનિબ્બાનમેવ વદતિ. અસઙ્ખતઞ્હિ નિબ્બાનં નામ, તં પચ્ચક્ખં કાતું ન દેતીતિ અનિબ્બાનસંવત્તનિકો. લોકુત્તરમિસ્સકો કથિતો પુબ્બભાગિયસ્સપિ અરિયમગ્ગસ્સ કથિતત્તા.

છન્નસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આજીવકસુત્તવણ્ણના

૭૩. દુતિયે ન અઞ્ઞાતુકામોતિ ન આજાનિતુકામોયેવાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરિગ્ગણ્હનત્થં પન આગતો’’તિ, પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દિત્વા ઉપપરિક્ખિત્વા ગણ્હનત્થન્તિ અત્થો. કારણાપદેસોતિ કારણનિદ્દેસો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

આજીવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાનામસક્કસુત્તવણ્ણના

૭૪. તતિયે ગિલાનસ્સ ભાવો ગેલઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘ગિલાનભાવતો’’તિ. દીપેતીતિ દેસનાક્કમેનેવ પઞ્ઞાપેતિ. પઠમઞ્હિ સેખસીલસમાધિપઞ્ઞાયો વત્વા પચ્છા અસેખસીલાદીનિ વદન્તો ઇમમત્થં દીપેતિ.

મહાનામસક્કસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નિગણ્ઠસુત્તવણ્ણના

૭૫. ચતુત્થે હંસવટ્ટકચ્છન્નેનાતિ હંસવટ્ટકપરિચ્છન્નેન, હંસમણ્ડલાકારેનાતિ અત્થો. નત્થિ એતસ્સ પરિસેસન્તિ અપરિસેસં. તેનાહ ‘‘અપ્પમત્તકમ્પિ અસેસેત્વા’’તિ. અપરિસેસધમ્મજાનનતો વા અપરિસેસસઙ્ખાતં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સતતન્તિ નિચ્ચં. સમિતન્તિ તસ્સેવ વેવચનન્તિ આહ ‘‘સતતં સમિતન્તિ સબ્બકાલં નિરન્તર’’ન્તિ. અથ વા નિચ્ચટ્ઠેન સતત-સદ્દેન અભિણ્હપ્પવત્તિ જોતિતા સિયાતિ ‘‘સમિત’’ન્તિ વુત્તં. તેન નિરન્તરપ્પવત્તિં દસ્સેતીતિ આહ ‘‘સબ્બકાલં નિરન્તર’’ન્તિ.

વિસુદ્ધિસમ્પાપનત્થાયાતિ રાગાદીહિ મલેહિ અભિજ્ઝાવિસમલોભાદીહિ ચ ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિપાપનત્થાય. સમતિક્કમનત્થાયાતિ સોકસ્સ ચ પરિદેવસ્સ ચ પહાનત્થાય. અત્થં ગમનત્થાયાતિ કાયિકદુક્ખસ્સ ચ ચેતસિકદોમનસ્સસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં અત્થઙ્ગમનાય, નિરોધાયાતિ અત્થો. ઞાયતિ નિચ્છયેન કમતિ નિબ્બાનં. તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝતિ એતેનાતિ ઞાયો, અરિયમગ્ગોતિ આહ ‘‘મગ્ગસ્સ અધિગમનત્થાયા’’તિ. અપચ્ચયનિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણત્થાયાતિ પચ્ચયરહિતત્તા અપચ્ચયસ્સ અસઙ્ખતસ્સ તણ્હાવાનવિરહિતત્તા નિબ્બાનન્તિ લદ્ધનામસ્સ અમતસ્સ સચ્છિકિરિયાય, અત્તપચ્ચક્ખતાયાતિ વુત્તં હોતિ. ફુસિત્વા ફુસિત્વાતિ પત્વા પત્વા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નિગણ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિવેસકસુત્તવણ્ણના

૭૬. પઞ્ચમે કિચ્ચકરણીયેસુ સહભાવટ્ઠેન અમા હોન્તીતિ અમચ્ચા. ‘‘અયં અજ્ઝત્તિકો’’તિ એવં જાનન્તિ, ઞાયન્તિ વાતિ ઞાતી. સસ્સુસસુરપક્ખિકાતિ સસ્સુસસુરા ચ તપ્પક્ખિકો ચ સસ્સુસસુરપક્ખિકા. લોહિતેન સમ્બદ્ધાતિ સાલોહિતા. પિતુપક્ખિકા વા ઞાતી, માતુપક્ખિકા સાલોહિતા. માતુપિતુપક્ખિકા વા ઞાતી, સસ્સુસસુરપક્ખિકા સાલોહિતા. અવેચ્ચ રતનસ્સ ગુણે યાથાવતો ઞત્વા પસાદો અવેચ્ચપ્પસાદો. સો પન યસ્મા મગ્ગેનાગતત્તા કેનચિ અકમ્પનીયો ચ અપ્પધંસિયો ચ હોતિ, તસ્મા એવં વુત્તં ‘‘અચલપ્પસાદો’’તિ. ભાવઞ્ઞથત્તન્તિ સભાવસ્સ અઞ્ઞથત્તં.

વીસતિયા કોટ્ઠાસેસૂતિ કેસાદિમત્થલુઙ્ગપરિયન્તેસુ. દ્વાદસસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ પિત્તાદિમુત્તપરિયન્તેસુ. ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ ‘‘યેન ચ સન્તપ્પતિ, યેન ચ જીરીયતિ, યેન ચ પરિદય્હતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) એવં વુત્તેસુ ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ. છસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ ‘‘ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા, અધોગમા વાતા, કુચ્છિસયા વાતા, કોટ્ઠાસયા વાતા, અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા, અસ્સાસો પસ્સાસો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) એવં વુત્તેસુ છસુ કોટ્ઠાસેસુ. વિત્થમ્ભનં સેસભૂતત્તયસન્થમ્ભિતતાપાદનં, ‘‘ઉપકીળન’’ન્તિ એકે. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નિવેસકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૭. પઠમભવસુત્તાદિવણ્ણના

૭૭-૭૮. છટ્ઠે અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મસહજાતં વિઞ્ઞાણં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. સત્તમે નત્થિ વત્તબ્બં.

પઠમભવસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સીલબ્બતસુત્તવણ્ણના

૭૯. અટ્ઠમે દુક્કરકારિકાનુયોગોતિ દુક્કરકિરિયાય અનુયોગો. ઉપટ્ઠાનેન સારન્તિ ઉપટ્ઠાનાકારેન સારં. ‘‘ઇદં વર’’ન્તિઆદિના ઉપટ્ઠાનાકારં વિભાવેતિ. એત્થાતિ એતસ્મિં સત્થારા પુચ્છિતે પઞ્હે.

સીલબ્બતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ગન્ધજાતસુત્તવણ્ણના

૮૦. નવમે મૂલે, મૂલસ્સ વા ગન્ધો મૂલગન્ધોતિ આહ ‘‘મૂલવત્થુકો ગન્ધો’’તિ. મૂલં વત્થુ એતસ્સાતિ મૂલવત્થુકો. ઇદાનિ મૂલં ગન્ધયોગતો ગન્ધોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ગન્ધસમ્પન્નં વા મૂલમેવ મૂલગન્ધો’’તિ આહ. પચ્છિમોયેવેત્થ અત્થવિકપ્પો યુત્તતરોતિ દસ્સેતું ‘‘તસ્સ હિ ગન્ધો’’તિઆદિમાહ. વસ્સિકપુપ્ફાદીનન્તિ સુમનપુપ્ફાદીનં.

ગન્ધજાતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ચૂળનિકાસુત્તવણ્ણના

૮૧. દસમે અરુણવતિસુત્તન્તઅટ્ઠુપ્પત્તિયન્તિ ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા અહોસિ અરુણવા નામ. રઞ્ઞો ખો પન, ભિક્ખવે, અરુણવતો અરુણવતી નામ રાજધાની અહોસિ. અરુણવતિં ખો પન, ભિક્ખવે, રાજધાનિં સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપનિસ્સાય વિહાસિ. સિખિસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિભૂસમ્ભવં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભું ભિક્ખું આમન્તેસી’’તિઆદિના બ્રહ્મસંયુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૮૫) આગતસ્સ અરુણવતિસુત્તન્તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયં. અતિપ્પગોતિ અતિવિય પગો, અતિવિય પાતોતિ અત્થો, ન તાવ કુલેસુ ભત્તં નિટ્ઠાતીતિ વુત્તં હોતિ.

ઉજ્ઝાયન્તીતિ અવઝાયન્તિ, હેટ્ઠા કત્વા ચિન્તેન્તિ, લામકતો ચિન્તેન્તિ. અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કત્વાતિ ‘‘પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા નાગવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સુપણ્ણવણ્ણં વા દસ્સેતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૩) નયેન આગતં અનેકપ્પકારં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કત્વા. સહસ્સિલોકધાતુન્તિ ચક્કવાળસહસ્સં. ગાથાદ્વયં અભાસીતિ થેરો કિર ‘‘કથં દેસિતા ખો ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા મનાપા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સબ્બેપિ પાસણ્ડા સબ્બે દેવમનુસ્સા અત્તનો અત્તનો સમયે પુરિસકારં વણ્ણયન્તિ, વીરિયસ્સ અવણ્ણવાદી નામ નત્થિ, વીરિયપ્પટિસંયુત્તં કત્વા દેસેસ્સામિ. એવમસ્સ ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા ભવિસ્સતિ મનાપા’’તિ ઞત્વા તીસુ પિટકેસુ વિચિનિત્વા ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૬) ઇદં ગાથાદ્વયં અભાસિ.

કિં આલોકો અયન્તિ કસ્સ નુ ખો અયં આલોકોતિ. વિચિનન્તાનન્તિ ચિન્તેન્તાનં. સબ્બેતિ લોકધાતુયં સબ્બે દેવા ચ મનુસ્સા ચ. ઓસટાય પરિસાયાતિ ધમ્મસ્સવનત્થં સમોસટાય પરિમિતપરિચ્છિન્નાય પરિસાય. અત્થોપિ નેસં પાકટો અહોસીતિ ન કેવલં તે સદ્દમેવ અસ્સોસું, અથ ખો અત્થોપિ તેસં પકતિસવનૂપચારે વિય પાકટો અહોસિ. તેન સહસ્સં લોકધાતું વિઞ્ઞાપેતીતિ અધિપ્પાયો.

પરિહરન્તીતિ સિનેરું દક્ખિણતો કત્વા પરિવત્તેન્તિ. વિરોચમાનાતિ અત્તનો જુતિયા દિબ્બમાના, સોભમાના વા. તાવ સહસ્સધા લોકોતિ યત્તકો ચન્દિમસૂરિયેહિ ઓભાસિયમાનો લોકધાતુસઙ્ખાતો એકેકો લોકો, તત્તકેન પમાણેન સહસ્સધા લોકો, ઇમિના ચક્કવાળેન સદ્ધિં ચક્કવાળસહસ્સન્તિ અત્થો. કસ્મા પનેસા આનીતાતિ એસા ચૂળનિકા લોકધાતુ કસ્મા ભગવતા આનીતા, દેસિતાતિ અત્થો. મજ્ઝિમિકાય લોકધાતુયા પરિચ્છેદદસ્સનત્થન્તિ દ્વિસહસ્સિલોકધાતુયા પરિમાણદસ્સનત્થં.

સહસ્સિલોકધાતુયા સહસ્સી દ્વિસહસ્સિલોકધાતુ, સા ચક્કવાળગણનાય દસસતસહસ્સચક્કવાળપરિમાણા. તેનાહ ‘‘સહસ્સચક્કવાળાનિ સહસ્સભાગેન ગણેત્વા’’તિઆદિ. કમ્પનદેવતૂપસઙ્કમનાદિના જાતચક્કવાળેન સહ યોગક્ખેમં ઠાનં જાતિક્ખેત્તં. તત્તકાય એવ જાતિક્ખેત્તભાવો ધમ્મતાવસેનેવ વેદિતબ્બો, ‘‘પરિગ્ગહવસેના’’તિ કેચિ. સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં એવં જાતિક્ખેત્તં તન્નિવાસીનંયેવ ચ દેવતાનં ધમ્માભિસમયોતિ વદન્તિ. પટિસન્ધિગ્ગહણાદીનં સત્તન્નંયેવ ગહણં નિદસ્સનમત્તં મહાભિનીહારાદિકાલેપિ તસ્સ પકમ્પનસ્સ લબ્ભનતો.

સહસ્સં સહસ્સધા કત્વા ગણિતં મજ્ઝિમિકન્તિઆદિના મજ્ઝિમિકાય લોકધાતુયા સહસ્સં તિસહસ્સિલોકધાતુ, સાયેવ ચ મહાસહસ્સિલોકધાતૂતિ દસ્સેતિ. સરસેનેવ આણાપવત્તનં આણાક્ખેત્તં, યં એકજ્ઝં સંવટ્ટતિ વિવટ્ટતિ ચ. આણા ફરતીતિ તન્નિવાસિદેવતાનં સિરસા સમ્પટિચ્છનેન વત્તતિ, તઞ્ચ ખો કેવલં બુદ્ધાનુભાવેનેવ, અધિપ્પાયવસેન ચ પન ‘‘યાવતા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વચનતો બુદ્ધાનં અવિસયો નામ નત્થિ, વિસયક્ખેત્તસ્સ પમાણપરિચ્છેદો નામ નત્થિ. વિસમોતિ સૂરિયુગ્ગમનાદીનં વિસમભાવતો વિસમો. તેનેવાહ ‘‘એકસ્મિં ઠાને સૂરિયો ઉગ્ગતો હોતી’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળનિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આનન્દવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.