૭. કથાવત્થુસુત્તવણ્ણના

૬૮. સત્તમે કથાવત્થૂનીતિ કથાય પવત્તિટ્ઠાનાનિ. યસ્મા તેહિ વિના કથા ન પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘કથાકારણાની’’તિ વુત્તં. અતતિ સતતિ સતતં ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અદ્ધા, કાલોતિ આહ ‘‘અતીતમદ્ધાનં નામ કાલોપિ વત્તતી’’તિ. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય હિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કાલો તસ્સેવ ધમ્મસ્સ પવત્તિઅવત્થાવિસેસં ઉપાદાય તેનેવ વોહારેન અતીતોતિઆદિના વોહરીયતિ, અતીતાદિભેદો ચ નામાયં નિપ્પરિયાયતો ધમ્માનંયેવ હોતિ, ન કાલસ્સાતિ આહ ‘‘ખન્ધાપિ વત્તન્તી’’તિ. યથાવુત્તમત્થં ઇતરેસુ દ્વીસુ અતિદિસતિ ‘‘અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. અતીતમદ્ધાનન્તિઆદીસુ ચ દ્વે પરિયાયા સુત્તન્તપરિયાયો, અભિધમ્મપરિયાયો ચ. સુત્તન્તપરિયાયેન પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ, ચુતિતો પચ્છા અનાગતો અદ્ધા નામ, સહ ચુતિપટિસન્ધીતિ તદન્તરં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. અભિધમ્મપરિયાયેન તીસુ ખણેસુ ઉપ્પાદતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ, ઉપ્પાદતો ઉદ્ધં અનાગતો અદ્ધા નામ, ખણત્તયં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. તત્થાયં સુત્તન્તદેસનાતિ સુત્તન્તપરિયાયેનેવ અતીતાદિવિસયં કથં દસ્સેન્તો ‘‘અતીતે કસ્સપો નામા’’તિઆદિમાહ.

એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બો વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ એકંસબ્યાકરણીયો. ‘‘ચક્ખુ અનિચ્ચ’’ન્તિ પઞ્હે ઉત્તરપદાવધારણં સન્ધાય ‘‘એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં નિચ્ચતાય લેસસ્સપિ તત્થ અભાવતો, પુરિમપદાવધારણે પન વિભજ્જબ્યાકરણીયતાય. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચં નામ ચક્ખૂતિ પુટ્ઠેન પના’’તિઆદિ. ચક્ખુસોતે વિસેસત્થસામઞ્ઞત્થાનં અસાધારણભાવતો દ્વિન્નં તેસં સદિસચોદના પટિચ્છન્નમુખેનેવ બ્યાકરણીયા પટિક્ખેપવસેન અનુઞ્ઞાતવસેન ચ વિસ્સજ્જિતબ્બતોતિ આહ ‘‘યથા ચક્ખુ, તથા સોતં…પે… અયં પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો’’તિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ જીવસરીરાનં અનઞ્ઞતાપઞ્હે યસ્સ યેન અનઞ્ઞતા ચોદિતા, સો એવ પરમત્થતો નુપલબ્ભતીતિ ચ ઝાનત્તયસ્સ મેત્તેય્યતાકિત્તનસદિસોતિ અબ્યાકાતબ્બતાય ઠપનીયો વુત્તો. એવરૂપો હિ પઞ્હો તિધા અવિસ્સજ્જનીયત્તા બ્યાકરણં અકત્વા ઠપેતબ્બો.

તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, કારણન્તિ આહ ‘‘કારણાકારણે’’તિ. યુત્તેન કારણેનાતિ અનુરૂપેન કારણેન. પહોતીતિ નિગ્ગણ્હિતું સમત્થો હોતિ. સસ્સતવાદિભાવમેવ દીપેતીતિ અત્તના ગહિતે ઉચ્છેદવાદે દોસં દિસ્વા અત્તનોપિ સસ્સતવાદિભાવમેવ દીપેતિ. પુગ્ગલવાદિમ્હીતિ ઇમિના વચ્છકુત્તિયવાદિં દસ્સેતિ. પઞ્હં પુચ્છન્તેહિ પટિપજ્જિતબ્બા પટિપદા પઞ્હપુચ્છનકાનં વત્તં.

પટિચરતીતિ પટિચ્છાદનવસેન ચરતિ પવત્તતિ. પટિચ્છાદનત્થો એવ વા ચરતિસદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞન્તિ પન પટિચ્છાદનાકારદસ્સનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન વચનેના’’તિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞેન વચનેનાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકસ્સ દોસવિભાવનં વચનં વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેન વચનેન પટિચ્છાદેતિ. યો હિ ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ વદતિ. ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં વા ઉપનેતિ, અયં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ નામ. ‘‘કો આપન્નો’’તિઆદિના હિ ચોદનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ વિક્ખેપાપજ્જનં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં, બહિદ્ધા કથાપનામનં વિસ્સજ્જેત્વાતિ અયમેતેસં વિસેસો. તેનેવાહ ‘‘આગન્તુકકથં ઓતારેન્તો’’તિઆદિ. તત્થ અપનામેતીતિ વિક્ખેપેતિ. તત્રાતિ તસ્મિં બહિદ્ધાકથાય અપનામને.

ઉપનિસીદતિ ફલં એત્થાતિ કારણં ઉપનિસા, ઉપેચ્ચ નિસ્સયતીતિ વા ઉપનિસા, સહ ઉપનિસાયાતિ સઉપનિસોતિ આહ ‘‘સઉપનિસ્સયો સપચ્ચયો’’તિ.

ઓહિતસોતોતિ અનઞ્ઞવિહિતત્તા ધમ્મસ્સવનાય અપનામિતસોતો. તતો એવ તદત્થં ઠપિતસોતો. કુસલધમ્મન્તિ અરિયમગ્ગો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અરિયમગ્ગ’’ન્તિ.

કથાવત્થુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.