(૭) ૨. મહાવગ્ગો

૧. તિત્થાયતનસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયસ્સ પઠમે તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો તબ્બિનિમુત્તસ્સ કસ્સચિ દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતસ્સ અભાવતો. એત્થ હિ સત્તા તરન્તિ ઉપ્પિલવન્તિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તિ, તસ્મા ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પારગમનસઙ્ખાતઞ્હિ તરણં દિટ્ઠિગતિકાનં નત્થિ, તત્થેવ અપરાપરં નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનવસેન પિલવનમેવ તેસં તરણં નામ. ઉપ્પાદકાતિ પૂરણકસ્સપાદયો. તિત્થે જાતા તિત્થિયા, યથાવુત્તં વા દિટ્ઠિગતસઙ્ખાતં તિત્થં એતેસં અત્થીતિ તિત્થિકા, તિત્થિકા એવ તિત્થિયા. મનોરમેતિ સાદુફલભરિતતાય અભયદિસતાય ચ મનોરમે. ઇમેસુયેવ તીસુ ઠાનેસૂતિ યથાવુત્તેસુ તિત્થાયતનેસુ.

યો યથા જાનાતિ, તસ્સ તથા વુચ્ચતીતિ ઇમિના પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન તથા વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પુગ્ગલ-સદ્દો ચ તિસ્સન્નમ્પિ પકતીનં સાધારણો, તસ્મા પુરિસગ્ગહણેન તતો વિસેસનં યથા ‘‘અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા’’તિ. પટિસંવિદિતં કરોતીતિ કેવલં જાનનવસેન વિદિતં કરોતિ. અનુભવતિ વાતિ વિપાકલક્ખણપ્પત્તં અનુભવતિ. પુબ્બેકતહેતૂતિ અન્તોગધાવધારણં પદન્તિ આહ ‘‘પુબ્બેકતકમ્મપચ્ચયેનેવા’’તિ. ઇમિનાતિ ‘‘સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’’તિ ઇમિના વચનેન. કમ્મવેદનન્તિ કુસલાકુસલકમ્મસહજં વેદનં. કિરિયવેદનન્તિ ‘‘નેવ કુસલાકુસલા ન ચ કમ્મવિપાકા’’તિ એવં વુત્તં કિરિયચિત્તસહજં વેદનં. ન કેવલઞ્ચ તે કમ્મકિરિયવેદના એવ પટિક્ખિપન્તિ, અથ ખો સાસને લોકે ચ પાકટે વાતાબાધાદિરોગે ચ પટિક્ખિપન્તિ એવાતિ દસ્સેતું ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિમાહ. તત્થ પિત્તસમુટ્ઠાનાતિ પિત્તવિકારાધિકસમ્ભૂતા. અનન્તરદ્વયેપિ એસેવ નયો. સન્નિપાતિકાતિ પિત્તાદીનં તિણ્ણમ્પિ વિકારાનં સન્નિપાતતો જાતા. ઉતુપરિણામજાતિ સીતાદિઉતુનો વિપરિણામતો વિસમપરિવુત્તિતો જાતા. વિસમપરિહારજાતિ અસપ્પાયાહારયોગપટિસેવનવસેન કાયસ્સ વિસમં પરિહરણતો જાતા. ઓપક્કમિકાતિ ઉપક્કમતો નિબ્બત્તા. કમ્મવિપાકજાતિ કમ્મસ્સ વિપાકભૂતક્ખન્ધતો જાતા. વિરોધિપચ્ચયસમુટ્ઠાના ધાતૂનં વિકારાવત્થા, તપ્પચ્ચયા વા દુક્ખા વેદના આબાધનટ્ઠેન આબાધો, સો એવ રુજ્જનટ્ઠેન રોગો. તત્થ ‘‘યો યાપ્યલક્ખણો, સો રોગો, ઇતરો આબાધો’’તિ વદન્તિ. સબ્બેસઞ્ચ નેસં તંતંધાતૂનં વિસમં આસન્નકારણં, ન તથા ઇતરાનિ. તત્થાપિ ચ પકોપાવત્થા ધાતુયો આસન્નકારણં, ન તથા પરપચ્ચયાવત્થાતિ દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠમંયેવ કમ્મવિપાકજં આબાધં સમ્પટિચ્છન્તિ ‘‘સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’’તિ વિપલ્લાસગ્ગાહેન. ‘‘પુબ્બે’’તિ પુરાતનસ્સેવ કમ્મસ્સ ગહિતત્તા ઉપપજ્જવેદનીયમ્પિ તે પટિક્ખિપન્તીતિ વુત્તં ‘‘દ્વે પટિબાહિત્વા’’તિ. સમ્પટિચ્છન્તીતિ અનુજાનન્તિ.

અત્તના કતમૂલકેનાતિ સાહત્થિકકમ્મહેતુ. આણત્તિમૂલકેનાતિ પરસ્સ આણાપનવસેન કતકમ્મહેતુ. ઇમાતિ તિસ્સો વેદના. સબ્બે પટિબાહન્તીતિ સબ્બે રોગે પટિસેધેન્તિ સબ્બેસમ્પિ તેસં એકેન ઇસ્સરેનેવ નિમ્મિતત્તા તબ્ભાવીભાવાસમ્ભવતો. એસ નયો સેસેસુપિ. સબ્બં પટિબાહન્તીતિ હેતુપચ્ચયપટિસેધનતો સબ્બં નિસેધેન્તિ.

માતિકં નિક્ખિપિત્વાતિ તિણ્ણમ્પિ વેદાનં અસારભાવદસ્સનત્થં ઉદ્દેસં કત્વા. તન્તિ તં માતિકં. વિભજિત્વા દસ્સેતુન્તિ દોસદસ્સનવસેનેવ વિભાગતો દસ્સેતું. લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થન્તિ અત્તનો લદ્ધિયા પટિજાનાપનત્થં. લદ્ધિતો લદ્ધિં સઙ્કમન્તીતિ મૂલલદ્ધિતો અઞ્ઞલદ્ધિં ઉપગચ્છન્તિ પટિજાનન્તિ. પુબ્બેકતહેતુયેવ પટિસંવેદેતીતિ કમ્મવેદનમ્પિ વિપાકવેદનં કત્વા વદન્તિ. દિટ્ઠિગતિકા હિ બ્યામૂળ્હચિત્તા કમ્મન્તરવિપાકન્તરાદીનિ આલોળેન્તિ, અસઙ્કરતો સઞ્ઞાપેતું ન સક્કોન્તિ. યથા ચ અકુસલકમ્મે, એવં કુસલકમ્મેપીતિ દસ્સેતું ‘‘એવં પાણાતિપાતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવન્તિ યથા પુબ્બેકતહેતુ એવ પાણાતિપાતિનો નામ હોન્તિ, ન ઇદાનિ સયંકતકારણા, એવં પાણાતિપાતા વિરમણમ્પિ પુબ્બેકતહેતુ એવાતિ વિચારિયમાનો પુબ્બેકતવાદો અકિરિયવાદો એવ સમ્પજ્જતિ.

કત્તુકમ્યતાછન્દો ન તણ્હાછન્દો. કત્તુકમ્યતાતિ કાતુમિચ્છા. પચ્ચત્તપુરિસકારોતિ તેન તેન પુરિસેન કત્તબ્બકિચ્ચં ન હોતિ પુબ્બેકતહેતુ એવ સિજ્ઝનતો. ઉભયમ્પિ તં એસ ન લબ્ભતીતિ કત્તબ્બકરણં સુચરિતપૂરણં, અકત્તબ્બઅકરણં દુચ્ચરિતવિરતીતિ ઇદં ઉભયમ્પિ એસ ન લભતિ. સમણાપિ હિ પુબ્બેકતકારણાયેવ હોન્તીતિ પુબ્બેકતકારણાયેવ સમણાપિ હોન્તિ, ન ઇદાનિ સંવરસમાદાનાદિના. અસ્સમણાપિ પુબ્બેકતકારણાયેવાતિ પુબ્બેકતકારણાયેવ અસ્સમણાપિ હોન્તિ, ન સંવરભેદેન.

યથા પુબ્બેકતવાદે છન્દવાયામાનં અસમ્ભવતો પચ્ચત્તપુરિસકારાનં અભાવો, એવં ઇસ્સરનિમ્માનવાદેપિ ઇસ્સરેનેવ સબ્બસ્સ નિમ્મિતભાવાનુજાનનતોતિ વુત્તં ‘‘પુબ્બેકતવાદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ. એસ નયો અહેતુકવાદેપીતિ આહ ‘‘તથા અહેતુકવાદેપી’’તિ.

ઇમેસન્તિઆદિના ઇમેસં તિત્થાયતનાનં તુચ્છાસારતાય થુસકોટ્ટનેન કુણ્ડકમત્તસ્સપિ અલાભો વિય પરમત્થલેસસ્સપિ અભાવો, તથા ખજ્જોપનકોભાસતો તેજસો ફુલિઙ્ગમત્તસ્સપિ અભાવો વિય અન્ધવેણિકસ્સપિ મગ્ગસ્સ અપ્પટિલાભો વિય સદ્દમત્તં નિસ્સાય મિચ્છાભાગેન વિપલ્લત્થતાય દદ્દરજાતકે (જા. ૧.૨.૪૩-૪૩) સસકસદિસતા ચ વિભાવિતા હોતિ. સારભાવન્તિ સીલસારાદિસમ્પત્તિયા સારસબ્ભાવં. નિય્યાનિકભાવન્તિ એકન્તેનેવ વટ્ટતો નિય્યાનાવહભાવં. અનિગ્ગહિતોતિ ન નિગ્ગહેતબ્બો. તેનાહ ‘‘નિગ્ગહેતું અસક્કુણેય્યો’’તિ. અસંકિલિટ્ઠોતિ સંકિલેસવિરહિતો. તેનાહ ‘‘નિક્કિલેસો’’તિઆદિ. અનુપવજ્જોતિ ધમ્મતો ન ઉપવદિતબ્બો. અપ્પટિકુટ્ઠો નામ અપ્પટિસેધનં વા સિયા અનક્કોસનં વાતિ તદુભયં દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પટિબાહિતો અનુપક્કુટ્ઠો’’તિ આહ.

તસ્સ ધમ્મસ્સાતિ ‘‘અયં ખો પન, ભિક્ખવે’’તિઆદિના ઉદ્ધટસ્સ ધમ્મસ્સ. પઞ્હં પુચ્છિત્વાતિ કથેતુકમ્યતાવસેન પઞ્હં પુચ્છિત્વા. યથાપટિપાટિયાતિ માતિકાય યથાનિક્ખિત્તપ્પટિપાટિયા. ધાતુયોતિ સભાવધારણટ્ઠેન ધાતુયો. તા પન યસ્મા તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પનાપરિકપ્પિતઅત્તસુભસુખસસ્સતાદિપકતિઆદિધુવાદિજીવાદિકાયાદિકા વિય ન ઇચ્છાસભાવા દિટ્ઠિઆદિરહિતેહિ વિમુચ્ચમાનઉદુમ્બરપુપ્ફાદિલોકવોહારવત્થૂનિ વિય ચ વાચાવત્થુમત્તા, અથ ખો સચ્ચપરમત્થભૂતાતિ આહ ‘‘સભાવા’’તિ, સચ્ચસભાવાતિ અત્થો. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ હિ ધાતુયો. નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવપ્પકાસકોતિ બાહિરપરિકપ્પિતજીવાભાવપ્પકાસકો લોકિયમહાજનસંકપ્પિતસત્તાભાવપ્પકાસકો ચ. આકરટ્ઠેનાતિ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનભાવેન. ઉપ્પત્તિટ્ઠાનમ્પિ હિ આકરો આયતનન્તિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘કમ્બોજો અસ્સાનં આયતન’’ન્તિ. મનોપવિચારાતિ તં તં આરમ્મણં ઉપેચ્ચ મનસો વિવિધચરણાકારો. કેહિ કત્થાતિ આહ ‘‘વિતક્કવિચારપાદેહી’’તિઆદિ. અટ્ઠારસસુ ઠાનેસૂતિ છ સોમનસ્સટ્ઠાનિયાનિ, છ દોમનસ્સટ્ઠાનિયાનિ, છ ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયાનીતિ એવં અટ્ઠારસસુ ઠાનેસુ.

પતિટ્ઠાધાતૂતિ સેસભૂતત્તયસ્સ ચેવ સબ્બૂપાદારૂપાનઞ્ચ પતિટ્ઠાસભાવા ધાતુ. ઇમિના નયેન આબન્ધનધાતૂતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચ કક્ખળભાવસિદ્ધો સહજાતધમ્માનં આધારભાવો પતિટ્ઠાભાવો. દ્રવભાવસિદ્ધં સમ્પિણ્ડનં આબન્ધનં. ઉણ્હભાવસિદ્ધં મુદુતાપક્કતાવહં પરિપાચનં. થદ્ધભાવાવહં ઉદ્ધુમાતનં વિત્થમ્ભનં. રૂપવિવિત્તો રૂપપરિયન્તો આકાસોતિ યેસં સો પરિચ્છેદો, તેહિ સો અસમ્ફુટ્ઠોવાતિ વુત્તં ‘‘આકાસધાતૂતિ અસમ્ફુટ્ઠધાતૂ’’તિ. સઞ્જાનનવિધુરા આરમ્મણૂપલદ્ધિ વિજાનનધાતુ. વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ સઙ્ખેપન્તોગધત્તા વિત્થારસ્સ. સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ કથેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ અનવસેસપરિયાદાનાભાવતો. તેનાહ ‘‘વિત્થારતોવ વટ્ટતી’’તિ. ઉભયથાતિ સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ.

અનિપ્ફન્નાપિ આકાસધાતુ ભૂતાનિ ઉપાદાય ગહેતબ્બતામત્તેન ‘‘ઉપાદારૂપ’’ન્તેવ વુચ્ચતિ. દિટ્ઠાનેવાતિ સલ્લક્ખેતબ્બાનિ ઉપાદારૂપભાવસામઞ્ઞતો. તેન સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો સમુદાયે પવત્તવોહારસ્સ અવયવેપિ દિસ્સનતો યથા ‘‘વત્થેકદેસે દડ્ઢે વત્થં દડ્ઢ’’ન્તિ. ‘‘ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં મહાભૂમકત્તા તેસં તપ્પધાનત્તા ચ સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ. અરૂપક્ખન્ધા નામં આરમ્મણાભિમુખં નમનતો નામાધીનગ્ગહણતો ચ. રૂપક્ખન્ધો રૂપં પરિબ્યત્તં રુપ્પનટ્ઠેન. પચ્ચયન્તિ નિસ્સયભૂતં પચ્ચયં. વિભાગેન દ્વાચત્તાલીસ. એકાસીતિ ચિત્તાનિ ‘‘સમ્મસનચારોય’’ન્તિ કત્વા. અનુક્કમેન પટિપજ્જમાનોતિ એવં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયં ઠિતો ઉપરિમેન તિસ્સન્નં વિસુદ્ધીનં સમ્પાદનવસેન વિસુદ્ધિભાવનં ઉસ્સુક્કાપેન્તો.

ફસ્સાયતનન્તિ ફસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. સુવણ્ણાદીનન્તિ સુવણ્ણમણિવજિરાદીનં. આકિણ્ણં વિય હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ એત્થાતિ આકરો. યથા ચક્ખુ વિપાકફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયો, ન તથા ઇતરેસન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાની’’તિઆદિ. એસ નયો સેસવારેસુપિ. દ્વત્તિંસાય વિપાકફસ્સેસુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતફસ્સે ઠપેત્વા સેસા દ્વાવીસતિ વિપાકફસ્સા વેદિતબ્બા. દિટ્ઠમેવ હોતિ તેન સમાનયોગક્ખમત્તા. ‘‘સઙ્ખેપતો તાવા’’તિ સઙ્ખેપકથં આરભિત્વાપિ વિત્થારકથાપેત્થ વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યાવાતિ વુત્તં ‘‘હેટ્ઠા…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

સોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતં સોમનસ્સટ્ઠાનિયં. તેનાહ ‘‘સોમનસ્સસ્સ કારણભૂત’’ન્તિ. ઉપવિચરતીતિ ઉપેચ્ચ પવત્તતિ. સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ સોમનસ્સાદિઉપ્પત્તિહેતુકા સોમનસ્સટ્ઠાનિયાદિતાતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠં વા હોતૂ’’તિઆદિ. ચતુત્થં દિટ્ઠમેવ હોતિ તદવિનાભાવતો.

અરિયસચ્ચાનીતિ પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અરિયભાવકરાની’’તિઆદિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૧) પકાસિતં, તસ્મા ન ઇધ પકાસેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સુખાવબોધનત્થન્તિ દેસિયમાનાય વટ્ટકથાય સુખેન અવબોધનત્થં. તેનાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. દ્વાદસપદન્તિ અવિજ્જાદીહિ પદેહિ દ્વાદસપદં. પચ્ચયવટ્ટન્તિ પચ્ચયપ્પબન્ધં. કથેતુકામો હોતિ પચ્ચયાકારમુખેન સચ્ચાનિ દસ્સેતુકામતાય. ગબ્ભાવક્કન્તિવટ્ટન્તિ ગબ્ભોક્કન્તિમુખેન વિપાકવટ્ટં દસ્સેતિ ‘‘ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિઆદિના. તસ્મા પનેત્થ ગબ્ભાવક્કન્તિવસેનેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભાવક્કન્તિવટ્ટસ્મિં હી’’તિઆદિ. ગબ્ભાવક્કન્તિવટ્ટસ્મિન્તિ માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તનવસેન પવત્તધમ્મપ્પબન્ધે. દસ્સિતેતિ દેસનાવસેન દસ્સિતે. પુરિમા દ્વે યોનિયો ઇતરાહિ ઓળારિકતાય પરિબ્યત્તતરાતિ વુત્તં ‘‘ગબ્ભાવક્કન્તિ…પે… અવબોધેતુમ્પી’’તિ.

પચ્ચયમત્તન્તિ છન્નં ધાતૂનં સાધારણં પચ્ચયભાવમત્તં, ન તેહિ ભાગસો નિપ્ફાદિયમાનં પચ્ચયવિસેસં ‘‘કુતો પનેતં છન્નં ધાતૂન’’ન્તિ અવિભાગેન વુત્તત્તા. તેનાહ ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિ. ન માતુ ન પિતુ તાસં ધાતૂનં ઇમસ્સ સત્તસ્સ બાહિરભાવતો. ગબ્ભસ્સાતિ એત્થ ગબ્ભતિ અત્તભાવભાવેન વત્તતીતિ ગબ્ભો, કલલાદિઅવત્થો ધમ્મપ્પબન્ધો. તન્નિસ્સિતત્તા પન સત્તસન્તાનો ગબ્ભોતિ વુત્તો યથા મઞ્ચનિસ્સિતા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. તન્નિસ્સયભાવતો માતુકુચ્છિ ગબ્ભોતિ વુચ્ચતિ ‘‘ગબ્ભે વસતિ માણવો’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૩૬૩). ગબ્ભો વિયાતિ વા ગબ્ભો. યથા હિ નિવાસટ્ઠાનતાય સત્તાનં ઓવરકો ‘‘ગબ્ભો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ગબ્ભસેય્યકાનં સત્તાનં યાવ અભિજાતિ નિવાસટ્ઠાનતાય માતુકુચ્છિ ‘‘ગબ્ભો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન પઠમં વુત્તઅત્થેનેવ ગબ્ભોતિ વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ગબ્ભો ચ નામા’’તિઆદિ.

નિરતિઅત્થેન નિરયો ચ સો યથાવુત્તેન અત્થેન ગબ્ભો ચાતિ નિરયગબ્ભો. એસ નયો સેસપદેસુપિ. અયં પન વિસેસો – દેવમનુજાદયો વિય ઉદ્ધં દીઘા અહુત્વા તિરિયં અઞ્ચિતા દીઘાતિ તિરચ્છાના. તે એવ ખન્ધકોટ્ઠાસભાવેન યોનિ ચ સો વુત્તનયેન ગબ્ભો ચાતિ તિરચ્છાનયોનિગબ્ભો. પકટ્ઠતો સુખતો અપેતં અપગમો પેતભાવો, તં પત્તાનં વિસયોતિ પેત્તિવિસયો, પેતયોનિ. મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય સૂરભાવાદિગુણેહિ ઉપચિતમાનસતાય ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તતાય મનુસ્સા. દિબ્બન્તિ કામગુણાદીહિ કીળન્તિ લળન્તિ જોતન્તીતિ દેવા. ગબ્ભસદ્દો વુત્તનયો એવ. નાનપ્પકારોતિ યથાવુત્તેન તદનન્તરભેદેન ચ નાનપ્પકારકો. મનુસ્સગબ્ભો અધિપ્પેતો સુપાકટતાય પચ્ચક્ખભાવતો. ઓક્કન્તિ માતુકુચ્છિં ઓક્કમિત્વા વિય ઉપ્પતિત્વાતિ કત્વા. નિબ્બત્તનં નિબ્બત્તિ. પાતુભાવો ઉપ્પત્તિપ્પકાસકો ચ.

સન્નિપાતો નામ અવેકલ્લજાતિહીનવેકલ્લેતિ દસ્સેતું ‘‘ઇધ માતાપિતરો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે. સન્નિપતિતાતિ સમોધાનભાવતો સન્નિપતિતા સમાગતા સંસિલિટ્ઠા. ઉતુનીતિ ઉતુમતી સઞ્જાતપુપ્ફા. ઇદઞ્ચ ઉતુસમયં સન્ધાય વુત્તં, ન લોકસમઞ્ઞાકરજસ્સ લગ્ગનદિવસમત્તં. માતુગામસ્સ હિ યસ્મિં ગબ્ભાસહસઞ્ઞિતે ઓકાસે દારકો નિબ્બત્તતિ, તત્થ મહતી લોહિતપીળકા સણ્ઠહિત્વા અગ્ગહિતપુબ્બા એવ ભિજ્જિત્વા પગ્ઘરતિ, વત્થુ સુદ્ધં હોતિ પગ્ઘરિતલોહિતત્તા અનામયત્તા ચ. વિસુદ્ધે વત્થુમ્હિ માતાપિતૂસુ એકવારં સન્નિપતિતેસુ યાવ સત્ત દિવસાનિ ખેત્તમેવ હોતિ. સુદ્ધં વત્થુ નહાનતો પરમ્પિ કતિપયાનિ દિવસાનિ ગબ્ભસણ્ઠહનતાય ખેત્તમેવ હોતિ પરિત્તસ્સ લોહિતલેસસ્સ વિજ્જમાનત્તા. તસ્મિં સમયે હત્થગ્ગાહવેણિગ્ગાહાદિના અઙ્ગપરામસનેનપિ દારકો નિબ્બત્તતિયેવ. ઇત્થિસન્તાનેપિ હિ સત્તપિ ધાતૂ લબ્ભન્તેવ. તથા હિ પારિકાય નાભિપરામસનેન સામસ્સ બોધિસત્તસ્સ, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય નાભિપરામસનેન (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૫.માતઙ્ગજાતકવણ્ણના; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૬૫) મણ્ડબ્યસ્સ નિબ્બત્તિ અહોસિ. ગન્ધનતો ઉપ્પન્નગતિયા નિમિત્તૂપટ્ઠાનેન સૂચનતો દીપનતો ગન્ધોતિ લદ્ધનામેન ભવગામિકમ્મુના અબ્બતિ પવત્તતીતિ ગન્ધબ્બો, તત્થ ઉપ્પજ્જમાનકસત્તો. પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતીતિ ન માતાપિતૂનં સન્નિપાતં ઓલોકયમાનો સમીપે ઠિતો પચ્ચુપટ્ઠિતો નામ હોતિ, કમ્મયન્તયન્તિતો પન એકો સત્તો તસ્મિં ઓકાસે નિબ્બત્તનકો હોતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તદા હિ તત્રૂપગસત્તો તત્રૂપપત્તિઆવહન્તકમ્મસઙ્ખાતેન પેલ્લકયન્તેન તથત્થાય પેલ્લિતો ઉપનીતો વિય હોતિ.

વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ એત્થ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા ‘‘તયો અરૂપિનો ખન્ધા’’તિ વુત્તં. ઇધ પન વિઞ્ઞાણં પચ્ચયભાવેન અગ્ગહેત્વા ગબ્ભોક્કન્તિયા એવ પચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા ‘‘વિઞ્ઞાણક્ખન્ધમ્પિ પક્ખિપિત્વા’’તિ વુત્તં. ઇધ પન મનુસ્સગબ્ભસ્સ ઓક્કન્તિયા અધિપ્પેતત્તા ‘‘ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે’’તિ વુત્તં.

તણ્હાય સમુદયસચ્ચભાવેન ગહિતત્તા ‘‘ઠપેત્વા તણ્હ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સેવ પભાવિકાતિ તસ્સેવ યથાવુત્તસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદિકા. દુક્ખનિરોધોતિ એત્થ દુક્ખગ્ગહણેન તણ્હાપિ ગહિતાતિ આહ ‘‘તેસં દ્વિન્નમ્પિ…પે… દુક્ખનિરોધો’’તિ. અવિસેસેન હિ તેભૂમકવટ્ટં ઇધ દુક્ખન્તિ અધિપ્પેતં. અથ વા દુક્ખસ્સ અનુપ્પત્તિનિરોધો તબ્ભાવિકાય તણ્હાય અનુપ્પત્તિનિરોધેન વિના ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘તેસં દ્વિન્નમ્પિ…પે… દુક્ખનિરોધો’’તિ. અનુપ્પત્તિનિરોધોતિ ચ અનુપ્પત્તિનિરોધનિમિત્તં નિબ્બાનં દસ્સેતિ.

‘‘તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઉભયત્થ પાળિયા પવત્તિઆકારભેદં દસ્સેતું ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિ આહ. તત્થાતિ વિસદ્ધિમગ્ગે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. અવિજ્જાય ત્વેવાતિ અવિજ્જાય તુ એવ. અસેસવિરાગનિરોધાતિ એત્થ અચ્ચન્તમેવ સઙ્ખારે વિરજ્જતિ એતેનાતિ વિરાગો, મગ્ગો, તસ્મા વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા અસેસેત્વા નિરોધા સમુચ્છિન્દનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સકલસ્સાતિ અનવસેસસ્સ. કેવલસ્સાતિ વા સુદ્ધસ્સ, પરપરિકપ્પિતસત્તજીવાદિવિરહિતસ્સાતિ અત્થો. ખીણાકારોપિ વુચ્ચતિ ‘‘નિરુજ્ઝનં નિરોધો’’તિ ઇમિના અત્થેન. અરહત્તમ્પિ નિરોધોતિ વુચ્ચતિ નિરોધન્તે ઉપ્પન્નત્તા. નિબ્બાનમ્પિ નિરોધોતિ વુચ્ચતિ અવિજ્જાદીનં નિરોધસ્સ નિમિત્તભાવતો અવિજ્જાદયો નિરુજ્ઝન્તિ એત્થાતિ નિરોધોતિ કત્વા. ખીણાકારદસ્સનવસેનાતિ અવિજ્જાદીનં અનુપ્પત્તિનિરોધેન નિરુજ્ઝનાકારદસ્સનવસેન. નિબ્બાનમેવ સન્ધાય, ન પન અરહત્તન્તિ અધિપ્પાયો. સભાવધમ્માનં નિગ્ગહો નામ યથાવુત્તધમ્મપરિચ્છેદતો ઊનાધિકભાવપ્પકાસનેન અત્તસભાવવિભાવનેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘નિગ્ગણ્હન્તો હી’’તિઆદિ.

તિત્થાયતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ભયસુત્તવણ્ણના

૬૩. દુતિયે પરિત્તાતું સમત્થભાવેનાતિ ઉપ્પન્નભયતો રક્ખિતું સમત્થભાવેન. નત્થિ એત્થ માતાપુત્તં અઞ્ઞમઞ્ઞં તાયિતું સમત્થન્તિ અમાતાપુત્તાનિ, તાનિયેવ અમાતાપુત્તિકાનિ. તેનાહ ‘‘નત્થિ એત્થા’’તિઆદિ. યન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ. માતાપિ પુત્તં પસ્સિતું ન લભતિ, પરિત્તાતું ન સમત્થન્તિ અધિપ્પાયો. પુત્તોપિ માતરન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચિત્તુત્રાસોયેવ ભયં ચિત્તુત્રાસભયં. ઇમિના ઓત્તપ્પભયાદિં નિવત્તેતિ. અટવિગ્ગહણેન અટવિવાસિનો વુત્તા ‘‘સબ્બો ગામો આગતો’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ ‘‘અટવીતિ ચેત્થ અટવિવાસિનો ચોરા વેદિતબ્બા’’તિ. એતેતિ અટવિવાસિનો ચોરા. એતં વુત્તન્તિ ‘‘અટવિસઙ્કોપો’’તિ ઇદં વુત્તં. ઠાનગમનાદિઇરિયાપથચક્કસમઙ્ગિનો ઇરિયાપથચક્કસમારુળ્હા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘ઇરિયાપથચક્કમ્પિ વટ્ટતી’’તિ. ઇરિયાપથોયેવ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ઇરિયાપથચક્કં.

પરિયાયન્તીતિ પરિતો તેન તેન દિસાભાગેન ગચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇતો ચિતો ચ ગચ્છન્તી’’તિ. માતુપેમેન ગન્તું અવિસહિત્વા અત્તનો સન્તિકં આગચ્છન્તં. અત્તસિનેહસ્સ બલવભાવતો માતરમ્પિ અનપેક્ખિત્વા ‘‘અત્તાનંયેવ રક્ખિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તં. એકસ્મિં ઠાને નિલીનન્તિ વુત્તનયેનેવ ગન્ત્વા એકસ્મિં ખેમે પદેસે નિસિન્નં. કુલ્લે વાતિઆદીસુ કૂલં પરતીરં વહતિ પાપેતીહિ કુલ્લો, તરણત્થાય વેળુનળાદીહિ કલાપં કત્વા બદ્ધો. પત્થરિત્વા બદ્ધો પન ઉળુમ્પો, ચાટિઆદિ મત્તિકાભાજનં. વુય્હમાનન્તિ ઉદકોઘેન અધોસોતં નીયમાનં.

યથાવુત્તાનિ તીણિ ભયાનિ સમાતાપુત્તિકાનિયેવ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ વસેન અમાતાપુત્તિકાનિ દસ્સિતાનીતિ આહ ‘‘એવં પરિયાયતો અમાતાપુત્તિકાનિ ભયાનિ દસ્સેત્વા’’તિ.

ભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વેનાગપુરસુત્તવણ્ણના

૬૪. તતિયે એવંનામકે જનપદેતિ યત્થ નામગ્ગહણેન કોસલસદ્દસ્સ રુળ્હીસદ્દતં દસ્સેતિ. તથા હિ કોસલા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન ‘‘કોસલા’’તિ વુચ્ચતિ. અક્ખરચિન્તકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય સલિઙ્ગવચનાનિ (પાણિનિ ૧.૨.૫૧) ઇચ્છન્તિ. અયમેત્થ રુળ્હી યથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘કુરૂસુ વિહરતિ, અઙ્ગેસુ વિહરતી’’તિ ચ. તબ્બિસેસને પન જનપદસદ્દે જાતિસદ્દે એકવચનમેવ યથા ‘‘કોસલેસુ જનપદે’’તિ. ચારિકન્તિ ચરણં. ચરણં વા ચારો, સો એવ ચારિકા. તયિદં મગ્ગગમનં ઇધાધિપ્પેતં, ન ચુણ્ણિકગમનમત્તન્તિ આહ ‘‘અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો’’તિ. તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘ચારિકા ચ નામેસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દૂરેપીતિ દૂરેપિ નાતિદૂરેપિ. સહસા ગમનન્તિ સીઘગમનં. મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન આળવકાદીનં અત્થાય ગમનં સઙ્ગણ્હાતિ. ભગવા હિ મહાકસ્સપત્થેરં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો મુહુત્તેન તિગાવુતમગ્ગમગમાસિ. આળવકસ્સત્થાય તિંસયોજનં, તથા અઙ્ગુલિમાલસ્સ, પુક્કુસાતિસ્સ પન પઞ્ચચત્તાલીસયોજનં, મહાકપ્પિનસ્સ વીસયોજનસતં, ધનિયસ્સત્થાય સત્ત યોજનસતાનિ, ધમ્મસેનાપતિનો સદ્ધિવિહારિકસ્સ વનવાસિસ્સ તિસ્સસામણેરસ્સ તિગાવુતાધિકં વીસયોજનસતં અગમાસિ. ઇમં સન્ધાયાતિ ઇમં અતુરિતચારિકં સન્ધાય.

ઉપલભિંસૂતિ એત્થ સવનવસેન ઉપલભિંસૂતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સોતદ્વાર…પે… જાનિંસૂ’’તિ આહ. સબ્બમ્પિ વાક્યં અવધારણફલત્તા અન્તોગધાવધારણન્તિ આહ ‘‘પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો’’તિ. અવધારણત્થેનાતિ પન ઇમિના ઇટ્ઠત્થતોવધારણત્થં ખો-સદ્દગ્ગહણન્તિ દસ્સેતિ. અસ્સોસીતિ પદં ખો-સદ્દે ગહિતે તેન ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં વિય હોન્તં પૂરિતં નામ હોતિ, તેન ચ પુરિમપચ્છિમપદાનિ સંસિલિટ્ઠાનિ નામ હોન્તિ, ન તસ્મિં અગ્ગહિતેતિ આહ ‘‘પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવા’’તિ. મત્તસદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો. તેનસ્સ અનત્થન્તરદીપનતા દસ્સિતા હોતિ, એવસદ્દેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય એકન્તિકતા.

સમિતપાપત્તાતિ અચ્ચન્તં અનવસેસતો સવાસનં સમિતપાપત્તા. એવઞ્હિ બાહિરકવીતરાગસેક્ખાસેક્ખપાપસમનતો ભગવતો પાપસમનં વિસેસિતં હોતિ. તેનસ્સ યથાભૂતગુણાધિગતમેતં નામં યદિદં સમણોતિ દીપેતિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં ઇધ અનુસ્સવત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો’’તિ. આલપનમત્તન્તિ પિયાલાપવચનમત્તં. પિયસમુદાહારા હેતે ‘‘ભો’’તિ વા ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘દેવાનં પિયા’’તિ વા. ગોત્તવસેનાતિ એત્થ ગં તાયતીતિ ગોત્તં. ગોતમોતિ હિ પવત્તમાનં વચનં બુદ્ધિઞ્ચ તાયતિ એકંસિકવિસયતાય રક્ખતીતિ ગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, તથા અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો ગોત્તસઙ્ખાતો અત્થો તાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. કો પન સોતિ? અઞ્ઞકુલપરમ્પરાસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ સમણોતિ ઇમિના પરિક્ખકજનેહિ ભગવતો બહુમતભાવો દસ્સિતો સમિતપાપતાકિત્તનતો. ગોતમોતિ ઇમિના લોકિયજનેહિ ઉચ્ચાકુલસમ્ભૂતતા દીપિતા તેન ઉદિતોદિતવિપુલખત્તિયકુલવિભાવનતો. સબ્બખત્તિયાનઞ્હિ આદિભૂતમહાસમ્મતમહારાજતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નં ઉળારતમં સક્યરાજકુલં.

કેનચિ પારિજુઞ્ઞેનાતિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિપિ પારિજુઞ્ઞેન પરિહાનિયા અનભિભૂતો અનજ્ઝોત્થટો. તથા હિ તસ્સ કુલસ્સ ન કિઞ્ચિ પારિજુઞ્ઞં લોકનાથસ્સ અભિજાતિયં, અથ ખો વડ્ઢિયેવ. અભિનિક્ખમને ચ તતોપિ સમિદ્ધતમભાવો લોકે પાકટો પઞ્ઞાતોતિ. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ ઇદં વચનં ભગવતો સદ્ધાપબ્બજિતભાવદીપનં વુત્તં મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિતભાવસિદ્ધિતો.

ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થેતિ ઇત્થં એવંપકારો ભૂતો જાતોતિ એવં કથનત્થે. ઉપયોગવચનન્તિ ‘‘અબ્ભુગ્ગતો’’તિ એત્થ અભિ-સદ્દો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકો, તેન યોગતો ‘‘તં ખો પન ભવન્ત’’ન્તિ ઇદં સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં. તેનાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો’’તિ. કલ્યાણગુણસમન્નાગતોતિ કલ્યાણેહિ ગુણેહિ યુત્તો, તન્નિસ્સિતો તબ્બિસયતાયાતિ અધિપ્પાયો. સેટ્ઠોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કિત્તેતબ્બતો કિત્તિ, સા એવ સદ્દનીયતો સદ્દોતિ આહ ‘‘કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવા’’તિ. અભિત્થવનવસેન પવત્તો સદ્દો થુતિઘોસો. સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉગ્ગતોતિ અનઞ્ઞસાધારણે ગુણે આરબ્ભ પવત્તત્તા સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા અભિભવિત્વા ઉગ્ગતો.

સો ભગવાતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ સદેવકે લોકે ‘‘ભગવા’’તિ પત્થટકિત્તિસદ્દો, સો ભગવા. ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં. તેનાહ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૮૪). પરતો પન ભગવાતિ ગુણકિત્તનં. યથા કમ્મટ્ઠાનિકેન ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીસુ નવસુ ઠાનેસુ પચ્ચેકં ઇતિ-સદ્દં યોજેત્વા બુદ્ધગુણા અનુસ્સરિયન્તિ, એવં બુદ્ધગુણસંકિત્તનેનપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિપિ અરહં ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવા’’તિ આહ. ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં ઇતિપેતં તચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬) વિય ઇધ ઇતિસદ્દો આસન્નપચ્ચક્ખકરણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ચ તેસં ગુણાનં બહુભાવો દીપિતો, તાનિ ચ સંકિત્તેન્તેન વિઞ્ઞુના ચિત્તસ્સ સમ્મુખીભૂતાનેવ કત્વા સંકિત્તેતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. એવં નિરૂપેત્વા કિત્તેન્તો યો કિત્તેતિ, તસ્સ ભગવતિ અતિવિય અભિપ્પસાદો હોતિ.

આરકત્તાતિ સુવિદૂરત્તા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં. અરાનન્તિ સંસારચક્કસ્સ અરાનં. હતત્તાતિ વિદ્ધંસિતત્તા. પચ્ચયાદીનન્તિ ચીવરાદિપચ્ચયાનઞ્ચેવ પૂજાવિસેસાનઞ્ચ. તતોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫-૧૨૭). યથા ચ વિસુદ્ધિમગ્ગતો, એવં તંસંવણ્ણનાતોપિ નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

ઇમં લોકન્તિ નયિદં મહાજનસ્સ સમ્મુખમત્તં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો અનવસેસં પરિયાદાયાતિ દસ્સેતું ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતી’’તિ. પજાતત્તાતિ યથાસકં કમ્મકિલેસેહિ નિબ્બત્તત્તા. પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં પારિસેસનયેન ઇતરેસં પદન્તરેન ગહિતત્તા. સદેવકન્તિ ચ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો. છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિનયેન. તત્થ હિ સો જાતો તન્નિવાસી ચ. સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પચ્ચત્થિકસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણન્તિ નિદસ્સનમત્તમેતં અપચ્ચત્થિકાનં સમિતબાહિતપાપાનઞ્ચ સમણબ્રાહ્મણાનં સમણબ્રાહ્મણવચનેન ગહિતત્તા. કામં ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદિવિસેસનાનં વસેન સત્તવિસયો લોકસદ્દોતિ વિઞ્ઞાયતિ તુલ્યયોગવિસયત્તા તેસં, ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ પન અતુલ્યયોગેપિ અયં સમાસો લબ્ભતીતિ બ્યભિચારદસ્સનતો પજાગહણન્તિ આહ ‘‘પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણ’’ન્તિ.

અરૂપિનો સત્તા અત્તનો આનેઞ્જવિહારેન વિહરન્તા દિબ્બન્તીતિ દેવાતિ ઇમં નિબ્બચનં લભન્તીતિ આહ ‘‘સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો’’તિ. તેનાહ ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યત’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૧૭). સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકો ગહિતો તસ્સ સવિસેસં મારસ્સ વસે વત્તનતો. સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપીબ્રહ્મલોકો ગહિતો અરૂપીબ્રહ્મલોકસ્સ ગહિતત્તા. ચતુપરિસવસેનાતિ ખત્તિયાદિચતુપરિસવસેન. ઇતરા પન ચતસ્સો પરિસા સમારકાદિગ્ગહણેન ગહિતા એવાતિ. અવસેસસત્તલોકો નાગગરુળાદિભેદો. તીહાકારેહીતિ દેવમારબ્રહ્મસહિતતાસઙ્ખાતેહિ તીહિ પકારેહિ. તીસુ પદેસૂતિ ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદીસુ તીસુ પદેસુ. તેન તેનાકારેનાતિ સદેવકત્તાદિના તેન તેન પકારેન. તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નન્તિ પોરાણા આહૂતિ યોજના.

અભિઞ્ઞાતિ યકારલોપેનાયં નિદ્દેસો, અભિજાનિત્વાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘અભિઞ્ઞાય અધિકેન ઞાણેન ઞત્વા’’તિ. અનુમાનાદિપટિક્ખેપોતિ અનુમાનઅત્થાપત્તિઆદિપ્પટિક્ખેપો એકપ્પમાણત્તા. સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય હિ સબ્બપચ્ચક્ખા બુદ્ધા ભગવન્તો.

અનુત્તરં વિવેકસુખન્તિ ફલસમાપત્તિસુખં. તેન વિમિસ્સાપિ કદાચિ ભગવતો ધમ્મદેસના હોતીતિ ‘‘હિત્વાપી’’તિ પિ-સદ્દગ્ગહણં. ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો યસ્મિં ખણે પરિસા સાધુકારં વા દેતિ, યથાસુતં વા ધમ્મં પચ્ચવેક્ખતિ, તં ખણં પુબ્બભાગેન પરિચ્છિન્દિત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, યથાપરિચ્છેદઞ્ચ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ધમ્મં દેસેતિ. અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તોતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ વસેન અપ્પં વા, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ નેય્યસ્સ વા વસેન બહું વા દેસેન્તો. ધમ્મસ્સ કલ્યાણતા ચ નિય્યાનિકતા ચ સબ્બસો અનવજ્જભાવેનેવાતિ આહ ‘‘અનવજ્જમેવ કત્વા’’તિ.

દેસકાયત્તેન આણાદિવિધિના અતિસજ્જનં પબોધનં દેસનાતિ સા પરિયત્તિધમ્મવસેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘દેસનાય તાવ ચાતુપ્પદિકગાથાયપી’’તિઆદિ. નિદાનનિગમાનિપિ સત્થુ દેસનાય અનુવિધાનતો તદન્તોગધાનિ એવાતિ આહ ‘‘નિદાનં આદિ, ઇદમવોચાતિ પરિયોસાન’’ન્તિ.

સાસિતબ્બપુગ્ગલગતેન યથાપરાધાદિસાસિતબ્બભાવેન અનુસાસનં તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વિનયનં સાસનન્તિ તં પટિપત્તિધમ્મવસેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સીલસમાધિવિપસ્સના’’તિઆદિ. કુસલાનન્તિ અનવજ્જધમ્માનં સીલસમથવિપસ્સનાનં સીલદિટ્ઠીનઞ્ચ આદિભાવો તંમૂલિકત્તા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનં. અરિયમગ્ગસ્સ અન્તદ્વયવિગમેન મજ્ઝિમાપટિપદાભાવો વિય સમ્માપટિપત્તિયા આરબ્ભ નિબ્બત્તીનં વેમજ્ઝતાપિ મજ્ઝભાવોતિ વુત્તં ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે…પે… મજ્ઝિમં નામા’’તિ. ફલં પરિયોસાનં નામ સઉપાદિસેસતાવસેન. નિબ્બાનં પરિયોસાનં નામ અનુપાદિસેસતાવસેન. ઇદાનિ તેસં દ્વિન્નમ્પિ સાસનસ્સ પરિયોસાનતં આગમેન દસ્સેતું ‘‘તસ્માતિહ ત્વ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જન’’ન્તિઆદિવચનતો ધમ્મદેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ઇધ…પે… અધિપ્પેત’’ન્તિ. તસ્મિં તસ્મિં અત્થે કથાવધિસદ્દપ્પબન્ધો ગાથાવસેન સુત્તવસેન ચ વવત્થિતો પરિયત્તિધમ્મો, સો ઇધ દેસનાતિ વુત્તો, તસ્સ પન અત્થો વિસેસતો સીલાદિ એવાતિ આહ ‘‘ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો…પે… દસ્સેતી’’તિ. તત્થ સીલં દસ્સેત્વાતિ સીલગ્ગહણેન સસમ્ભારં સીલં ગહિતં, તથા મગ્ગગ્ગહણેન સસમ્ભારો મગ્ગોતિ તદુભયવસેન અનવસેસતો પરિયત્તિઅત્થં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. તેનાતિ સીલાદિદસ્સનેન. અત્થવસેન હિ ઇધ દેસનાય આદિકલ્યાણાદિભાવો અધિપ્પેતો. કથિકસણ્ઠિતીતિ કથિકસ્સ સણ્ઠાનં કથનવસેન સમવટ્ઠાનં.

ન સો સાત્થં દેસેતિ નિય્યાનત્થવિરહતો તસ્સા દેસનાય. એકબ્યઞ્જનાદિયુત્તા વાતિ સિથિલાદિભેદેસુ બ્યઞ્જનેસુ એકપ્પકારેનેવ દ્વિપ્પકારેનેવ વા બ્યઞ્જનેન યુત્તા દમિળભાસા વિય. વિવટકરણતાય ઓટ્ઠે અફુસાપેત્વા ઉચ્ચારેતબ્બતો સબ્બનિરોટ્ઠબ્યઞ્જના વા કિરાતભાસા વિય. સબ્બસ્સેવ વિસ્સજ્જનીયયુત્તતાય સબ્બવિસ્સટ્ઠબ્યઞ્જના વા યવનભાસા વિય. સબ્બસ્સેવ સાનુસારતાય સબ્બનિગ્ગહિતબ્યઞ્જના વા પારસિકાદિમિલક્ખભાસા વિય. સબ્બાપેસા બ્યઞ્જનેકદેસવસેનેવ પવત્તિયા અપરિપુણ્ણબ્યઞ્જનાતિ કત્વા ‘‘અબ્યઞ્જના’’તિ વુત્તા.

ઠાનકરણાનિ સિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં પઞ્ચસુ વગ્ગેસુ પઠમતતિયન્તિ એવમાદિ સિથિલં. તાનિ અસિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં વગ્ગેસુ દુતિયચતુત્થન્તિ એવમાદિ ધનિતં. દ્વિમત્તકાલં દીઘં. એકમત્તકાલં રસ્સં. તદેવ લહુકં લહુકમેવ. સંયોગપરં દીઘઞ્ચ ગરુકં. ઠાનકરણાનિ નિગ્ગહેત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં નિગ્ગહિતં. પરેન સમ્બન્ધં કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં સમ્બન્ધં. તથા ન સમ્બન્ધં વવત્થિતં. ઠાનકરણાનિ વિસ્સટ્ઠાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં વિમુત્તં. દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદોતિ એવં સિથિલાદિવસેન બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા અક્ખરુપ્પાદકચિત્તસ્સ દસપ્પકારેન પભેદો. સબ્બાનિ હિ અક્ખરાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ યથાધિપ્પેતત્થબ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનાનિ ચ.

અમક્ખેત્વાતિ અમિલેચ્છેત્વા, અવિનાસેત્વા, અહાપેત્વાતિ અત્થો. ભગવા યમત્થં ઞાપેતું એકગાથં એકવાક્યમ્પિ દેસેતિ, તમત્થં તાય દેસનાય પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાય એવ દેસેતીતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનમેવ કત્વા ધમ્મં દેસેતી’’તિ. ઇધ કેવલસદ્દો અનવસેસવાચકો, ન અવોમિસ્સતાદિવાચકોતિ આહ ‘‘સકલાધિવચન’’ન્તિ. પરિપુણ્ણન્તિ સબ્બસો પુણ્ણં. તં પન કિઞ્ચિ ઊનં વા અધિકં વા ન હોતીતિ ‘‘અનૂનાધિકવચન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યદત્થં દેસિતં, તસ્સ સાધકત્તા અનૂનતા વેદિતબ્બા, તબ્બિધુરસ્સ પન અસાધકત્તા અનધિકતા. સકલન્તિ સબ્બભાગવન્તં. પરિપુણ્ણમેવાતિ સબ્બસો પરિપુણ્ણમેવ. તેનાહ ‘‘એકદેસનાપિ અપરિપુણ્ણા નત્થી’’તિ. અપરિસુદ્ધા દેસના નામ હોતિ તણ્હાસંકિલેસત્તા. લોકામિસં ચીવરાદયો પચ્ચયા, તત્થ અગધિતચિત્તતાય લોકામિસનિરપેક્ખો. હિતફરણેનાતિ હિતૂપસંહરણેન. મેત્તાભાવનાય મુદુહદયોતિ મેત્તાભાવનાય કરુણાય વા મુદુહદયો. ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેનાતિ સકલસંકિલેસતો વટ્ટદુક્ખતો ચ ઉદ્ધરણાકારાવટ્ઠિતેન ચિત્તેન, કરુણાધિપ્પાયેનાતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સકલં સાસનં ઇધ બ્રહ્મચરિયન્તિ અધિપ્પેતં, તસ્મા. બ્રહ્મચરિયન્તિ ઇમિના સમાનાધિકરણાનિ સબ્બપદાનિ યોજેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ…પે… પકાસેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ આહ.

સુન્દરન્તિ ભદ્દકં. ભદ્દકતા ચ પસ્સન્તસ્સ હિતસુખાવહભાવેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘અત્થાવહં સુખાવહ’’ન્તિ. તત્થ અત્થાવહન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થસંહિતહિતાવહં. સુખાવહન્તિ યથાવુત્તતિવિધસુખાવહં. તથાનુરૂપાનન્તિ તાદિસાનં. યાદિસેહિ પન ગુણેહિ ભગવા સમન્નાગતો, તેહિ ચતુપ્પમાણિકસ્સ લોકસ્સ સબ્બથાપિ અચ્ચન્તપ્પસાદનીયો તેસં યથાભૂતસભાવત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથારૂપો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથાભૂત…પે… અરહતન્તિ ઇમિના ધમ્મપ્પમાણલૂખપ્પમાણાનં સત્તાનં ભગવતો પસાદાવહતા દસ્સિતા, ઇતરેન ઇતરેસં. દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતીતિ એત્થ કોસિયવત્થુ કથેતબ્બં. ઉભતોપક્ખિકાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્માદિટ્ઠિવસેન ઉભયપક્ખિકા. કેરાટિકાતિ સઠા.

અનેકત્થત્તા નિપાતાનં યાવઞ્ચિદન્તિ નિપાતસમુદાયો અધિમત્તપ્પમાણપરિચ્છેદં દીપેતીતિ આહ ‘‘અધિમત્તપ્પમાણપરિચ્છેદવચનમેત’’ન્તિ. અધિમત્તવિપ્પસન્નાનીતિ અધિકપ્પમાણેન વિપ્પસન્નાનિ. વિપ્પસન્નાનીતિ ચ પકતિઆકારં અતિક્કમિત્વા વિપ્પસન્નાનીતિ અત્થો. નનુ ચ ચક્ખાદીનં ઇન્દ્રિયાનં મનોવિઞ્ઞેય્યત્તા કથં તેન તેસં વિપ્પસન્નતા વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ. તસ્સાતિ બ્રાહ્મણસ્સ. તેસન્તિ ચક્ખાદીનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં. એવમ્પિ મનિન્દ્રિયેન પતિટ્ઠિતોકાસસ્સ અદિટ્ઠત્તા કથં મનિન્દ્રિયસ્સ વિપ્પસન્નતા તેન વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. નયગ્ગાહપઞ્ઞા હેસા તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ. મને વિપ્પસન્નેયેવ હોતિ પસન્નચિત્તસમુટ્ઠિતરૂપસમ્પદાહિ એવ ચક્ખાદીનં પતિટ્ઠિતોકાસસ્સ પસન્નતાસમ્ભવતો.

જમ્બોનદસુવણ્ણં રત્તવણ્ણમેવ હોતીતિ આહ ‘‘સુરત્તવણ્ણસ્સા’’તિ. જમ્બોનદસુવણ્ણસ્સ ઘટિકાતિ જમ્બોનદસુવણ્ણપિણ્ડં. ઇમિના નેક્ખન્તિ નેક્ખપ્પમાણજમ્બોનદસુવણ્ણેન કતં અકતભણ્ડં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. નેક્ખન્તિ વા અતિરેકપઞ્ચસુવણ્ણેન કતપિલન્ધનં કતભણ્ડં વુત્તં. તઞ્હિ ઘટ્ટનમજ્જનક્ખમં હોતીતિ. સુવણ્ણન્તિ ચ પઞ્ચધરણસ્સ સમઞ્ઞા, તસ્મા પઞ્ચવીસતિધરણહિરઞ્ઞવિચિતં આભરણં ઇધ નેક્ખન્તિ અધિપ્પેતં. જમ્બોનદન્તિ મહાજમ્બુસાખાય પવત્તનદિયં નિબ્બત્તં. તં કિર રતનં રત્તં. સુવણ્ણાકારે મહાજમ્બુફલરસે વા પથવિયં પવિટ્ઠે સુવણ્ણઙ્કુરા ઉટ્ઠહન્તિ, તેન સુવણ્ણેન કતપિલન્ધનન્તિપિ અત્થો. સુપરિકમ્મકતન્તિ સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મં. સમ્પહટ્ઠન્તિ સમ્મા પહટ્ઠં ઘટ્ટનાદિવસેન સુકતપરિકમ્મં. તેનાહ ‘‘સુવણ્ણકાર…પે… સુપરિમજ્જિતન્તિ અત્થો’’તિ.

વાળરૂપાનીતિ આહરિમાનિ વાળરૂપાનિ. ‘‘અકપ્પિયરૂપાકુલો અકપ્પિયમઞ્ચો પલ્લઙ્કોતિ સારસમાસે. રતનચિત્રન્તિ ભિત્તિચ્છેદાદિવસેન રતનચિત્રં. રુક્ખતૂલલતાતૂલપોટકિતૂલાનં વસેન તિણ્ણં તૂલાનં. ઉદ્દલોમિયં કેચીતિ સારસમાસાચરિયા ઉત્તરવિહારિનો ચ. તથા એકન્તલોમિયં. કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયન્તિ કોસેય્યકસટમયં. અજિનચમ્મેહીતિ અજિનમિગચમ્મેહિ. તાનિ કિર ચમ્માનિ સુખુમતરાનિ. તસ્મા દુપટ્ટતિપટ્ટાનિ કત્વા સિબ્બન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અજિનપ્પવેણી’’તિઆદિ.

નિકામલાભીતિ યથિચ્છિતલાભી. તેનાહ ‘‘ઇચ્છિતિચ્છિતલાભી’’તિ. વિપુલલાભીતિ ઉળારલાભી. કસિરન્તિ હિ પરિત્તં વુચ્ચતિ, તપ્પટિક્ખેપેન અકસિરં ઉળારં. તેનાહ ‘‘મહન્તલાભી’’તિઆદિ.

લદ્ધા ચ ન કપ્પન્તીતિ સામઞ્ઞેન પટિસિદ્ધત્તા સબ્બથા ન કપ્પતીતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયા, તન્નિવત્તનત્થં ‘‘કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કપ્પતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુદ્ધકોસેય્યન્તિ રતનપરિસિબ્બનરહિતં. એત્થ ચ ‘‘સુદ્ધકોસેય્યં પન વટ્ટતી’’તિ વિનયે (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૪) વુત્તત્તા ઇધાપિ એત્તકમેવ વુત્તં. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) પન ‘‘ઠપેત્વા તૂલિકં સબ્બાનેવ ગોનકાદીનિ રતનપરિસિબ્બિતાનિ ન વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ઠપેત્વા તૂલિક’’ન્તિ એતેન રતનસિબ્બનરહિતાપી તૂલિકા ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. વચનતોતિ એતેન વિનયે (ચૂળવ. ૨૯૭) વુત્તભાવં દસ્સેતિ. એકેન વિધાનેનાતિ યથાવુત્તમેવ વિધાનં સન્ધાય વદતિ. યદિ એવં કસ્મા ભગવતા ‘‘લદ્ધા ચ ન કપ્પન્તી’’તિ સામઞ્ઞેન પટિસેધો કતોતિ આહ ‘‘અકપ્પિયં પન ઉપાદાયા’’તિઆદિ.

પલ્લઙ્કન્તિ એત્થ પરિ-સદ્દો સમન્તતોતિ એતસ્મિં અત્થે વત્તતિ, તસ્મા વામૂરું દક્ખિણૂરુઞ્ચ સમં ઠપેત્વા ઉભો પાદે અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધે કત્વા નિસજ્જા પલ્લઙ્કન્તિ આહ ‘‘સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસન’’ન્તિ. ઊરૂનં બન્ધનવસેન નિસજ્જા. પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ ચ યથા પલ્લઙ્કવસેન નિસજ્જા હોતિ, એવં ઉભો પાદે આભુજે સમિઞ્જિતે કત્વાતિ અત્થો. તં પન ઉભિન્નં પાદાનં તથા સમ્બન્ધતાકરણન્તિ આહ ‘‘બન્ધિત્વા’’તિ. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસન્હારૂનિ ન પણમન્તિ. અથસ્સ યા તેસં પણમનપચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાસુ અનુપ્પજ્જમાનાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ, વુદ્ધિં ફાતિં ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે’’તિઆદિ. ઉજું કાયં ઠપેત્વાતિ ઉપરિમં કાયં ઉજુકં ઠપેત્વા, અયમેવ વા પાઠો. હેટ્ઠિમકાયસ્સ હિ અનુજુકટ્ઠપનં નિસજ્જાવચનેનેવ બોધિતન્તિ. ઉજું કાયન્તિ એત્થ કાય-સદ્દો ઉપરિમકાયવિસયો.

પરિમુખન્તિ એત્થ પરિ-સદ્દો અભિસદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાનંયેવ પુરક્ખત્વાતિ અત્થો. એત્થ યથા ‘‘વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામી’’તિઆદિના ભાવનાનુરૂપં સેનાસનં દસ્સિતં, એવં ‘‘નિસીદામી’’તિ ઇમિના અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિયો સન્તો ઇરિયાપથો દસ્સિતો, ‘‘પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા’’તિ ઇમિના નિસજ્જાય દળ્હભાવો, ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયો. પરિગ્ગહિતનિય્યાનન્તિ સબ્બથા ગહિતાસમ્મોસં પરિચ્ચત્તસમ્મોસં સતિં કત્વા, પરમસતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો ‘‘પરિણાયિકા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬.૨૦) વિય. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો ‘‘સુઞ્ઞતવિમોક્ખ’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૨૦૯-૨૧૦) વિય. પટિપક્ખતો નિગ્ગમનટ્ઠો હિ નિય્યાનટ્ઠો.

ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દિબ્બભાવાવહત્તા દિબ્બવિહારા નામ હોન્તીતિ તદાસન્નપ્પવત્તચઙ્કમોપિ તદુપચારતો દિબ્બો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ચત્તારિ હિ રૂપજ્ઝાનાની’’તિઆદિ. સમાપજ્જિત્વા ચઙ્કમન્તસ્સાતિ ઇદઞ્ચ ચઙ્કમન્તસ્સ અન્તરન્તરા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય ચઙ્કમનં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા અવુટ્ઠિતેન સક્કા ચઙ્કમિતું. સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ચઙ્કમન્તસ્સપિ ચઙ્કમોતિ ઇદં પન સમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા અન્તરન્તરા સમાપજ્જિત્વા ચઙ્કમન્તસ્સ વસેન વુત્તં. દ્વીસુવિહારેસૂતિ બ્રહ્મવિહારે, અરિયવિહારે ચ. મેત્તાઝાનાદયો હિતૂપસંહારાદિવસેન પવત્તિયા બ્રહ્મભૂતા સેટ્ઠભૂતા વિહારાતિ બ્રહ્મવિહારા. અનઞ્ઞસાધારણત્તા પન અરિયાનં વિહારાતિ અરિયવિહારા, ચતસ્સોપિ ફલસમાપત્તિયો. ઇધ પન અરહત્તફલસમાપત્તિયેવ આગતા.

પચ્ચવેક્ખણાય ફલસમાપત્તિ કથિતા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ પચ્ચવેક્ખણાસમ્ભવતો. ચઙ્કમાદયોતિ ફલસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સપિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સપિ ચઙ્કમટ્ઠાનનિસજ્જાદયો. અરિયચઙ્કમાદયો હોન્તિ ન પન પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

વેનાગપુરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સરભસુત્તવણ્ણના

૬૫. ચતુત્થે ગિજ્ઝા એત્થ સન્તીતિ ગિજ્ઝં, કૂટં. તં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો. ગિજ્ઝો વિયાતિ વા ગિજ્ઝં, કૂટં. તં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો, પબ્બતો. તસ્મિં ગિજ્ઝકૂટે. તેનાહ ‘‘ગિજ્ઝા વા’’તિઆદિ. અચિરપક્કન્તોતિ એત્થ ન દેસન્તરપક્કમનં અધિપ્પેતં, અથ ખો સાસનપક્કમનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા’’તિઆદિમાહ, તેનેવ હિ ‘‘ઇમસ્સા ધમ્મવિનયા’’તિ વુત્તં. લબ્ભતીતિ લાભો, ચતુન્નં પચ્ચયાનમેતં અધિવચનં. સક્કચ્ચં કાતબ્બો દાતબ્બોતિ સક્કારો. પચ્ચયા એવ હિ પણીતપણીતા સુન્દરસુન્દરા અભિસઙ્ખરિત્વા કતા સક્કારાતિ વુચ્ચન્તિ. સક્કારોતિ વા સુન્દરકારો, પરેહિ અત્તનો ગારવકિરિયા પુપ્ફાદીહિ વા પૂજા. લાભો ચ સક્કારો ચ લાભસક્કારા, તે નટ્ઠા પહીના એતેસન્તિ નટ્ઠલાભસક્કારા.

મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જીતિ તદા કિર ભગવતો મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ યથા તં ચત્તારો અસઙ્ખેય્યે પૂરિતદાનપારમિસઞ્ચયસ્સ. સબ્બદિસાસુ હિ યમકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા મહોઘો વિય સબ્બપારમિયો ‘‘એકસ્મિં અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો તતો અન્નપાનયાનવત્થમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો નરાસભો પુરિસસીહો’’તિ ભગવન્તં પરિયેસન્તિ, સકટસતેહિપિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણમ્પિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુબન્ધન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણો વિય. યથા ચ ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૩૮).

તથા –

‘‘યાવતા ખો પન, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘો વા ગણો વા લોકે ઉપ્પન્નો, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકં સઙ્ઘમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવંલાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તં યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬).

સ્વાયં ભગવતો ચ સઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો એકતો હુત્વા દ્વિન્નં મહાનદીનં ઉદકં વિય અપ્પમેય્યો અહોસિ, ભગવતો પન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો ધમ્મસ્સપિ ઉપ્પન્નોયેવ. ધમ્મધરાનઞ્હિ કતો સક્કારો ધમ્મસ્સ કતો નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘તિણ્ણં રતનાનં મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જી’’તિ.

વુત્તમત્થં પાળિયા નિદસ્સેન્તો ‘‘યથાહા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કતોતિ સક્કારપ્પત્તો. યસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કત્વા સુઅભિસઙ્ખતે પણીતપણીતે ઉપનેતિ, સો સક્કતો. ગરુકતોતિ ગરુભાવહેતૂનં ઉત્તમગુણાનં મત્થકપ્પત્તિયા અનઞ્ઞસાધારણેન ગરુકારેન સબ્બદેવમનુસ્સેહિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકતો. યસ્મિઞ્હિ ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા પચ્ચયે દેન્તિ, સો ગરુકતો. માનિતોતિ સમ્માપટિપત્તિયા માનિતો મનેન પિયાયિતો. તાય હિ વિઞ્ઞૂનં મનાપતા. પૂજિતોતિ માનનાદિપૂજાય ચેવ ચતુપચ્ચયપૂજાય ચ પૂજિતો. યસ્સ હિ સબ્બમેતં પૂજનઞ્ચ કરોન્તિ, સો પૂજિતો. અપચિતોતિ નીચવુત્તિકરણેન અપચિતો. સત્થારઞ્હિ દિસ્વા મનુસ્સા હત્થિક્ખન્ધાદીહિ ઓતરન્તિ, મગ્ગં દેન્તિ, અંસકૂટતો સાટકં અપનેન્તિ. આસનતો વુટ્ઠહન્તિ, વન્દન્તીતિ એવં સો તેહિ અપચિતો નામ હોતિ.

અવણ્ણં પત્થરિત્વાતિ અવણ્ણં તત્થ તત્થ સંકિત્તનવસેન પત્થરિત્વા. આવટ્ટનિમાયન્તિ આવટ્ટેત્વા ગહણમાયં. આવટ્ટેતિ પુરિમાકારતો નિવત્તેતિ અત્તનો વસે વત્તેતિ એતાયાતિ આવટ્ટની, માયા, તં આવટ્ટનિમાયં ઓસારેત્વા પરિજપ્પેત્વાતિ અત્થો. કોટિતો પટ્ઠાયાતિ અન્તિમકોટિતો પટ્ઠાય. થદ્ધકાયેન ફરુસવાચાય તિણ્ણં રતનાનં અવણ્ણકથનં અનત્થાવહત્તા વિસસિઞ્ચનસદિસા હોતીતિ આહ ‘‘વિસં સિઞ્ચિત્વા’’તિ. અઞ્ઞાતોતિ આઞાતો. તેનાહ ‘‘ઞાતો’’તિઆદિ.

કાયઙ્ગન્તિ કાયમેવ અઙ્ગં, કાયસ્સ વા અઙ્ગં, સીસાદિ. વાચઙ્ગન્તિ ‘‘હોતુ, સાધૂ’’તિ એવમાદિવાચાય અવયવં. એકકેનાતિ અસહાયેન. ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ ‘‘ચરિયં ચરણકાલે’’તિઆદિના વુત્તસ્સ. યતો યતો ગરુ ધુરન્તિ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને ધુરં ગરુ ભારિકં હોતિ, અઞ્ઞે બલિબદ્દા ઉક્ખિપિતું ન સક્કોન્તિ. યતો ગમ્ભીરવત્તનીતિ વત્તન્તિ એત્થાતિ વત્તની, દુમ્મગ્ગસ્સેતં નામં, યસ્મિં ઠાને ઉદકચિક્ખલ્લમહન્તતાય વા વિસમચ્છિન્નતટભાવેન વા મગ્ગો ગમ્ભીરો હોતીતિ અત્થો. તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જેન્તીતિ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, તદા કણ્હં યુઞ્જેન્તીતિ અત્થો. યદા ધુરઞ્ચ ગરુ હોતિ મગ્ગો ચ ગમ્ભીરો, તદા અઞ્ઞે બલિબદ્દે અપનેત્વા કણ્હમેવ યુઞ્જેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સ્વાસ્સુ તં વહતે ધુરન્તિ એત્થપિ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તમેવ, સો તં ધુરં વહતીતિ અત્થો.

ગેહવેતનન્તિ ગેહે નિવુટ્ઠભાવહેતુ દાતબ્બં. કાળકો નામ નામેનાતિ અઞ્જનવણ્ણો કિરેસ, તેનસ્સ ‘‘કાળકો’’તિ નામં અકંસુ. કાળકં ઉપસઙ્કમિત્વા આહાતિ કાળકો કિર એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં માતા દુગ્ગતા મં પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા દુક્ખેન પોસેતિ, યંનૂનાહં ભતિં કત્વા ઇમં દુગ્ગતભાવતો મોચેય્ય’’ન્તિ. સો તતો પટ્ઠાય ભતિં ઉપધારેન્તો વિચરતિ. અથ તસ્મિં દિવસે ગામગોરૂપેહિ સદ્ધિં તત્થ સમીપે ચરતિ. સત્થવાહપુત્તોપિ ગોસુત્તવિત્તકો, સો ‘‘અત્થિ નુ ખો એતેસં ગુન્નં અન્તરે સકટાનિ ઉત્તારેતું સમત્થો ઉસભાજાનીયો’’તિ ઉપધારયમાનો બોધિસત્તં દિસ્વા ‘‘અયં આજાનીયો સક્ખિસ્સતિ મય્હં સકટાનિ ઉત્તારેતુ’’ન્તિ અઞ્ઞાસિ. તેન તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ. સો અઞ્ઞેસં…પે… ગેહમેવ અગમાસીતિ તદા કિર ગામદારકા ‘‘કિં નામેતં કાળકસ્સ ગલે’’તિ તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તિ. સો તે અનુબન્ધિત્વા દૂરતોવ પલાપેન્તો માતુ સન્તિકં ગતો. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

સાયન્હસમયન્તિ સાયન્હકાલે. ભુમ્મત્થે એતં ઉપયોગવચનં. ન હેત્થ અચ્ચન્તસંયોગો સમ્ભવતિ. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ એત્થ તેહિ તેહિ સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકઉપાસકઉપાસિકાદિસત્તેહિ ચેવ રૂપારમ્મણાદિસઙ્ખારેહિ ચ પટિનિવત્તેત્વા અપસક્કિત્વા નિલીયનં વિવેચનં કાયચિત્તેહિ તતો વિવિત્તતાય પટિસલ્લાનં કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો ચ. યો તતો દુવિધવિવેકતો વુટ્ઠિતો ભવઙ્ગપ્પત્તિયા સબ્રહ્મચારીહિ સમાગમેન ચ અપેતો. સો પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો નામ હોતિ. અયં પન યસ્મા પટિસલ્લાનાનં ઉત્તમતો ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાસિ, તસ્મા ‘‘ફલસમાપત્તિતો’’તિ વુત્તં. કાયસક્ખિનો ભવિસ્સામાતિ નામકાયેન દેસનાસમ્પટિચ્છનવસેન સક્ખિભૂતા ભવિસ્સામ. નનુ ચ ‘‘પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તં. તિત્થિયા હિ ભગવતો પટિપક્ખા, તે કસ્મા તસ્સ આસનં પઞ્ઞાપેન્તીતિ આહ ‘‘તથાગતો હી’’તિઆદિ.

વિગ્ગાહિકકથન્તિ વિગ્ગાહસંવત્તનિકં સારમ્ભકથં. આયાચેય્યાસીતિ વચીભેદં કત્વા યાચેય્યાસિ. પત્થેય્યાસીતિ મનસા આસીસેય્યાસિ. પિહેય્યાસીતિ તસ્સેવ વેવચનં. નિત્તેજતં આપન્નોતિ તેજહાનિયા નિત્તેજભાવં આપન્નો, નિત્તેજભૂતોતિ અત્થો. તતો એવ ભિક્ખુઆદયોપિ સમ્મુખા ઓલોકેતું અસમત્થતાય પત્તક્ખન્ધો, પતિતક્ખન્ધોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઓનતગીવો’’તિ. દસ્સિતધમ્મેસૂતિ વુત્તધમ્મેસુ. વચનમત્તમેવ હિ તેસં, ન પન દસ્સનં તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ અભાવતો. ભગવતો એવ વા ‘‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિ પરસ્સ વચનવસેન દસ્સિતધમ્મેસુ. પટિચરિસ્સતીતિ પટિચ્છાદનવસે ચરિસ્સતિ પવત્તિસ્સતિ, પટિચ્છાદનત્થો એવ વા ચરતિ-સદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદેસ્સતી’’તિ. અઞ્ઞેન વા અઞ્ઞન્તિ પન પટિચ્છાદનાકારદસ્સનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન વા વચનેના’’તિઆદિ.

તત્થ અઞ્ઞં વચનન્તિ યં સમનુયુઞ્જન્તેન ભગવતા પરસ્સ દોસવિભાવનં વચનં વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેનેવ વચનેન પટિચ્છાદેતિ. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ ચોદકેન વુત્તવચનં વિય ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિઆદિવચનેન અઞ્ઞં આગન્તુકકથં આહરન્તો ‘‘ત્વં ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામ, આપત્તિં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે તતો રાજગહં ગતોમ્હિ. રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગેહં વા, આપત્તિં આપન્નોસીતિ. ‘‘તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તો વિય સમનુયુઞ્જકેન વુત્તવચનતો અઞ્ઞં આગન્તુકકથં આહરન્તો અપનામેસ્સતિ, વિક્ખેપં ગમયિસ્સતિ. અપ્પતીતા હોન્તિ તેન અતુટ્ઠા અસોમનસ્સિકાતિ અપચ્ચયો, દોમનસ્સેતં અધિવચનં. નેવ અત્તનો, ન પરેસં હિતં અભિરાધયતીતિ અનભિરદ્ધિ, દોમનસ્સમેવ. તેનેવાહ ‘‘અપચ્ચયેન દોમનસ્સં વુત્ત’’ન્તિ.

યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દેન ચતુસચ્ચધમ્મો વુત્તોતિ આહ ‘‘યસ્સ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા અત્થાયા’’તિ. ચતુસચ્ચધમ્મો હિ મગ્ગફલાધિગમત્થાય દેસીયતિ. ન નિગ્ગચ્છતીતિ ન પવત્તેતિ. નન્તિ નં ધમ્મં. ઇદાનિ ‘‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો’’તિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દેન પટિપત્તિધમ્મો દસ્સિતો, ન પન ચતુસચ્ચધમ્મોતિ અધિપ્પાયેન અત્થવિકપ્પં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચ ધમ્માતિ ગમ્ભીરઞાણચરિયભૂતાનં ખન્ધાદીનં ઉગ્ગહસવનધારણપરિચયયોનિસોમનસિકારે સન્ધાયાહ. તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ એત્થ સમ્માસદ્દો ઉભયત્થાપિ યોજેતબ્બો ‘‘સમ્મા તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. યો હિ સમ્મા ધમ્મં પટિપજ્જતિ, તસ્સેવ સમ્મા દુક્ખક્ખયો હોતીતિ. યો પન વુત્તનયેન તક્કરો, તસ્સ નિય્યાનં અત્થતો ધમ્મસ્સેવ નિય્યાનન્તિ તપ્પટિક્ખેપેન ‘‘સો ધમ્મો…પે… ન નિય્યાતિ ન નિગ્ગચ્છતી’’તિ આહ.

યદિ તિરચ્છાનસીહસ્સ નાદો સબ્બતિરચ્છાનએકચ્ચમનુસ્સામનુસ્સનાદતો સેટ્ઠત્તા સેટ્ઠનાદો, કિમઙ્ગં પન તથાગતસીહસ્સ નાદોતિ આહ ‘‘સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદ’’ન્તિ. યદિ વા તિરચ્છાનસીહનાદસ્સ સેટ્ઠનાદતા નિબ્ભયતાય અપ્પટિસત્તુતાય ઇચ્છિતા, તથાગતસીહનાદસ્સેવ અયમત્થો સાતિસયોતિ આહ ‘‘અભીતનાદં અપ્પટિનાદ’’ન્તિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૨૯; અ. નિ. ૧.૨૬૮-૨૭૧) હિ યો અત્થો વુત્તો, તસ્સ ભૂતતાય અયં નાદો સેટ્ઠનાદો નામ હોતિ ઉત્તમનાદો. ભૂતત્થો હિ ઉત્તમત્થોતિ. ઇમમત્થં પન વદન્તસ્સ ભગવતો અઞ્ઞતો ભયં વા આસઙ્કા વા નત્થીતિ અભીતનાદો નામ હોતિ. અભૂતઞ્હિ વદતો કુતોચિ ભયં વા આસઙ્કા વા સિયા, એવં પન વદન્તં ભગવન્તં કોચિ ઉટ્ઠહિત્વા પટિબાહિતું સમત્થો નામ નત્થીતિ અયં નાદો અપ્પટિનાદો નામ હોતિ.

સમન્તતો નિગ્ગણ્હનવસેન તોદનં વિજ્ઝનં સન્નિતોદકં, સમ્મા વા નિતુદન્તિ પીળેન્તિ એતેનાતિ સન્નિતોદકં. વાચાયાતિ ચ પચ્ચત્તે કરણવચનં. તેનાહ ‘‘વચનપતોદેના’’તિ. સઞ્જમ્ભરિમકંસૂતિ સમન્તતો સમ્ભરિતં અકંસુ, સબ્બે પરિબ્બાજકા વાચાતોદનેહિ તુદિંસૂતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સમ્ભરિતં…પે… વિજ્ઝિંસૂ’’તિ. સિઙ્ગાલકંયેવાતિ સિઙ્ગાલમેવ, ‘‘સેગાલકંયેવા’’તિપિ પાઠો. તસ્સેવાતિ સિઙ્ગાલરવસ્સેવ. અથ વા ભેરણ્ડકંયેવાતિ ભેદણ્ડસકુણિસદિસંયેવાતિ અત્થો. ભેદણ્ડં નામ એકો પક્ખી દ્વિમુખો, તસ્સ કિર સદ્દો અતિવિય વિરૂપો અમનાપો. તેનાહ ‘‘અપિચ ભિન્નસ્સરં અમનાપસદ્દં નદતી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

સરભસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. કેસમુત્તિસુત્તવણ્ણના

૬૬. પઞ્ચમે કેસમુત્તં નિવાસો એતેસન્તિ કેસમુત્તિયાતિ આહ ‘‘કેસમુત્તનિગમવાસિનો’’તિ. અટ્ઠવિધપાનકાનીતિ અમ્બપાનાદિઅટ્ઠવિધાનિ પાનાનિ.

‘‘મા અનુસ્સવેના’’તિઆદીસુ પન એકો દહરકાલતો પટ્ઠાય એવં અનુસ્સવો અત્થિ, એવં ચિરકાલકતાય અનુસ્સુતિયા લબ્ભમાનં કથમિદં અઞ્ઞથા સિયા, તસ્મા ભૂતમેતન્તિ અનુસ્સવેન ગણ્હાતિ, તથા ગહણં પટિક્ખિપન્તો ‘‘મા અનુસ્સવેના’’તિ આહ. અનુ અનુ સવનં અનુસ્સવો. અપરો ‘‘અમ્હાકં પિતુપિતામહાદિવુદ્ધાનં ઉપદેસપરમ્પરાય ઇદમાભતં, એવં પરમ્પરાભતકથં નામ ન અઞ્ઞથા સિયા, તસ્મા ભૂતમેત’’ન્તિ ગણ્હાતિ, તં પટિક્ખિપન્તો ‘‘મા પરમ્પરાયા’’તિ આહ. એકો કેનચિ કિસ્મિઞ્ચિ વુત્તમત્તે ‘‘એવં કિર એત’’ન્તિ ગણ્હાતિ, તં નિસેધેન્તો ‘‘મા ઇતિકિરાયા’’તિ આહ. પિટકં ગન્થો સમ્પદીયતિ એતસ્સાતિ પિટકસમ્પદાનં, ગન્થસ્સ ઉગ્ગણ્હનકો. તેન પિટકઉગ્ગણ્હનકભાવેન એકચ્ચો તાદિસં ગન્થં પગુણં કત્વા તેન તં સમેન્તં સમેતિ, તસ્મા ‘‘ભૂતમેત’’ન્તિ ગણ્હાતિ, તં સન્ધાયેસ પટિક્ખેપો ‘‘મા પિટકસમ્પદાનેના’’તિ, અત્તનો ઉગ્ગહગન્થસમ્પત્તિયા મા ગણ્હિત્થાતિ વુત્તં હોતિ. સમેતન્તિ સંગતં.

કોચિ કઞ્ચિ વિતક્કેન્તો ‘‘એવમેવ તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ કેવલં અત્તનો સઙ્કપ્પવસેન ‘‘ભૂતમિદ’’ન્તિ ગણ્હાતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘મા તક્કહેતૂ’’તિ. અઞ્ઞો ‘‘ઇમાય યુત્તિયા ભૂતમિદ’’ન્તિ કેવલં અનુમાનતો નયગ્ગાહેન ગણ્હાતિ, તં પટિક્ખિપન્તો ‘‘મા નયહેતૂ’’તિ આહ. કસ્સચિ ‘‘એવમેતં સિયા’’તિ પરિકપ્પેન્તસ્સ એકં કારણં ઉપટ્ઠાતિ, સો ‘‘અત્થેત’’ન્તિ અત્તનો પરિકપ્પિતાકારેન ગણ્હાતિ, તં પટિસેધેન્તો ‘‘મા આકારપરિવિતક્કેના’’તિ આહ. અપરસ્સ ચિન્તયતો યથાપરિકપ્પિતં કઞ્ચિ અત્થં ‘‘એવમેતં ન અઞ્ઞથા’’તિ અભિનિવિસન્તસ્સ એકા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. યા યસ્સ તં કારણં નિજ્ઝાયન્તસ્સ પચ્ચક્ખં વિય નિરૂપેત્વા ચિન્તેન્તસ્સ ખમતિ. સો ‘‘અત્થેત’’ન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા ગણ્હાતિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા’’તિ.

અકુસલવેરસ્સાતિ પાણાતિપાતાદિપઞ્ચવિધં વેરં સન્ધાય વદતિ. કોધો નામ ચેતસો દુક્ખન્તિ આહ ‘‘કોધચિત્તસ્સ અભાવેના’’તિ. કિલેસસ્સાતિ ચિત્તં વિબાધેન્તસ્સ ઉપતાપેન્તસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાદિકિલેસસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

કેસમુત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સાળ્હસુત્તવણ્ણના

૬૭. છટ્ઠે પાતો અસિતબ્બભોજનં પાતરાસં, ભુત્તં પાતરાસં એતેસન્તિ ભુત્તપાતરાસા. દાસા નામ અન્તોજાતા વા ધનક્કીતા વા કરમરાનીતા વા સયં વા દાસબ્યં ઉપગતા. ભત્તવેતનભતા કમ્મકારા નામ.

નિચ્છાતોતિ એત્થ છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા જિઘચ્છાહેતુતાય, સા અસ્સ નત્થીતિ નિચ્છાતો. તેનાહ ‘‘નિત્તણ્હો’’તિ. અબ્ભન્તરે સન્તાપકરાનં કિલેસાનન્તિ અત્તનો સન્તાને દરથપરિળાહજનનેન સન્તાપનકિલેસાનં. અન્તોતાપનકિલેસાનં અભાવા સીતો સીતલો ભૂતો જાતોતિ સીતિભૂતો. તેનાહ ‘‘સીતલીભૂતો’’તિ. મગ્ગફલનિબ્બાનસુખાનિ વા પટિસંવેદેતીતિ સુખપ્પટિસંવેદી. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સાળ્હસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. કથાવત્થુસુત્તવણ્ણના

૬૮. સત્તમે કથાવત્થૂનીતિ કથાય પવત્તિટ્ઠાનાનિ. યસ્મા તેહિ વિના કથા ન પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘કથાકારણાની’’તિ વુત્તં. અતતિ સતતિ સતતં ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અદ્ધા, કાલોતિ આહ ‘‘અતીતમદ્ધાનં નામ કાલોપિ વત્તતી’’તિ. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય હિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કાલો તસ્સેવ ધમ્મસ્સ પવત્તિઅવત્થાવિસેસં ઉપાદાય તેનેવ વોહારેન અતીતોતિઆદિના વોહરીયતિ, અતીતાદિભેદો ચ નામાયં નિપ્પરિયાયતો ધમ્માનંયેવ હોતિ, ન કાલસ્સાતિ આહ ‘‘ખન્ધાપિ વત્તન્તી’’તિ. યથાવુત્તમત્થં ઇતરેસુ દ્વીસુ અતિદિસતિ ‘‘અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. અતીતમદ્ધાનન્તિઆદીસુ ચ દ્વે પરિયાયા સુત્તન્તપરિયાયો, અભિધમ્મપરિયાયો ચ. સુત્તન્તપરિયાયેન પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ, ચુતિતો પચ્છા અનાગતો અદ્ધા નામ, સહ ચુતિપટિસન્ધીતિ તદન્તરં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. અભિધમ્મપરિયાયેન તીસુ ખણેસુ ઉપ્પાદતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ, ઉપ્પાદતો ઉદ્ધં અનાગતો અદ્ધા નામ, ખણત્તયં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. તત્થાયં સુત્તન્તદેસનાતિ સુત્તન્તપરિયાયેનેવ અતીતાદિવિસયં કથં દસ્સેન્તો ‘‘અતીતે કસ્સપો નામા’’તિઆદિમાહ.

એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બો વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ એકંસબ્યાકરણીયો. ‘‘ચક્ખુ અનિચ્ચ’’ન્તિ પઞ્હે ઉત્તરપદાવધારણં સન્ધાય ‘‘એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં નિચ્ચતાય લેસસ્સપિ તત્થ અભાવતો, પુરિમપદાવધારણે પન વિભજ્જબ્યાકરણીયતાય. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચં નામ ચક્ખૂતિ પુટ્ઠેન પના’’તિઆદિ. ચક્ખુસોતે વિસેસત્થસામઞ્ઞત્થાનં અસાધારણભાવતો દ્વિન્નં તેસં સદિસચોદના પટિચ્છન્નમુખેનેવ બ્યાકરણીયા પટિક્ખેપવસેન અનુઞ્ઞાતવસેન ચ વિસ્સજ્જિતબ્બતોતિ આહ ‘‘યથા ચક્ખુ, તથા સોતં…પે… અયં પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો’’તિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ જીવસરીરાનં અનઞ્ઞતાપઞ્હે યસ્સ યેન અનઞ્ઞતા ચોદિતા, સો એવ પરમત્થતો નુપલબ્ભતીતિ ચ ઝાનત્તયસ્સ મેત્તેય્યતાકિત્તનસદિસોતિ અબ્યાકાતબ્બતાય ઠપનીયો વુત્તો. એવરૂપો હિ પઞ્હો તિધા અવિસ્સજ્જનીયત્તા બ્યાકરણં અકત્વા ઠપેતબ્બો.

તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, કારણન્તિ આહ ‘‘કારણાકારણે’’તિ. યુત્તેન કારણેનાતિ અનુરૂપેન કારણેન. પહોતીતિ નિગ્ગણ્હિતું સમત્થો હોતિ. સસ્સતવાદિભાવમેવ દીપેતીતિ અત્તના ગહિતે ઉચ્છેદવાદે દોસં દિસ્વા અત્તનોપિ સસ્સતવાદિભાવમેવ દીપેતિ. પુગ્ગલવાદિમ્હીતિ ઇમિના વચ્છકુત્તિયવાદિં દસ્સેતિ. પઞ્હં પુચ્છન્તેહિ પટિપજ્જિતબ્બા પટિપદા પઞ્હપુચ્છનકાનં વત્તં.

પટિચરતીતિ પટિચ્છાદનવસેન ચરતિ પવત્તતિ. પટિચ્છાદનત્થો એવ વા ચરતિસદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞન્તિ પન પટિચ્છાદનાકારદસ્સનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન વચનેના’’તિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞેન વચનેનાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકસ્સ દોસવિભાવનં વચનં વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેન વચનેન પટિચ્છાદેતિ. યો હિ ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ વદતિ. ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં વા ઉપનેતિ, અયં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ નામ. ‘‘કો આપન્નો’’તિઆદિના હિ ચોદનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ વિક્ખેપાપજ્જનં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં, બહિદ્ધા કથાપનામનં વિસ્સજ્જેત્વાતિ અયમેતેસં વિસેસો. તેનેવાહ ‘‘આગન્તુકકથં ઓતારેન્તો’’તિઆદિ. તત્થ અપનામેતીતિ વિક્ખેપેતિ. તત્રાતિ તસ્મિં બહિદ્ધાકથાય અપનામને.

ઉપનિસીદતિ ફલં એત્થાતિ કારણં ઉપનિસા, ઉપેચ્ચ નિસ્સયતીતિ વા ઉપનિસા, સહ ઉપનિસાયાતિ સઉપનિસોતિ આહ ‘‘સઉપનિસ્સયો સપચ્ચયો’’તિ.

ઓહિતસોતોતિ અનઞ્ઞવિહિતત્તા ધમ્મસ્સવનાય અપનામિતસોતો. તતો એવ તદત્થં ઠપિતસોતો. કુસલધમ્મન્તિ અરિયમગ્ગો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અરિયમગ્ગ’’ન્તિ.

કથાવત્થુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૬૯. અટ્ઠમે ભગવા મૂલં કારણં એતેસં યાથાવતો અધિગમાયાતિ ભગવંમૂલકા. તેનાહ ‘‘ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામા’’તિ. અમ્હાકં ધમ્માતિ તેહિ અત્તના અધિગન્તબ્બતાય વુત્તં. સેવિતબ્બાસેવિતબ્બાનઞ્હિ યાથાવતો અધિગમઞ્ઞાણાનિ અધિગચ્છનકસમ્બન્ધીનિ, તાનિ ચ સમ્માસમ્બુદ્ધમૂલકાનિ અનઞ્ઞવિસયત્તા. તેનાહ ‘‘પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેના’’તિઆદિ. ઇમે ધમ્માતિ ઇમે ઞાણધમ્મા. આજાનામાતિ અભિમુખં પચ્ચક્ખતો જાનામ. પટિવિજ્ઝામાતિ તસ્સેવ વેવચનં, અધિગચ્છામાતિ અત્થો. ભગવા નેતા એતેસન્તિ ભગવંનેત્તિકા. નેતાતિ સેવિતબ્બધમ્મે વેનેય્યસન્તાનં પાપેતા. વિનેતાતિ અસેવિતબ્બધમ્મે વેનેય્યસન્તાનતો અપનેતા. તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વા વિનેતા. અથ વા યથા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો હોતિ, એવં વિસેસતો નેતા. અનુનેતાતિ ‘‘ઇમે ધમ્મા સેવિતબ્બા, ઇમે ન સેવિતબ્બા’’તિ ઉભયસમ્પાપનાપનયનત્થં પઞ્ઞાપેતા. તેનાહ ‘‘યથાસભાવતો’’તિઆદિ.

પટિસરન્તિ એત્થાતિ પટિસરણં, ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. આપાથં ઉપગચ્છન્તા હિ ભગવા પટિસરણં સમોસરણટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘ચતુભૂમકધમ્મા’’તિઆદિ. પટિસરતિ સભાવસમ્પટિવેધવસેન પચ્ચેકં ઉપગચ્છતીતિ વા પટિસરણં, ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરતિ પટિવિજ્ઝતીતિ વા પટિસરણં, તસ્મા પટિવિજ્ઝનવસેન ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. તેનાહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. પટિવેધવસેનાતિ પટિવિજ્ઝિતબ્બતાવસેન. અસતિપિ મુખે અત્થતો એવં વદન્તો વિય હોતીતિ આહ ‘‘ફસ્સો આગચ્છતિ અહં ભગવા કિન્નામો’’તિ. ફસ્સો ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છન્તોયેવ હિ અત્તનો ‘‘અહં કિન્નામો’’તિ નામં પુચ્છન્તો વિય, ભગવા ચસ્સ નામં કરોન્તો વિય હોતિ.

પટિભાતૂતિ એત્થ પટિસદ્દાપેક્ખાય ‘‘ભગવન્ત’’ન્તિ ઉપયોગવચનં, અત્થો પન સામિવચનવસેનેવ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભગવતો’’તિ. પટિભાતૂતિ ચ ભાગો હોતુ. ભગવતો હિ એસ ભાગો, યદિદં ધમ્મસ્સ દેસના, અમ્હાકં પન ભાગો સવનન્તિ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ સદ્દલક્ખણેન સમેતિ. કેચિ પન પટિભાતૂતિ પદસ્સ દિસ્સતૂતિ અત્થં વદન્તિ, ઞાણેન દિસ્સતુ, દેસીયતૂતિ વા અત્થો. ઉપટ્ઠાતૂતિ ઞાણસ્સ પચ્ચુપતિટ્ઠતુ. પાળિયં કો અધિપ્પયાસોતિ એત્થ કો અધિકપ્પયોગોતિ અત્થો.

લોકવજ્જવસેનાતિ લોકિયજનેહિ પકતિયા ગરહિતબ્બવજ્જવસેન. વિપાકવજ્જવસેનાતિ વિપાકસ્સ અપાયસંવત્તનિકવજ્જવસેન. કથન્તિઆદિના ઉભયવજ્જવસેનપિ અપ્પસાવજ્જતાય વિસયં દસ્સેતિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અકુસલમૂલસુત્તવણ્ણના

૭૦. નવમે લુબ્ભતીતિ લોભો. દુસ્સતીતિ દોસો. મુય્હતીતિ મોહો. લોભાદીનિ પનેતાનિ અસહજાતાનં પાણાતિપાતાદીનં કેસઞ્ચિ અકુસલાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયટ્ઠેન, સહજાતાનં અદિન્નાદાનાદીનં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તા હુત્વા ઉપ્પાદકટ્ઠેન, સયઞ્ચ અકુસલાનીતિ સાવજ્જદુક્ખવિપાકટ્ઠેનાતિ આહ ‘‘અકુસલાનં મૂલાનિ, અકુસલાનિ ચ તાનિ મૂલાની’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘રત્તો ખો, આવુસો, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતી’’તિઆદિ. યદપીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘યોપિ, ભિક્ખવે, લોભો’’તિ. તદપીતિ એત્થાપિ એસેવ નયોતિ આહ ‘‘સોપિ અકુસલમૂલ’’ન્તિ. વિનાપિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન અત્થયોજનં દસ્સેન્તો ‘‘અકુસલમૂલં વા’’તિઆદિમાહ. સબ્બત્થાતિ ‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, દોસો, તદપિ અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદીસુ. અભિસઙ્ખરોતીતિ એત્થ આયૂહતીતિ અત્થં વત્વા તઞ્ચ આયૂહનં પચ્ચયસમવાયસિદ્ધિતો સમ્પિણ્ડનં રાસિકરણં વિય હોતીતિ આહ ‘‘સમ્પિણ્ડેતિ રાસિં કરોતી’’તિ.

પાળિયં ‘‘વધેના’’તિઆદીસુ વધેનાતિ મારણેન વા પોથનેન વા. વધસદ્દો હિ હિંસનત્થો વિહેઠનત્થો ચ હોતિ. બન્ધનેનાતિ અદ્દુબન્ધનાદિના. જાનિયાતિ ધનજાનિયા, ‘‘સતં ગણ્હથ, સહસ્સં ગણ્હથા’’તિ એવં પવત્તિતદણ્ડેનાતિ અત્થો. ગરહાયાતિ પઞ્ચસિખમુણ્ડકકરણં, ગોમયસિઞ્ચનં, ગીવાય કુરણ્ડકબન્ધનન્તિ એવમાદીનિ કત્વા ગરહપાપનેન. તત્થ પઞ્ચસિખમુણ્ડકકરણં નામ કાકપક્ખકરણં. ગોમયસિઞ્ચનં સીસેન કણોદકાવસેચનં. કુરણ્ડકબન્ધનં ગદ્દુલબન્ધનં.

કાલસ્મિં ન વદતીતિ યુત્તકાલે ન વદતિ, વત્તબ્બકાલસ્સ પુબ્બે વા પચ્છા વા અયુત્તકાલે વત્તા હોતિ. અભૂતવાદીતિ યં નત્થિ, તસ્સ વત્તા. તેનાહ ‘‘ભૂતં ન વદતી’’તિ. અત્થં ન વદતીતિ કારણં ન વદતિ, અકારણનિસ્સિતં નિપ્ફલં વત્તા હોતિ. ધમ્મં ન વદતીતિ સભાવં ન વદતિ, અસભાવં વત્તા અયથાવાદીતિ અત્થો. વિનયં ન વદતીતિ સંવરવિનયં ન વદતિ, ન સંવરવિનયપ્પટિસંયુત્તસ્સ વત્તા હોતિ, અત્તનો સુણન્તસ્સ ચ ન સંવરવિનયાવહસ્સ વત્તાતિ અત્થો.

અતચ્છન્તિ અભૂતત્થં. તેનાહ ‘‘ઇતરં તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. અથ વા અભૂતન્તિ અસન્તં અવિજ્જમાનં. અતચ્છન્તિ અતથાકારં.

પુઞ્ઞકમ્મતો એતિ ઉપ્પજ્જતીતિ અયો, વડ્ઢિ. તપ્પટિક્ખેપેન અનયો, અવડ્ઢીતિ આહ ‘‘અનયં આપજ્જતીતિ અવડ્ઢિં આપજ્જતી’’તિ. માલુવાસિપાટિકા નામ દીઘસણ્ઠાનં માલુવાપક્કં, માલુવાફલપોટ્ઠલિકાતિ અત્થો. ફલિતાયાતિ આતપેન સુસ્સિત્વા ભિન્નાય. વટરુક્ખાદીનં મૂલેતિ વટરુક્ખાદીનં સમીપે. સકભાવેન સણ્ઠાતું ન સક્કોન્તીતિ કસ્મા ન સક્કોન્તિ? ભવનવિનાસભયા. રુક્ખમૂલે પતિતમાલુવાબીજતો હિ લતા ઉપ્પજ્જિત્વા રુક્ખં અભિરુહતિ. સા મહાપત્તા ચેવ બહુપત્તા ચ મહાકોલિરપત્તસણ્ઠાનેહિ તતો ચ મહન્તતરેહિ સાખાવિટપન્તરેહિ પત્તેહિ સમન્નાગતા. અથ નં રુક્ખં મૂલતો પટ્ઠાય વિનન્ધમાના સબ્બવિટપાનિ સઞ્છાદેત્વા મહન્તં ભારં જનેત્વા તિટ્ઠતિ, સા વાતે વાયન્તે દેવે વા વસ્સન્તે ઓઘનહેટ્ઠાગતા ઓલમ્બનહેતુભૂતં ઘનભાવં જનેત્વા તસ્સ રુક્ખસ્સ સબ્બસાખં ભિજ્જતિ, ભૂમિયં નિપાતેતિ. તતો તસ્મિં રુક્ખે પતિટ્ઠિતવિમાનં ભિજ્જતિ વિનસ્સતિ. ઇતિ તા દેવતાયો ભવનવિનાસભયા સકભાવેન સણ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ. એત્થ ચ યં સાખટ્ઠકવિમાનં હોતિ, તં સાખાસુ ભિજ્જમાનાસુ તત્થ તત્થેવ ભિજ્જિત્વા સબ્બસાખાસુ ભિન્નાસુ સબ્બં ભિજ્જતિ, રુક્ખટ્ઠકવિમાનં પન યાવ રુક્ખસ્સ મૂલમત્તમ્પિ તિટ્ઠતિ, તાવ ન નસ્સતીતિ વેદિતબ્બં. તત્થ તત્થ પલુજ્જિત્વાતિ તત્થ તત્થ ભિજ્જિત્વા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અકુસલમૂલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના

૭૧. દસમે તદહૂતિ એત્થ તસ્મિં અહનીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘તસ્મિં અહુ ઉપોસથે’’તિ. ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો, ઉપોસથદિવસો. ઉપવસન્તીતિ ચ સીલેન વા અનસનેન વા ખીરસાયનાદિવિધિના વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. ઉપોસથદિવસે હિ સાસનિકા સીલેન, બાહિરકા સબ્બસો આહારસ્સ અભુઞ્જનેન ખીરસાયનમધુસાયનાદિવિધિના વા ઉપેતા હુત્વા વિહરન્તિ. સો પનેસ ઉપોસથદિવસો અટ્ઠમિચાતુદ્દસિપન્નરસિભેદેન તિવિધો, તસ્મા સેસદ્વયનિવારણત્થં ‘‘પન્નરસિકઉપોસથદિવસે’’તિ વુત્તં. વવસ્સગ્ગત્થેતિ વચસાયત્થે. દિવસદ્દો દિવાસદ્દો વિય દિવસપરિયાયો, તસ્સ વિસેસનભાવેન વુચ્ચમાનો દિવાસદ્દો સવિસેસેન દીપેતીતિ આહ ‘‘દિવસસ્સ દિવા, મજ્ઝન્હિકે કાલેતિ અત્થો’’તિ. પટિચ્છાપેત્વાતિ સમ્પટિચ્છનં કારેત્વા. વિપાકફલેનાતિ સદિસફલેન. ન મહપ્ફલો હોતિ મનોદુચ્ચરિતદુસ્સીલ્યેન ઉપક્કિલિટ્ઠભાવતો. વિપાકાનિસંસેનાતિ ઉદ્રયફલેન. વિપાકોભાસેનાતિ પટિપક્ખવિગમજનિતેન સભાવસઙ્ખાતેન વિપાકોભાસેન. ન મહાઓભાસો અપરિસુદ્ધભાવતો. વિપાકવિપ્ફારસ્સાતિ વિપાકવેપુલ્લસ્સ.

નાહં ક્વચનીતિઆદિવચનસ્સ મિચ્છાભિનિવેસવસેન પવત્તત્તા ‘‘ઇદં તસ્સ મુસાવાદસ્મિં વદામી’’તિ પાળિયં વુત્તં, ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાદસ્સનવસેન પવત્તં પન અરિયદસ્સનમેવાતિ ન તત્થ મુસાવાદો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘નાહં ક્વચનિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિં, ન ચ મમ ક્વચનિ, કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનતત્થી’’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૭૦).

એત્થ હિ ચતુકોટિકસુઞ્ઞતા કથિતા. કથં? અરિયો (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૬૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૭૦) હિ નાહં ક્વચનીતિ ક્વચિ અત્તાનં ન પસ્સતિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ અત્તનો અત્તાનં કસ્સચિ પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતિ, ભાતિટ્ઠાને ભાતરં, સહાયટ્ઠાને સહાયં, પરિક્ખારટ્ઠાને પરિક્ખારં મઞ્ઞિત્વા ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમ-સદ્દં તાવ ઠપેત્વા ક્વચનિ પરસ્સ ચ અત્તાનં ક્વચિ ન પસ્સતીતિ અયમત્થો. ઇદાનિ મમ-સદ્દં આહરિત્વા ‘‘મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનતત્થી’’તિ સો પરસ્સ અત્તાનં ‘‘મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનભાવેન અત્થી’’તિ ન પસ્સતિ, અત્તનો ભાતિકટ્ઠાને ભાતરં, સહાયટ્ઠાને સહાયં, પરિક્ખારટ્ઠાને પરિક્ખારન્તિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને પરસ્સ અત્તાનં ઇમિના કિઞ્ચનભાવેન ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. એવમયં યસ્મા નેવ કત્થચિ અત્તાનં પસ્સતિ, ન તં પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ. ન કત્થચિ પરસ્સ અત્તાનં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં અત્તનો કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, તસ્મા અયં સુઞ્ઞતા ચતુકોટિકાતિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન મિચ્છાદિટ્ઠિકાનં યાથાવદસ્સનસ્સ અસમ્ભવતો યથાવુત્તચતુકોટિકસુઞ્ઞતાદસ્સનં ન સમ્ભવતિ, તસ્મા ‘‘નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા’’તિઆદિવચનં (દી. નિ. ૧.૧૭૧) વિય મિચ્છાગાહવસેન ‘‘નાહં ક્વચની’’તિઆદિ વુત્તન્તિ યુત્તો ચેત્થ મુસાવાદસમ્ભવો. કત્થચીતિ ઠાને, કાલે વા. અથ ‘‘નિપ્ફલો’’તિ કસ્મા વુત્તં. ‘‘ન મહપ્ફલો’’તિ સદ્દેન હિ મહપ્ફલાભાવોવ જોતિતો, ન પન સબ્બથા ફલાભાવોતિ આહ ‘‘બ્યઞ્જનમેવ હિ એત્થ સાવસેસ’’ન્તિઆદિ. સેસપદેસુપીતિ ‘‘ન મહાનિસંસો’’તિઆદીસુપિ.

અટ્ઠહિ કારણેહીતિ –

‘‘અથ ખો, ભન્તે, સક્કો દેવાનમિન્દો દેવાનં તાવતિંસાનં ભગવતો અટ્ઠ યથાભુચ્ચે વણ્ણે પયિરુદાહાસિ – ‘તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો દેવા તાવતિંસા, યાવઞ્ચ સો ભગવા બહુજનહિતાય પટિપન્નો બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં, એવં બહુજનહિતાય પટિપન્નં બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં ઇમિનાપઙ્ગેન સમન્નાગતં સત્થારં નેવ અતીતંસે સમનુપસ્સામિ, ન પનેતરહિ અઞ્ઞત્ર તેન ભગવતા’’તિ –

આદિના મહાગોવિન્દસુત્તે (દી. નિ. ૨.૨૯૬) વિત્થારિતેહિ બહુજનહિતાય પટિપન્નાદીહિ બુદ્ધાનુભાવદીપકેહિ અટ્ઠહિ કારણેહિ. અથ ‘‘નવહિ કારણેહી’’તિ અવત્વા ‘‘અટ્ઠહિ કારણેહી’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘એત્થ હિ…પે… સબ્બે લોકિયલોકુત્તરા બુદ્ધગુણા સઙ્ગહિતા’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિ ઇમિના વચનેન અવિસેસતો સબ્બેપિ લોકિયલોકુત્તરા બુદ્ધગુણા દીપિતા, તસ્મા તેન દીપિતગુણે સન્ધાય ‘‘અટ્ઠહિ કારણેહી’’તિ વુત્તન્તિ. અરહન્તિઆદીહિ પાટિયેક્કગુણાવ નિદ્દિટ્ઠાતિ અરહન્તિઆદીહિ એકેકેહિ પદેહિ એકેકે ગુણાવ નિદ્દિટ્ઠાતિ અત્થો.

સહતન્તિકન્તિ પાળિધમ્મસહિતં. પુરિમનયેનેવ યોજના કાતબ્બાતિ ‘‘કિલિટ્ઠસ્મિઞ્હિ કાયે પસાધનં પસાધેત્વા નક્ખત્તં કીળમાના ન સોભન્તી’’તિઆદિના નયેન યોજના કાતબ્બાતિ અત્થો.

સઙ્ઘસ્સ અનુસ્સરણં નામ તસ્સ ગુણાનુસ્સરણમેવાતિ આહ ‘‘અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં ગુણે અનુસ્સરતી’’તિ. દ્વે તયો વારે ગાહાપિતં ઉસુમન્તિ દ્વે તયો વારે ઉદ્ધનં આરોપેત્વા સેદનવસેન ગાહાપિતં ઉસુમં. પુરિમનયેનેવ યોજના કાતબ્બાતિ ‘‘કિલિટ્ઠસ્મિઞ્હિ વત્થે પસાધનં પસાધેત્વા નક્ખત્તં કીળમાના ન સોભન્તી’’તિઆદિના નયેન યોજના કાતબ્બા.

પહીનકાલતો પટ્ઠાય…પે… વિરતાવાતિ એતેન પહાનહેતુકા ઇધાધિપ્પેતા વિરતીતિ દસ્સેતિ. કમ્મક્ખયકરઞાણેન હિ પાણાતિપાતદુસ્સીલ્યસ્સ પહીનત્તા અરહન્તો અચ્ચન્તમેવ તતો પટિવિરતાતિ વુચ્ચતિ સમુચ્છેદવસેન પહાનવિરતીનં અધિપ્પેતત્તા. કિઞ્ચાપિ પહાનવિરમણાનં પુરિમપચ્છિમકાલતા નત્થિ, મગ્ગધમ્માનં પન સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં સમ્માવાચાદીનઞ્ચ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવે અપેક્ખિતે સહજાતાનમ્પિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવેન ગહણં પુરિમપચ્છિમભાવેનેવ હોતીતિ, ગહણપ્પવત્તિઆકારવસેન પચ્ચયભૂતેસુ સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ પહાયકધમ્મેસુ પહાનકિરિયાય પુરિમકાલવોહારો, પચ્ચયુપ્પન્નાસુ ચ વિરતીસુ વિરમણકિરિયાય અપરકાલવોહારો ચ હોતીતિ પહાનં વા સમુચ્છેદવસેન, વિરતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન યોજેતબ્બા.

અથ વા પાણો અતિપાતીયતિ એતેનાતિ પાણાતિપાતો, પાણઘાતહેતુભૂતો ધમ્મસમૂહો. કો પન સો? અહિરિકાનોત્તપ્પદોસમોહવિહિંસાદયો કિલેસા. તે હિ અરહન્તો અરિયમગ્ગેન પહાય સમુગ્ઘાતેત્વા પાણાતિપાતદુસ્સીલ્યતો અચ્ચન્તમેવ પટિવિરતાતિ વુચ્ચન્તિ, કિલેસેસુ પહીનેસુ કિલેસનિમિત્તસ્સ કમ્મસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. અદિન્નાદાનં પહાયાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વિરતાવાતિ અવધારણેન તસ્સા વિરતિયા કાલાદિવસેન અપરિયન્તતં દસ્સેતિ. યથા હિ અઞ્ઞે સમાદિન્નવિરતિકાપિ અનવટ્ઠિતચિત્તતાય લાભજીવિતાદિહેતુ સમાદાનં ભિન્દન્તિ, ન એવં અરહન્તો, અરહન્તો પન સબ્બસો પહીનપાણાતિપાતત્તા અચ્ચન્તવિરતા એવાતિ.

દણ્ડનસઙ્ખાતસ્સ પરવિહેઠનસ્સ ચ પરિવજ્જનભાવદીપનત્થં દણ્ડસત્થાનં નિક્ખેપવચનન્તિ આહ ‘‘પરૂપઘાતત્થાયા’’તિઆદિ. લજ્જીતિ એત્થ વુત્તલજ્જાય ઓત્તપ્પમ્પિ વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ પાપજિગુચ્છનપાપુત્તાસરહિતં, પાપભયં વા અલજ્જનં અત્થીતિ. ધમ્મગરુતાય વા અરહન્તાનં ધમ્મસ્સ ચ અત્તા ધીનત્તા અત્તાધિપતિભૂતા લજ્જાવ વુત્તા, ન પન લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં. ‘‘દયં મેત્તચિત્તતં આપન્ના’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ દયા-સદ્દો ‘‘અદયાપન્નો’’તિઆદીસુ કરુણાય પવત્તતીતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન દયા-સદ્દો અનુરક્ખણત્થં અન્તોનીતં કત્વા પવત્તમાનો મેત્તાય કરુણાય ચ પવત્તતીતિ ઇધ મેત્તાય પવત્તમાનો વુત્તો. મિજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મેત્તા, મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં, મેત્તં ચિત્તં એતસ્સાતિ મેત્તચિત્તો, તસ્સ ભાવો મેત્તચિત્તતા, મેત્તાઇચ્ચેવ અત્થો.

સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પીતિ એતેન તસ્સા વિરતિયા પવત્તવસેન અપરિયન્તતં દસ્સેતિ. પાણભૂતેતિ પાણજાતે. અનુકમ્પકાતિ કરુણાયનકા, યસ્મા પન મેત્તા કરુણાય વિસેસપચ્ચયો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તાય એવ દયાપન્નતાયા’’તિ. એવં યેહિ ધમ્મેહિ પાણાતિપાતા વિરતિ સમ્પજ્જતિ, તેહિ લજ્જામેત્તાકરુણાધમ્મેહિ સમઙ્ગિભાવો દસ્સિતો.

પરપરિગ્ગહિતસ્સ આદાનન્તિ પરસન્તકસ્સ આદાનં. થેનો વુચ્ચતિ ચોરો, તસ્સ ભાવો થેય્યં, કામઞ્ચેત્થ ‘‘લજ્જી દયાપન્નો’’તિ ન વુત્તં, અધિકારવસેન પન અત્થતો વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યથા હિ લજ્જાદયો પાણાતિપાતપ્પહાનસ્સ વિસેસપચ્ચયા, એવં અદિન્નાદાનપ્પહાનસ્સપીતિ, તસ્મા સાપિ પાળિ આનેત્વા વત્તબ્બા. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. અથ વા સુચિભૂતેનાતિ એતેન હિરોત્તપ્પાદીહિ સમન્નાગમો, અહિરિકાદીનઞ્ચ પહાનં વુત્તમેવાતિ ‘‘લજ્જી’’તિઆદિ ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અસેટ્ઠચરિયન્તિ અસેટ્ઠાનં હીનાનં, અસેટ્ઠં વા લામકં ચરિયં, નિહીનવુત્તિં મેથુનન્તિ અત્થો. બ્રહ્મં સેટ્ઠં આચારન્તિ મેથુનવિરતિમાહ. આરાચારી મેથુનાતિ એતેન – ‘‘ઇધેકચ્ચો ન હેવ ખો માતુગામેન સદ્ધિં દ્વયંદ્વયસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, અપિચ ખો માતુગામસ્સ ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનં સાદિયતિ, સો તં અસ્સાદેતિ, તં નિકામેતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૫૦) વુત્તા સત્તવિધમેથુનસંયોગાપિ પટિવિરતિ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘સચ્ચતો થેતતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૯) વિય થેત-સદ્દો થિરપરિયાયો, થિરભાવો ચ સચ્ચવાદિતાય ઠિતકથત્તા કથાવસેન વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘ઠિતકથાતિ અત્થો’’તિ. ન ઠિતકથોતિ યથા હલિદ્દિરાગાદયો અનવટ્ઠિતસભાવતાય ન ઠિતા, એવં ન ઠિતા કથા યસ્સ સો ન ઠિતકથોતિ હલિદ્દિરાગાદયો યથા કથાય ઉપમા હોન્તિ, એવં યોજેતબ્બં. એસ નયો ‘‘પાસાણલેખા વિયા’’તિઆદીસુપિ. સદ્ધા અયતિ પવત્તતિ એત્થાતિ સદ્ધાયા, સદ્ધાયા એવ સદ્ધાયિકા યથા વેનયિકા. સદ્ધાય વા અયિતબ્બા સદ્ધાયિકા, સદ્ધેય્યાતિ અત્થો. વત્તબ્બતં આપજ્જતિ વિસંવાદનતોતિ અધિપ્પાયો.

એકં ભત્તં એકભત્તં, તં એતેસમત્થીતિ એકભત્તિકા, એકસ્મિં દિવસે એકવારમેવ ભુઞ્જનકા. તયિદં રત્તિભોજનેનપિ સિયાતિ આહ ‘‘રત્તૂપરતા’’તિ. એવમ્પિ સાયન્હભોજનેનપિ સિયું એકભત્તિકાતિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થં ‘‘વિરતા વિકાલભોજના’’તિ વુત્તં. અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ મજ્ઝન્હિકા અયં બુદ્ધાનં અરિયાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો ભોજનસ્સ કાલો નામ, તદઞ્ઞો વિકાલો. અટ્ઠકથાયં પન દુતિયપદેન રત્તિભોજનસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા અપરણ્હો ‘‘વિકાલો’’તિ વુત્તો.

સઙ્ખેપતો ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તં (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩) ભગવતો સાસનં સચ્છન્દરાગપ્પવત્તિતો નચ્ચાદીનં દસ્સનં ન અનુલોમેતીતિ આહ ‘‘સાસનસ્સ અનનુલોમત્તા’’તિ. અત્તના પયોજિયમાનં પરેહિ પયોજાપીયમાનઞ્ચ નચ્ચં નચ્ચભાવસામઞ્ઞતો પાળિયં એકેનેવ નચ્ચસદ્દેન ગહિતં, તથા ગીતવાદિતસદ્દા ચાતિ આહ ‘‘નચ્ચનનચ્ચાપનાદિવસેના’’તિ. આદિ-સદ્દેન ગાયનગાયાપનવાદનવાદાપનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. દસ્સનેન ચેત્થ સવનમ્પિ સઙ્ગહિતં વિરૂપેકસેસનયેન. આલોચનસભાવતાય વા પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સવનકિરિયાયપિ દસ્સનસઙ્ખેપસબ્ભાવતો દસ્સનાઇચ્ચેવ વુત્તં. અવિસૂકભૂતસ્સ ગીતસ્સ સવનં કદાચિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘વિસૂકભૂતં દસ્સન’’ન્તિ. તથા હિ વુત્તં પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકપાઠટ્ઠકથાય ‘‘ધમ્મૂપસંહિતં ગીતં વટ્ટતિ, ગીતૂપસંહિતો ધમ્મો ન વટ્ટતી’’તિ.

યં કિઞ્ચીતિ ગન્થિતં વા અગન્થિતં વા યં કિઞ્ચિ પુપ્ફં. ગન્ધજાતન્તિ ગન્ધજાતિયં. તસ્સાપિ ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ વચનતો ધૂપિતસ્સપિ અધૂપિતસ્સપિ યસ્સ કસ્સચિ વિલેપનાદિ ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ઉચ્ચાતિ ઉચ્ચસદ્દેન સમાનત્થં એકં સદ્દન્તરં. સેતિ એત્થાતિ સયનં. ઉચ્ચાસયનં મહાસયનઞ્ચ સમણસારુપ્પરહિતં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘પમાણાતિક્કન્તં અકપ્પિયત્થરણ’’ન્તિ, આસન્દાદિઆસનઞ્ચેત્થ સયનેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યસ્મા પન આધારે પટિક્ખિત્તે તદાધારકિરિયા પટિક્ખિત્તાવ હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉચ્ચાસયનમહાસયના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અત્થતો પન તદુપભોગભૂતનિસજ્જાનિપજ્જનેહિ વિરતિ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. અથ વા ‘‘ઉચ્ચાસયનાસનમહાસયનાસના’’તિ, એતસ્મિં અત્થે એકસેસનયેન અયં નિદ્દેસો કતો યથા ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ. (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧) આસનકિરિયાપુબ્બકત્તા વા સયનકિરિયાય સયનગ્ગહણેનેવ આસનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘કીવા’’તિ અયં નિપાતો. ‘‘કિત્તક’’ન્તિ ઇમસ્સ અત્થં બોધેતીતિ આહ ‘‘કીવમહપ્ફલોતિ કિત્તકં મહપ્ફલો’’તિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘કીવમહાનિસંસો’’તિઆદીસુ. રત્ત-સદ્દો રતનપરિયાયોતિ આહ ‘‘પહૂતરત્તરતનાનન્તિ પહૂતેન રત્તસઙ્ખાતેન રતનેન સમન્નાગતાન’’ન્તિ. પાળિયં પન ‘‘પહૂતસત્તરતનાન’’ન્તિપિ પાઠો દિસ્સતિ. ભેરિતલસદિસં કત્વાતિ ભેરિતલં વિય સમં કત્વા. તતો એકં ભાગં ન અગ્ઘતીતિ યથાવુત્તં ચક્કવત્તિરજ્જં તતો સોળસભાગતો એકં ભાગં ન અગ્ઘતિ. તતો બહુતરં હોતીતિ ચક્કવત્તિરજ્જસિરિતો બહુતરં હોતિ.

ચાતુમહારાજીકાનન્તિઆદીસુ ચાતુમહારાજિકા નામ સિનેરુપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝે હોન્તિ, તેસુ બહૂ પબ્બતટ્ઠાપિ આકાસટ્ઠાપિ, તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા, ખિડ્ડાપદોસિકા, મનોપદોસિકા, સીતવલાહકા, ઉણ્હવલાહકા, ચન્દિમા, દેવપુત્તો, સૂરિયો, દેવપુત્તોતિ એતે સબ્બે ચાતુમહારાજિકદેવલોકટ્ઠકા એવ. તેત્તિંસ જના તત્થ ઉપ્પન્નાતિ તાવતિંસા. અપિચ તાવતિંસાતિ તેસં દેવાનં નામમેવાતિ વુત્તં. તેપિ અત્થિ પબ્બતટ્ઠકા, અત્થિ આકાસટ્ઠકા, તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા, તથા યામાદીનં. એકદેવલોકેપિ હિ દેવાનં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં અપ્પત્તા નામ નત્થિ. તત્થ દિબ્બસુખં યાતા પયાતા સમ્પત્તાતિ યામા. તુટ્ઠા પહટ્ઠાતિ તુસિતા. પકતિપટિયત્તારમ્મણતો અતિરેકેન રમિતુકામકાલે યથારુચિતે ભોગે નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા રમન્તીતિ નિમ્માનરતિ. ચિત્તાચારં ઞત્વા પરેહિ નિમ્મિતેસુ ભોગેસુ વસં વત્તેન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તી.

તત્થ ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં મનુસ્સગણનાય નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં. તાવતિંસાનં દેવાનં તિસ્સો ચ વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ. યામાનં દેવાનં ચુદ્દસ ચ વસ્સકોટિયો ચત્તારિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ. તુસિતાનં દેવાનં સત્તપઞ્ઞાસ ચ વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ. નિમ્માનરતીનં દેવાનં દ્વે ચ વસ્સકોટિસતાનિ તિસ્સો ચ વસ્સકોટિયો ચત્તારિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ. પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં નવ ચ વસ્સકોટિસતાનિ એકવીસ કોટિયો ચ સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ.

મુટ્ઠિહત્થપાદકેતિ પાદતલતો યાવ અટનિયા હેટ્ઠિમન્તો, તાવ મુટ્ઠિરતનપ્પમાણપાદકે. તઞ્ચ ખો મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ હત્થેન, યસ્સિદાનિ વડ્ઢકીહત્થોતિ સમઞ્ઞા. સીલસમાદાનતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અકત્વા ધમ્મસ્સવનેન વા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન વા વીતિનામેતબ્બન્તિ આહ ‘‘તં પન ઉપવસન્તેન…પે… વિચારેતબ્બ’’ન્તિ.

વાચં ભિન્દિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાતબ્બાનીતિ ‘‘ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસ’’ન્તિ કાલપરિચ્છેદં કત્વા ‘‘ઉપોસથઙ્ગવસેન અટ્ઠ સિક્ખાપદાનિ સમાદિયામી’’તિ એકતો કત્વા પુન પચ્ચેકં ‘‘પાણાતિપાતા વેરમણિસિક્ખાપદં સમાદિયામિ…પે… ઉચ્ચાસયનમહાસયના વેરમણિસિક્ખાપદં સમાદિયામી’’તિ એવં વચીભેદં કત્વા યથાપાળિ સમાદાતબ્બાનિ. પાળિં અજાનન્તેન પન અત્તનો ભાસાય પચ્ચેકં વા ‘‘બુદ્ધપઞ્ઞત્તં ઉપોસથં અધિટ્ઠામી’’તિ એકતો અધિટ્ઠાનવસેન વા સમાદાતબ્બાનિ, અઞ્ઞં અલભન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બાનિ. ઉપાસકસીલઞ્હિ અત્તના સમાદિયન્તેનપિ સમાદિન્નં પરસન્તિકે સમાદિયન્તેનપિ, એકજ્ઝં સમાદિન્નમ્પિ સમાદિન્નમેવ હોતિ પચ્ચેકં સમાદિન્નમ્પિ. તં પન એકજ્ઝં સમાદિયતો એકાયેવ વિરતિ એકા ચેતના હોતિ. સા પન સબ્બવિરતિચેતનાનં કિચ્ચકારીતિ તેનપિ સબ્બસિક્ખાપદાનિ સમાદિન્નાનેવ. પચ્ચેકં સમાદિયતો પન નાનાવિરતિચેતનાયો યથાસકં કિચ્ચવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, સબ્બસમાદાને પન વચીભેદો કાતબ્બોયેવ. પરૂપરોધપટિસંયુત્તા પરવિહિંસાસંયુત્તા.

નનુ ચ ‘‘મણિ’’ન્તિ વુત્તે વેળુરિયમ્પિ સઙ્ગહિતમેવ, કિમત્થં પન વેળુરિયન્તિ આહ ‘‘વેળુરિયન્તિ…પે… દસ્સેતી’’તિ. ‘‘મણિ’’ન્તિ વત્વાવ ‘‘વેળુરિય’’ન્તિ ઇમિના જાતિમણિભાવં દસ્સેતીતિ યોજેતબ્બં. એકવસ્સિકવેળુવણ્ણન્તિ જાતિતો એકવસ્સાતિક્કન્તવેળુવણ્ણં. લદ્ધકન્તિ સુન્દરં. ચન્દપ્પભા તારગણાવ સબ્બેતિ યથા ચન્દપ્પભાય કલં સબ્બે તારાગણા નાનુભવન્તીતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘ચન્દપ્પભાતિ સામિઅત્થે પચ્ચત્ત’’ન્તિ.

ઉપોસથસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.