૪. સરભસુત્તવણ્ણના

૬૫. ચતુત્થે ગિજ્ઝા એત્થ સન્તીતિ ગિજ્ઝં, કૂટં. તં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો. ગિજ્ઝો વિયાતિ વા ગિજ્ઝં, કૂટં. તં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો, પબ્બતો. તસ્મિં ગિજ્ઝકૂટે. તેનાહ ‘‘ગિજ્ઝા વા’’તિઆદિ. અચિરપક્કન્તોતિ એત્થ ન દેસન્તરપક્કમનં અધિપ્પેતં, અથ ખો સાસનપક્કમનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા’’તિઆદિમાહ, તેનેવ હિ ‘‘ઇમસ્સા ધમ્મવિનયા’’તિ વુત્તં. લબ્ભતીતિ લાભો, ચતુન્નં પચ્ચયાનમેતં અધિવચનં. સક્કચ્ચં કાતબ્બો દાતબ્બોતિ સક્કારો. પચ્ચયા એવ હિ પણીતપણીતા સુન્દરસુન્દરા અભિસઙ્ખરિત્વા કતા સક્કારાતિ વુચ્ચન્તિ. સક્કારોતિ વા સુન્દરકારો, પરેહિ અત્તનો ગારવકિરિયા પુપ્ફાદીહિ વા પૂજા. લાભો ચ સક્કારો ચ લાભસક્કારા, તે નટ્ઠા પહીના એતેસન્તિ નટ્ઠલાભસક્કારા.

મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જીતિ તદા કિર ભગવતો મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ યથા તં ચત્તારો અસઙ્ખેય્યે પૂરિતદાનપારમિસઞ્ચયસ્સ. સબ્બદિસાસુ હિ યમકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા મહોઘો વિય સબ્બપારમિયો ‘‘એકસ્મિં અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો તતો અન્નપાનયાનવત્થમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો નરાસભો પુરિસસીહો’’તિ ભગવન્તં પરિયેસન્તિ, સકટસતેહિપિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણમ્પિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુબન્ધન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણો વિય. યથા ચ ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૩૮).

તથા –

‘‘યાવતા ખો પન, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘો વા ગણો વા લોકે ઉપ્પન્નો, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકં સઙ્ઘમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવંલાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તં યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬).

સ્વાયં ભગવતો ચ સઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો એકતો હુત્વા દ્વિન્નં મહાનદીનં ઉદકં વિય અપ્પમેય્યો અહોસિ, ભગવતો પન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો ધમ્મસ્સપિ ઉપ્પન્નોયેવ. ધમ્મધરાનઞ્હિ કતો સક્કારો ધમ્મસ્સ કતો નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘તિણ્ણં રતનાનં મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જી’’તિ.

વુત્તમત્થં પાળિયા નિદસ્સેન્તો ‘‘યથાહા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કતોતિ સક્કારપ્પત્તો. યસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કત્વા સુઅભિસઙ્ખતે પણીતપણીતે ઉપનેતિ, સો સક્કતો. ગરુકતોતિ ગરુભાવહેતૂનં ઉત્તમગુણાનં મત્થકપ્પત્તિયા અનઞ્ઞસાધારણેન ગરુકારેન સબ્બદેવમનુસ્સેહિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકતો. યસ્મિઞ્હિ ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા પચ્ચયે દેન્તિ, સો ગરુકતો. માનિતોતિ સમ્માપટિપત્તિયા માનિતો મનેન પિયાયિતો. તાય હિ વિઞ્ઞૂનં મનાપતા. પૂજિતોતિ માનનાદિપૂજાય ચેવ ચતુપચ્ચયપૂજાય ચ પૂજિતો. યસ્સ હિ સબ્બમેતં પૂજનઞ્ચ કરોન્તિ, સો પૂજિતો. અપચિતોતિ નીચવુત્તિકરણેન અપચિતો. સત્થારઞ્હિ દિસ્વા મનુસ્સા હત્થિક્ખન્ધાદીહિ ઓતરન્તિ, મગ્ગં દેન્તિ, અંસકૂટતો સાટકં અપનેન્તિ. આસનતો વુટ્ઠહન્તિ, વન્દન્તીતિ એવં સો તેહિ અપચિતો નામ હોતિ.

અવણ્ણં પત્થરિત્વાતિ અવણ્ણં તત્થ તત્થ સંકિત્તનવસેન પત્થરિત્વા. આવટ્ટનિમાયન્તિ આવટ્ટેત્વા ગહણમાયં. આવટ્ટેતિ પુરિમાકારતો નિવત્તેતિ અત્તનો વસે વત્તેતિ એતાયાતિ આવટ્ટની, માયા, તં આવટ્ટનિમાયં ઓસારેત્વા પરિજપ્પેત્વાતિ અત્થો. કોટિતો પટ્ઠાયાતિ અન્તિમકોટિતો પટ્ઠાય. થદ્ધકાયેન ફરુસવાચાય તિણ્ણં રતનાનં અવણ્ણકથનં અનત્થાવહત્તા વિસસિઞ્ચનસદિસા હોતીતિ આહ ‘‘વિસં સિઞ્ચિત્વા’’તિ. અઞ્ઞાતોતિ આઞાતો. તેનાહ ‘‘ઞાતો’’તિઆદિ.

કાયઙ્ગન્તિ કાયમેવ અઙ્ગં, કાયસ્સ વા અઙ્ગં, સીસાદિ. વાચઙ્ગન્તિ ‘‘હોતુ, સાધૂ’’તિ એવમાદિવાચાય અવયવં. એકકેનાતિ અસહાયેન. ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ ‘‘ચરિયં ચરણકાલે’’તિઆદિના વુત્તસ્સ. યતો યતો ગરુ ધુરન્તિ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને ધુરં ગરુ ભારિકં હોતિ, અઞ્ઞે બલિબદ્દા ઉક્ખિપિતું ન સક્કોન્તિ. યતો ગમ્ભીરવત્તનીતિ વત્તન્તિ એત્થાતિ વત્તની, દુમ્મગ્ગસ્સેતં નામં, યસ્મિં ઠાને ઉદકચિક્ખલ્લમહન્તતાય વા વિસમચ્છિન્નતટભાવેન વા મગ્ગો ગમ્ભીરો હોતીતિ અત્થો. તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જેન્તીતિ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, તદા કણ્હં યુઞ્જેન્તીતિ અત્થો. યદા ધુરઞ્ચ ગરુ હોતિ મગ્ગો ચ ગમ્ભીરો, તદા અઞ્ઞે બલિબદ્દે અપનેત્વા કણ્હમેવ યુઞ્જેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સ્વાસ્સુ તં વહતે ધુરન્તિ એત્થપિ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તમેવ, સો તં ધુરં વહતીતિ અત્થો.

ગેહવેતનન્તિ ગેહે નિવુટ્ઠભાવહેતુ દાતબ્બં. કાળકો નામ નામેનાતિ અઞ્જનવણ્ણો કિરેસ, તેનસ્સ ‘‘કાળકો’’તિ નામં અકંસુ. કાળકં ઉપસઙ્કમિત્વા આહાતિ કાળકો કિર એકદિવસં ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં માતા દુગ્ગતા મં પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા દુક્ખેન પોસેતિ, યંનૂનાહં ભતિં કત્વા ઇમં દુગ્ગતભાવતો મોચેય્ય’’ન્તિ. સો તતો પટ્ઠાય ભતિં ઉપધારેન્તો વિચરતિ. અથ તસ્મિં દિવસે ગામગોરૂપેહિ સદ્ધિં તત્થ સમીપે ચરતિ. સત્થવાહપુત્તોપિ ગોસુત્તવિત્તકો, સો ‘‘અત્થિ નુ ખો એતેસં ગુન્નં અન્તરે સકટાનિ ઉત્તારેતું સમત્થો ઉસભાજાનીયો’’તિ ઉપધારયમાનો બોધિસત્તં દિસ્વા ‘‘અયં આજાનીયો સક્ખિસ્સતિ મય્હં સકટાનિ ઉત્તારેતુ’’ન્તિ અઞ્ઞાસિ. તેન તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ. સો અઞ્ઞેસં…પે… ગેહમેવ અગમાસીતિ તદા કિર ગામદારકા ‘‘કિં નામેતં કાળકસ્સ ગલે’’તિ તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તિ. સો તે અનુબન્ધિત્વા દૂરતોવ પલાપેન્તો માતુ સન્તિકં ગતો. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

સાયન્હસમયન્તિ સાયન્હકાલે. ભુમ્મત્થે એતં ઉપયોગવચનં. ન હેત્થ અચ્ચન્તસંયોગો સમ્ભવતિ. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ એત્થ તેહિ તેહિ સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકઉપાસકઉપાસિકાદિસત્તેહિ ચેવ રૂપારમ્મણાદિસઙ્ખારેહિ ચ પટિનિવત્તેત્વા અપસક્કિત્વા નિલીયનં વિવેચનં કાયચિત્તેહિ તતો વિવિત્તતાય પટિસલ્લાનં કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો ચ. યો તતો દુવિધવિવેકતો વુટ્ઠિતો ભવઙ્ગપ્પત્તિયા સબ્રહ્મચારીહિ સમાગમેન ચ અપેતો. સો પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો નામ હોતિ. અયં પન યસ્મા પટિસલ્લાનાનં ઉત્તમતો ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાસિ, તસ્મા ‘‘ફલસમાપત્તિતો’’તિ વુત્તં. કાયસક્ખિનો ભવિસ્સામાતિ નામકાયેન દેસનાસમ્પટિચ્છનવસેન સક્ખિભૂતા ભવિસ્સામ. નનુ ચ ‘‘પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તં. તિત્થિયા હિ ભગવતો પટિપક્ખા, તે કસ્મા તસ્સ આસનં પઞ્ઞાપેન્તીતિ આહ ‘‘તથાગતો હી’’તિઆદિ.

વિગ્ગાહિકકથન્તિ વિગ્ગાહસંવત્તનિકં સારમ્ભકથં. આયાચેય્યાસીતિ વચીભેદં કત્વા યાચેય્યાસિ. પત્થેય્યાસીતિ મનસા આસીસેય્યાસિ. પિહેય્યાસીતિ તસ્સેવ વેવચનં. નિત્તેજતં આપન્નોતિ તેજહાનિયા નિત્તેજભાવં આપન્નો, નિત્તેજભૂતોતિ અત્થો. તતો એવ ભિક્ખુઆદયોપિ સમ્મુખા ઓલોકેતું અસમત્થતાય પત્તક્ખન્ધો, પતિતક્ખન્ધોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઓનતગીવો’’તિ. દસ્સિતધમ્મેસૂતિ વુત્તધમ્મેસુ. વચનમત્તમેવ હિ તેસં, ન પન દસ્સનં તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ અભાવતો. ભગવતો એવ વા ‘‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિ પરસ્સ વચનવસેન દસ્સિતધમ્મેસુ. પટિચરિસ્સતીતિ પટિચ્છાદનવસે ચરિસ્સતિ પવત્તિસ્સતિ, પટિચ્છાદનત્થો એવ વા ચરતિ-સદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદેસ્સતી’’તિ. અઞ્ઞેન વા અઞ્ઞન્તિ પન પટિચ્છાદનાકારદસ્સનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન વા વચનેના’’તિઆદિ.

તત્થ અઞ્ઞં વચનન્તિ યં સમનુયુઞ્જન્તેન ભગવતા પરસ્સ દોસવિભાવનં વચનં વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેનેવ વચનેન પટિચ્છાદેતિ. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ ચોદકેન વુત્તવચનં વિય ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિઆદિવચનેન અઞ્ઞં આગન્તુકકથં આહરન્તો ‘‘ત્વં ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામ, આપત્તિં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે તતો રાજગહં ગતોમ્હિ. રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગેહં વા, આપત્તિં આપન્નોસીતિ. ‘‘તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તો વિય સમનુયુઞ્જકેન વુત્તવચનતો અઞ્ઞં આગન્તુકકથં આહરન્તો અપનામેસ્સતિ, વિક્ખેપં ગમયિસ્સતિ. અપ્પતીતા હોન્તિ તેન અતુટ્ઠા અસોમનસ્સિકાતિ અપચ્ચયો, દોમનસ્સેતં અધિવચનં. નેવ અત્તનો, ન પરેસં હિતં અભિરાધયતીતિ અનભિરદ્ધિ, દોમનસ્સમેવ. તેનેવાહ ‘‘અપચ્ચયેન દોમનસ્સં વુત્ત’’ન્તિ.

યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દેન ચતુસચ્ચધમ્મો વુત્તોતિ આહ ‘‘યસ્સ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા અત્થાયા’’તિ. ચતુસચ્ચધમ્મો હિ મગ્ગફલાધિગમત્થાય દેસીયતિ. ન નિગ્ગચ્છતીતિ ન પવત્તેતિ. નન્તિ નં ધમ્મં. ઇદાનિ ‘‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો’’તિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દેન પટિપત્તિધમ્મો દસ્સિતો, ન પન ચતુસચ્ચધમ્મોતિ અધિપ્પાયેન અત્થવિકપ્પં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચ ધમ્માતિ ગમ્ભીરઞાણચરિયભૂતાનં ખન્ધાદીનં ઉગ્ગહસવનધારણપરિચયયોનિસોમનસિકારે સન્ધાયાહ. તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ એત્થ સમ્માસદ્દો ઉભયત્થાપિ યોજેતબ્બો ‘‘સમ્મા તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. યો હિ સમ્મા ધમ્મં પટિપજ્જતિ, તસ્સેવ સમ્મા દુક્ખક્ખયો હોતીતિ. યો પન વુત્તનયેન તક્કરો, તસ્સ નિય્યાનં અત્થતો ધમ્મસ્સેવ નિય્યાનન્તિ તપ્પટિક્ખેપેન ‘‘સો ધમ્મો…પે… ન નિય્યાતિ ન નિગ્ગચ્છતી’’તિ આહ.

યદિ તિરચ્છાનસીહસ્સ નાદો સબ્બતિરચ્છાનએકચ્ચમનુસ્સામનુસ્સનાદતો સેટ્ઠત્તા સેટ્ઠનાદો, કિમઙ્ગં પન તથાગતસીહસ્સ નાદોતિ આહ ‘‘સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદ’’ન્તિ. યદિ વા તિરચ્છાનસીહનાદસ્સ સેટ્ઠનાદતા નિબ્ભયતાય અપ્પટિસત્તુતાય ઇચ્છિતા, તથાગતસીહનાદસ્સેવ અયમત્થો સાતિસયોતિ આહ ‘‘અભીતનાદં અપ્પટિનાદ’’ન્તિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૨૯; અ. નિ. ૧.૨૬૮-૨૭૧) હિ યો અત્થો વુત્તો, તસ્સ ભૂતતાય અયં નાદો સેટ્ઠનાદો નામ હોતિ ઉત્તમનાદો. ભૂતત્થો હિ ઉત્તમત્થોતિ. ઇમમત્થં પન વદન્તસ્સ ભગવતો અઞ્ઞતો ભયં વા આસઙ્કા વા નત્થીતિ અભીતનાદો નામ હોતિ. અભૂતઞ્હિ વદતો કુતોચિ ભયં વા આસઙ્કા વા સિયા, એવં પન વદન્તં ભગવન્તં કોચિ ઉટ્ઠહિત્વા પટિબાહિતું સમત્થો નામ નત્થીતિ અયં નાદો અપ્પટિનાદો નામ હોતિ.

સમન્તતો નિગ્ગણ્હનવસેન તોદનં વિજ્ઝનં સન્નિતોદકં, સમ્મા વા નિતુદન્તિ પીળેન્તિ એતેનાતિ સન્નિતોદકં. વાચાયાતિ ચ પચ્ચત્તે કરણવચનં. તેનાહ ‘‘વચનપતોદેના’’તિ. સઞ્જમ્ભરિમકંસૂતિ સમન્તતો સમ્ભરિતં અકંસુ, સબ્બે પરિબ્બાજકા વાચાતોદનેહિ તુદિંસૂતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સમ્ભરિતં…પે… વિજ્ઝિંસૂ’’તિ. સિઙ્ગાલકંયેવાતિ સિઙ્ગાલમેવ, ‘‘સેગાલકંયેવા’’તિપિ પાઠો. તસ્સેવાતિ સિઙ્ગાલરવસ્સેવ. અથ વા ભેરણ્ડકંયેવાતિ ભેદણ્ડસકુણિસદિસંયેવાતિ અત્થો. ભેદણ્ડં નામ એકો પક્ખી દ્વિમુખો, તસ્સ કિર સદ્દો અતિવિય વિરૂપો અમનાપો. તેનાહ ‘‘અપિચ ભિન્નસ્સરં અમનાપસદ્દં નદતી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

સરભસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.