૩. વેનાગપુરસુત્તવણ્ણના

૬૪. તતિયે એવંનામકે જનપદેતિ યત્થ નામગ્ગહણેન કોસલસદ્દસ્સ રુળ્હીસદ્દતં દસ્સેતિ. તથા હિ કોસલા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન ‘‘કોસલા’’તિ વુચ્ચતિ. અક્ખરચિન્તકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય સલિઙ્ગવચનાનિ (પાણિનિ ૧.૨.૫૧) ઇચ્છન્તિ. અયમેત્થ રુળ્હી યથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘કુરૂસુ વિહરતિ, અઙ્ગેસુ વિહરતી’’તિ ચ. તબ્બિસેસને પન જનપદસદ્દે જાતિસદ્દે એકવચનમેવ યથા ‘‘કોસલેસુ જનપદે’’તિ. ચારિકન્તિ ચરણં. ચરણં વા ચારો, સો એવ ચારિકા. તયિદં મગ્ગગમનં ઇધાધિપ્પેતં, ન ચુણ્ણિકગમનમત્તન્તિ આહ ‘‘અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો’’તિ. તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘ચારિકા ચ નામેસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દૂરેપીતિ દૂરેપિ નાતિદૂરેપિ. સહસા ગમનન્તિ સીઘગમનં. મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન આળવકાદીનં અત્થાય ગમનં સઙ્ગણ્હાતિ. ભગવા હિ મહાકસ્સપત્થેરં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો મુહુત્તેન તિગાવુતમગ્ગમગમાસિ. આળવકસ્સત્થાય તિંસયોજનં, તથા અઙ્ગુલિમાલસ્સ, પુક્કુસાતિસ્સ પન પઞ્ચચત્તાલીસયોજનં, મહાકપ્પિનસ્સ વીસયોજનસતં, ધનિયસ્સત્થાય સત્ત યોજનસતાનિ, ધમ્મસેનાપતિનો સદ્ધિવિહારિકસ્સ વનવાસિસ્સ તિસ્સસામણેરસ્સ તિગાવુતાધિકં વીસયોજનસતં અગમાસિ. ઇમં સન્ધાયાતિ ઇમં અતુરિતચારિકં સન્ધાય.

ઉપલભિંસૂતિ એત્થ સવનવસેન ઉપલભિંસૂતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સોતદ્વાર…પે… જાનિંસૂ’’તિ આહ. સબ્બમ્પિ વાક્યં અવધારણફલત્તા અન્તોગધાવધારણન્તિ આહ ‘‘પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો’’તિ. અવધારણત્થેનાતિ પન ઇમિના ઇટ્ઠત્થતોવધારણત્થં ખો-સદ્દગ્ગહણન્તિ દસ્સેતિ. અસ્સોસીતિ પદં ખો-સદ્દે ગહિતે તેન ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં વિય હોન્તં પૂરિતં નામ હોતિ, તેન ચ પુરિમપચ્છિમપદાનિ સંસિલિટ્ઠાનિ નામ હોન્તિ, ન તસ્મિં અગ્ગહિતેતિ આહ ‘‘પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવા’’તિ. મત્તસદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો. તેનસ્સ અનત્થન્તરદીપનતા દસ્સિતા હોતિ, એવસદ્દેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય એકન્તિકતા.

સમિતપાપત્તાતિ અચ્ચન્તં અનવસેસતો સવાસનં સમિતપાપત્તા. એવઞ્હિ બાહિરકવીતરાગસેક્ખાસેક્ખપાપસમનતો ભગવતો પાપસમનં વિસેસિતં હોતિ. તેનસ્સ યથાભૂતગુણાધિગતમેતં નામં યદિદં સમણોતિ દીપેતિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં ઇધ અનુસ્સવત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો’’તિ. આલપનમત્તન્તિ પિયાલાપવચનમત્તં. પિયસમુદાહારા હેતે ‘‘ભો’’તિ વા ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘દેવાનં પિયા’’તિ વા. ગોત્તવસેનાતિ એત્થ ગં તાયતીતિ ગોત્તં. ગોતમોતિ હિ પવત્તમાનં વચનં બુદ્ધિઞ્ચ તાયતિ એકંસિકવિસયતાય રક્ખતીતિ ગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, તથા અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો ગોત્તસઙ્ખાતો અત્થો તાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. કો પન સોતિ? અઞ્ઞકુલપરમ્પરાસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ સમણોતિ ઇમિના પરિક્ખકજનેહિ ભગવતો બહુમતભાવો દસ્સિતો સમિતપાપતાકિત્તનતો. ગોતમોતિ ઇમિના લોકિયજનેહિ ઉચ્ચાકુલસમ્ભૂતતા દીપિતા તેન ઉદિતોદિતવિપુલખત્તિયકુલવિભાવનતો. સબ્બખત્તિયાનઞ્હિ આદિભૂતમહાસમ્મતમહારાજતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નં ઉળારતમં સક્યરાજકુલં.

કેનચિ પારિજુઞ્ઞેનાતિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિપિ પારિજુઞ્ઞેન પરિહાનિયા અનભિભૂતો અનજ્ઝોત્થટો. તથા હિ તસ્સ કુલસ્સ ન કિઞ્ચિ પારિજુઞ્ઞં લોકનાથસ્સ અભિજાતિયં, અથ ખો વડ્ઢિયેવ. અભિનિક્ખમને ચ તતોપિ સમિદ્ધતમભાવો લોકે પાકટો પઞ્ઞાતોતિ. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ ઇદં વચનં ભગવતો સદ્ધાપબ્બજિતભાવદીપનં વુત્તં મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિતભાવસિદ્ધિતો.

ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થેતિ ઇત્થં એવંપકારો ભૂતો જાતોતિ એવં કથનત્થે. ઉપયોગવચનન્તિ ‘‘અબ્ભુગ્ગતો’’તિ એત્થ અભિ-સદ્દો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકો, તેન યોગતો ‘‘તં ખો પન ભવન્ત’’ન્તિ ઇદં સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં. તેનાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો’’તિ. કલ્યાણગુણસમન્નાગતોતિ કલ્યાણેહિ ગુણેહિ યુત્તો, તન્નિસ્સિતો તબ્બિસયતાયાતિ અધિપ્પાયો. સેટ્ઠોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કિત્તેતબ્બતો કિત્તિ, સા એવ સદ્દનીયતો સદ્દોતિ આહ ‘‘કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવા’’તિ. અભિત્થવનવસેન પવત્તો સદ્દો થુતિઘોસો. સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉગ્ગતોતિ અનઞ્ઞસાધારણે ગુણે આરબ્ભ પવત્તત્તા સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા અભિભવિત્વા ઉગ્ગતો.

સો ભગવાતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ સદેવકે લોકે ‘‘ભગવા’’તિ પત્થટકિત્તિસદ્દો, સો ભગવા. ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં. તેનાહ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૮૪). પરતો પન ભગવાતિ ગુણકિત્તનં. યથા કમ્મટ્ઠાનિકેન ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીસુ નવસુ ઠાનેસુ પચ્ચેકં ઇતિ-સદ્દં યોજેત્વા બુદ્ધગુણા અનુસ્સરિયન્તિ, એવં બુદ્ધગુણસંકિત્તનેનપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિપિ અરહં ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવા’’તિ આહ. ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં ઇતિપેતં તચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬) વિય ઇધ ઇતિસદ્દો આસન્નપચ્ચક્ખકરણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ચ તેસં ગુણાનં બહુભાવો દીપિતો, તાનિ ચ સંકિત્તેન્તેન વિઞ્ઞુના ચિત્તસ્સ સમ્મુખીભૂતાનેવ કત્વા સંકિત્તેતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. એવં નિરૂપેત્વા કિત્તેન્તો યો કિત્તેતિ, તસ્સ ભગવતિ અતિવિય અભિપ્પસાદો હોતિ.

આરકત્તાતિ સુવિદૂરત્તા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં. અરાનન્તિ સંસારચક્કસ્સ અરાનં. હતત્તાતિ વિદ્ધંસિતત્તા. પચ્ચયાદીનન્તિ ચીવરાદિપચ્ચયાનઞ્ચેવ પૂજાવિસેસાનઞ્ચ. તતોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫-૧૨૭). યથા ચ વિસુદ્ધિમગ્ગતો, એવં તંસંવણ્ણનાતોપિ નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

ઇમં લોકન્તિ નયિદં મહાજનસ્સ સમ્મુખમત્તં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો અનવસેસં પરિયાદાયાતિ દસ્સેતું ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતી’’તિ. પજાતત્તાતિ યથાસકં કમ્મકિલેસેહિ નિબ્બત્તત્તા. પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં પારિસેસનયેન ઇતરેસં પદન્તરેન ગહિતત્તા. સદેવકન્તિ ચ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો. છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિનયેન. તત્થ હિ સો જાતો તન્નિવાસી ચ. સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પચ્ચત્થિકસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણન્તિ નિદસ્સનમત્તમેતં અપચ્ચત્થિકાનં સમિતબાહિતપાપાનઞ્ચ સમણબ્રાહ્મણાનં સમણબ્રાહ્મણવચનેન ગહિતત્તા. કામં ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદિવિસેસનાનં વસેન સત્તવિસયો લોકસદ્દોતિ વિઞ્ઞાયતિ તુલ્યયોગવિસયત્તા તેસં, ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ પન અતુલ્યયોગેપિ અયં સમાસો લબ્ભતીતિ બ્યભિચારદસ્સનતો પજાગહણન્તિ આહ ‘‘પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણ’’ન્તિ.

અરૂપિનો સત્તા અત્તનો આનેઞ્જવિહારેન વિહરન્તા દિબ્બન્તીતિ દેવાતિ ઇમં નિબ્બચનં લભન્તીતિ આહ ‘‘સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો’’તિ. તેનાહ ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યત’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૧૭). સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકો ગહિતો તસ્સ સવિસેસં મારસ્સ વસે વત્તનતો. સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપીબ્રહ્મલોકો ગહિતો અરૂપીબ્રહ્મલોકસ્સ ગહિતત્તા. ચતુપરિસવસેનાતિ ખત્તિયાદિચતુપરિસવસેન. ઇતરા પન ચતસ્સો પરિસા સમારકાદિગ્ગહણેન ગહિતા એવાતિ. અવસેસસત્તલોકો નાગગરુળાદિભેદો. તીહાકારેહીતિ દેવમારબ્રહ્મસહિતતાસઙ્ખાતેહિ તીહિ પકારેહિ. તીસુ પદેસૂતિ ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદીસુ તીસુ પદેસુ. તેન તેનાકારેનાતિ સદેવકત્તાદિના તેન તેન પકારેન. તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નન્તિ પોરાણા આહૂતિ યોજના.

અભિઞ્ઞાતિ યકારલોપેનાયં નિદ્દેસો, અભિજાનિત્વાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘અભિઞ્ઞાય અધિકેન ઞાણેન ઞત્વા’’તિ. અનુમાનાદિપટિક્ખેપોતિ અનુમાનઅત્થાપત્તિઆદિપ્પટિક્ખેપો એકપ્પમાણત્તા. સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય હિ સબ્બપચ્ચક્ખા બુદ્ધા ભગવન્તો.

અનુત્તરં વિવેકસુખન્તિ ફલસમાપત્તિસુખં. તેન વિમિસ્સાપિ કદાચિ ભગવતો ધમ્મદેસના હોતીતિ ‘‘હિત્વાપી’’તિ પિ-સદ્દગ્ગહણં. ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો યસ્મિં ખણે પરિસા સાધુકારં વા દેતિ, યથાસુતં વા ધમ્મં પચ્ચવેક્ખતિ, તં ખણં પુબ્બભાગેન પરિચ્છિન્દિત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, યથાપરિચ્છેદઞ્ચ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ધમ્મં દેસેતિ. અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તોતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ વસેન અપ્પં વા, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ નેય્યસ્સ વા વસેન બહું વા દેસેન્તો. ધમ્મસ્સ કલ્યાણતા ચ નિય્યાનિકતા ચ સબ્બસો અનવજ્જભાવેનેવાતિ આહ ‘‘અનવજ્જમેવ કત્વા’’તિ.

દેસકાયત્તેન આણાદિવિધિના અતિસજ્જનં પબોધનં દેસનાતિ સા પરિયત્તિધમ્મવસેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘દેસનાય તાવ ચાતુપ્પદિકગાથાયપી’’તિઆદિ. નિદાનનિગમાનિપિ સત્થુ દેસનાય અનુવિધાનતો તદન્તોગધાનિ એવાતિ આહ ‘‘નિદાનં આદિ, ઇદમવોચાતિ પરિયોસાન’’ન્તિ.

સાસિતબ્બપુગ્ગલગતેન યથાપરાધાદિસાસિતબ્બભાવેન અનુસાસનં તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વિનયનં સાસનન્તિ તં પટિપત્તિધમ્મવસેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સીલસમાધિવિપસ્સના’’તિઆદિ. કુસલાનન્તિ અનવજ્જધમ્માનં સીલસમથવિપસ્સનાનં સીલદિટ્ઠીનઞ્ચ આદિભાવો તંમૂલિકત્તા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનં. અરિયમગ્ગસ્સ અન્તદ્વયવિગમેન મજ્ઝિમાપટિપદાભાવો વિય સમ્માપટિપત્તિયા આરબ્ભ નિબ્બત્તીનં વેમજ્ઝતાપિ મજ્ઝભાવોતિ વુત્તં ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે…પે… મજ્ઝિમં નામા’’તિ. ફલં પરિયોસાનં નામ સઉપાદિસેસતાવસેન. નિબ્બાનં પરિયોસાનં નામ અનુપાદિસેસતાવસેન. ઇદાનિ તેસં દ્વિન્નમ્પિ સાસનસ્સ પરિયોસાનતં આગમેન દસ્સેતું ‘‘તસ્માતિહ ત્વ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જન’’ન્તિઆદિવચનતો ધમ્મદેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ઇધ…પે… અધિપ્પેત’’ન્તિ. તસ્મિં તસ્મિં અત્થે કથાવધિસદ્દપ્પબન્ધો ગાથાવસેન સુત્તવસેન ચ વવત્થિતો પરિયત્તિધમ્મો, સો ઇધ દેસનાતિ વુત્તો, તસ્સ પન અત્થો વિસેસતો સીલાદિ એવાતિ આહ ‘‘ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો…પે… દસ્સેતી’’તિ. તત્થ સીલં દસ્સેત્વાતિ સીલગ્ગહણેન સસમ્ભારં સીલં ગહિતં, તથા મગ્ગગ્ગહણેન સસમ્ભારો મગ્ગોતિ તદુભયવસેન અનવસેસતો પરિયત્તિઅત્થં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. તેનાતિ સીલાદિદસ્સનેન. અત્થવસેન હિ ઇધ દેસનાય આદિકલ્યાણાદિભાવો અધિપ્પેતો. કથિકસણ્ઠિતીતિ કથિકસ્સ સણ્ઠાનં કથનવસેન સમવટ્ઠાનં.

ન સો સાત્થં દેસેતિ નિય્યાનત્થવિરહતો તસ્સા દેસનાય. એકબ્યઞ્જનાદિયુત્તા વાતિ સિથિલાદિભેદેસુ બ્યઞ્જનેસુ એકપ્પકારેનેવ દ્વિપ્પકારેનેવ વા બ્યઞ્જનેન યુત્તા દમિળભાસા વિય. વિવટકરણતાય ઓટ્ઠે અફુસાપેત્વા ઉચ્ચારેતબ્બતો સબ્બનિરોટ્ઠબ્યઞ્જના વા કિરાતભાસા વિય. સબ્બસ્સેવ વિસ્સજ્જનીયયુત્તતાય સબ્બવિસ્સટ્ઠબ્યઞ્જના વા યવનભાસા વિય. સબ્બસ્સેવ સાનુસારતાય સબ્બનિગ્ગહિતબ્યઞ્જના વા પારસિકાદિમિલક્ખભાસા વિય. સબ્બાપેસા બ્યઞ્જનેકદેસવસેનેવ પવત્તિયા અપરિપુણ્ણબ્યઞ્જનાતિ કત્વા ‘‘અબ્યઞ્જના’’તિ વુત્તા.

ઠાનકરણાનિ સિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં પઞ્ચસુ વગ્ગેસુ પઠમતતિયન્તિ એવમાદિ સિથિલં. તાનિ અસિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં વગ્ગેસુ દુતિયચતુત્થન્તિ એવમાદિ ધનિતં. દ્વિમત્તકાલં દીઘં. એકમત્તકાલં રસ્સં. તદેવ લહુકં લહુકમેવ. સંયોગપરં દીઘઞ્ચ ગરુકં. ઠાનકરણાનિ નિગ્ગહેત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં નિગ્ગહિતં. પરેન સમ્બન્ધં કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં સમ્બન્ધં. તથા ન સમ્બન્ધં વવત્થિતં. ઠાનકરણાનિ વિસ્સટ્ઠાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં વિમુત્તં. દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદોતિ એવં સિથિલાદિવસેન બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા અક્ખરુપ્પાદકચિત્તસ્સ દસપ્પકારેન પભેદો. સબ્બાનિ હિ અક્ખરાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ યથાધિપ્પેતત્થબ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનાનિ ચ.

અમક્ખેત્વાતિ અમિલેચ્છેત્વા, અવિનાસેત્વા, અહાપેત્વાતિ અત્થો. ભગવા યમત્થં ઞાપેતું એકગાથં એકવાક્યમ્પિ દેસેતિ, તમત્થં તાય દેસનાય પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાય એવ દેસેતીતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનમેવ કત્વા ધમ્મં દેસેતી’’તિ. ઇધ કેવલસદ્દો અનવસેસવાચકો, ન અવોમિસ્સતાદિવાચકોતિ આહ ‘‘સકલાધિવચન’’ન્તિ. પરિપુણ્ણન્તિ સબ્બસો પુણ્ણં. તં પન કિઞ્ચિ ઊનં વા અધિકં વા ન હોતીતિ ‘‘અનૂનાધિકવચન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યદત્થં દેસિતં, તસ્સ સાધકત્તા અનૂનતા વેદિતબ્બા, તબ્બિધુરસ્સ પન અસાધકત્તા અનધિકતા. સકલન્તિ સબ્બભાગવન્તં. પરિપુણ્ણમેવાતિ સબ્બસો પરિપુણ્ણમેવ. તેનાહ ‘‘એકદેસનાપિ અપરિપુણ્ણા નત્થી’’તિ. અપરિસુદ્ધા દેસના નામ હોતિ તણ્હાસંકિલેસત્તા. લોકામિસં ચીવરાદયો પચ્ચયા, તત્થ અગધિતચિત્તતાય લોકામિસનિરપેક્ખો. હિતફરણેનાતિ હિતૂપસંહરણેન. મેત્તાભાવનાય મુદુહદયોતિ મેત્તાભાવનાય કરુણાય વા મુદુહદયો. ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેનાતિ સકલસંકિલેસતો વટ્ટદુક્ખતો ચ ઉદ્ધરણાકારાવટ્ઠિતેન ચિત્તેન, કરુણાધિપ્પાયેનાતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સકલં સાસનં ઇધ બ્રહ્મચરિયન્તિ અધિપ્પેતં, તસ્મા. બ્રહ્મચરિયન્તિ ઇમિના સમાનાધિકરણાનિ સબ્બપદાનિ યોજેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ…પે… પકાસેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ આહ.

સુન્દરન્તિ ભદ્દકં. ભદ્દકતા ચ પસ્સન્તસ્સ હિતસુખાવહભાવેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘અત્થાવહં સુખાવહ’’ન્તિ. તત્થ અત્થાવહન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થસંહિતહિતાવહં. સુખાવહન્તિ યથાવુત્તતિવિધસુખાવહં. તથાનુરૂપાનન્તિ તાદિસાનં. યાદિસેહિ પન ગુણેહિ ભગવા સમન્નાગતો, તેહિ ચતુપ્પમાણિકસ્સ લોકસ્સ સબ્બથાપિ અચ્ચન્તપ્પસાદનીયો તેસં યથાભૂતસભાવત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથારૂપો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથાભૂત…પે… અરહતન્તિ ઇમિના ધમ્મપ્પમાણલૂખપ્પમાણાનં સત્તાનં ભગવતો પસાદાવહતા દસ્સિતા, ઇતરેન ઇતરેસં. દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતીતિ એત્થ કોસિયવત્થુ કથેતબ્બં. ઉભતોપક્ખિકાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્માદિટ્ઠિવસેન ઉભયપક્ખિકા. કેરાટિકાતિ સઠા.

અનેકત્થત્તા નિપાતાનં યાવઞ્ચિદન્તિ નિપાતસમુદાયો અધિમત્તપ્પમાણપરિચ્છેદં દીપેતીતિ આહ ‘‘અધિમત્તપ્પમાણપરિચ્છેદવચનમેત’’ન્તિ. અધિમત્તવિપ્પસન્નાનીતિ અધિકપ્પમાણેન વિપ્પસન્નાનિ. વિપ્પસન્નાનીતિ ચ પકતિઆકારં અતિક્કમિત્વા વિપ્પસન્નાનીતિ અત્થો. નનુ ચ ચક્ખાદીનં ઇન્દ્રિયાનં મનોવિઞ્ઞેય્યત્તા કથં તેન તેસં વિપ્પસન્નતા વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ. તસ્સાતિ બ્રાહ્મણસ્સ. તેસન્તિ ચક્ખાદીનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં. એવમ્પિ મનિન્દ્રિયેન પતિટ્ઠિતોકાસસ્સ અદિટ્ઠત્તા કથં મનિન્દ્રિયસ્સ વિપ્પસન્નતા તેન વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. નયગ્ગાહપઞ્ઞા હેસા તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ. મને વિપ્પસન્નેયેવ હોતિ પસન્નચિત્તસમુટ્ઠિતરૂપસમ્પદાહિ એવ ચક્ખાદીનં પતિટ્ઠિતોકાસસ્સ પસન્નતાસમ્ભવતો.

જમ્બોનદસુવણ્ણં રત્તવણ્ણમેવ હોતીતિ આહ ‘‘સુરત્તવણ્ણસ્સા’’તિ. જમ્બોનદસુવણ્ણસ્સ ઘટિકાતિ જમ્બોનદસુવણ્ણપિણ્ડં. ઇમિના નેક્ખન્તિ નેક્ખપ્પમાણજમ્બોનદસુવણ્ણેન કતં અકતભણ્ડં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. નેક્ખન્તિ વા અતિરેકપઞ્ચસુવણ્ણેન કતપિલન્ધનં કતભણ્ડં વુત્તં. તઞ્હિ ઘટ્ટનમજ્જનક્ખમં હોતીતિ. સુવણ્ણન્તિ ચ પઞ્ચધરણસ્સ સમઞ્ઞા, તસ્મા પઞ્ચવીસતિધરણહિરઞ્ઞવિચિતં આભરણં ઇધ નેક્ખન્તિ અધિપ્પેતં. જમ્બોનદન્તિ મહાજમ્બુસાખાય પવત્તનદિયં નિબ્બત્તં. તં કિર રતનં રત્તં. સુવણ્ણાકારે મહાજમ્બુફલરસે વા પથવિયં પવિટ્ઠે સુવણ્ણઙ્કુરા ઉટ્ઠહન્તિ, તેન સુવણ્ણેન કતપિલન્ધનન્તિપિ અત્થો. સુપરિકમ્મકતન્તિ સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મં. સમ્પહટ્ઠન્તિ સમ્મા પહટ્ઠં ઘટ્ટનાદિવસેન સુકતપરિકમ્મં. તેનાહ ‘‘સુવણ્ણકાર…પે… સુપરિમજ્જિતન્તિ અત્થો’’તિ.

વાળરૂપાનીતિ આહરિમાનિ વાળરૂપાનિ. ‘‘અકપ્પિયરૂપાકુલો અકપ્પિયમઞ્ચો પલ્લઙ્કોતિ સારસમાસે. રતનચિત્રન્તિ ભિત્તિચ્છેદાદિવસેન રતનચિત્રં. રુક્ખતૂલલતાતૂલપોટકિતૂલાનં વસેન તિણ્ણં તૂલાનં. ઉદ્દલોમિયં કેચીતિ સારસમાસાચરિયા ઉત્તરવિહારિનો ચ. તથા એકન્તલોમિયં. કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયન્તિ કોસેય્યકસટમયં. અજિનચમ્મેહીતિ અજિનમિગચમ્મેહિ. તાનિ કિર ચમ્માનિ સુખુમતરાનિ. તસ્મા દુપટ્ટતિપટ્ટાનિ કત્વા સિબ્બન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અજિનપ્પવેણી’’તિઆદિ.

નિકામલાભીતિ યથિચ્છિતલાભી. તેનાહ ‘‘ઇચ્છિતિચ્છિતલાભી’’તિ. વિપુલલાભીતિ ઉળારલાભી. કસિરન્તિ હિ પરિત્તં વુચ્ચતિ, તપ્પટિક્ખેપેન અકસિરં ઉળારં. તેનાહ ‘‘મહન્તલાભી’’તિઆદિ.

લદ્ધા ચ ન કપ્પન્તીતિ સામઞ્ઞેન પટિસિદ્ધત્તા સબ્બથા ન કપ્પતીતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયા, તન્નિવત્તનત્થં ‘‘કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કપ્પતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુદ્ધકોસેય્યન્તિ રતનપરિસિબ્બનરહિતં. એત્થ ચ ‘‘સુદ્ધકોસેય્યં પન વટ્ટતી’’તિ વિનયે (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૪) વુત્તત્તા ઇધાપિ એત્તકમેવ વુત્તં. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) પન ‘‘ઠપેત્વા તૂલિકં સબ્બાનેવ ગોનકાદીનિ રતનપરિસિબ્બિતાનિ ન વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ઠપેત્વા તૂલિક’’ન્તિ એતેન રતનસિબ્બનરહિતાપી તૂલિકા ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. વચનતોતિ એતેન વિનયે (ચૂળવ. ૨૯૭) વુત્તભાવં દસ્સેતિ. એકેન વિધાનેનાતિ યથાવુત્તમેવ વિધાનં સન્ધાય વદતિ. યદિ એવં કસ્મા ભગવતા ‘‘લદ્ધા ચ ન કપ્પન્તી’’તિ સામઞ્ઞેન પટિસેધો કતોતિ આહ ‘‘અકપ્પિયં પન ઉપાદાયા’’તિઆદિ.

પલ્લઙ્કન્તિ એત્થ પરિ-સદ્દો સમન્તતોતિ એતસ્મિં અત્થે વત્તતિ, તસ્મા વામૂરું દક્ખિણૂરુઞ્ચ સમં ઠપેત્વા ઉભો પાદે અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધે કત્વા નિસજ્જા પલ્લઙ્કન્તિ આહ ‘‘સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસન’’ન્તિ. ઊરૂનં બન્ધનવસેન નિસજ્જા. પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ ચ યથા પલ્લઙ્કવસેન નિસજ્જા હોતિ, એવં ઉભો પાદે આભુજે સમિઞ્જિતે કત્વાતિ અત્થો. તં પન ઉભિન્નં પાદાનં તથા સમ્બન્ધતાકરણન્તિ આહ ‘‘બન્ધિત્વા’’તિ. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસન્હારૂનિ ન પણમન્તિ. અથસ્સ યા તેસં પણમનપચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાસુ અનુપ્પજ્જમાનાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ, વુદ્ધિં ફાતિં ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે’’તિઆદિ. ઉજું કાયં ઠપેત્વાતિ ઉપરિમં કાયં ઉજુકં ઠપેત્વા, અયમેવ વા પાઠો. હેટ્ઠિમકાયસ્સ હિ અનુજુકટ્ઠપનં નિસજ્જાવચનેનેવ બોધિતન્તિ. ઉજું કાયન્તિ એત્થ કાય-સદ્દો ઉપરિમકાયવિસયો.

પરિમુખન્તિ એત્થ પરિ-સદ્દો અભિસદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાનંયેવ પુરક્ખત્વાતિ અત્થો. એત્થ યથા ‘‘વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામી’’તિઆદિના ભાવનાનુરૂપં સેનાસનં દસ્સિતં, એવં ‘‘નિસીદામી’’તિ ઇમિના અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિયો સન્તો ઇરિયાપથો દસ્સિતો, ‘‘પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા’’તિ ઇમિના નિસજ્જાય દળ્હભાવો, ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયો. પરિગ્ગહિતનિય્યાનન્તિ સબ્બથા ગહિતાસમ્મોસં પરિચ્ચત્તસમ્મોસં સતિં કત્વા, પરમસતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો ‘‘પરિણાયિકા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬.૨૦) વિય. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો ‘‘સુઞ્ઞતવિમોક્ખ’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૨૦૯-૨૧૦) વિય. પટિપક્ખતો નિગ્ગમનટ્ઠો હિ નિય્યાનટ્ઠો.

ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દિબ્બભાવાવહત્તા દિબ્બવિહારા નામ હોન્તીતિ તદાસન્નપ્પવત્તચઙ્કમોપિ તદુપચારતો દિબ્બો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ચત્તારિ હિ રૂપજ્ઝાનાની’’તિઆદિ. સમાપજ્જિત્વા ચઙ્કમન્તસ્સાતિ ઇદઞ્ચ ચઙ્કમન્તસ્સ અન્તરન્તરા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય ચઙ્કમનં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા અવુટ્ઠિતેન સક્કા ચઙ્કમિતું. સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ચઙ્કમન્તસ્સપિ ચઙ્કમોતિ ઇદં પન સમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા અન્તરન્તરા સમાપજ્જિત્વા ચઙ્કમન્તસ્સ વસેન વુત્તં. દ્વીસુવિહારેસૂતિ બ્રહ્મવિહારે, અરિયવિહારે ચ. મેત્તાઝાનાદયો હિતૂપસંહારાદિવસેન પવત્તિયા બ્રહ્મભૂતા સેટ્ઠભૂતા વિહારાતિ બ્રહ્મવિહારા. અનઞ્ઞસાધારણત્તા પન અરિયાનં વિહારાતિ અરિયવિહારા, ચતસ્સોપિ ફલસમાપત્તિયો. ઇધ પન અરહત્તફલસમાપત્તિયેવ આગતા.

પચ્ચવેક્ખણાય ફલસમાપત્તિ કથિતા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ પચ્ચવેક્ખણાસમ્ભવતો. ચઙ્કમાદયોતિ ફલસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સપિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સપિ ચઙ્કમટ્ઠાનનિસજ્જાદયો. અરિયચઙ્કમાદયો હોન્તિ ન પન પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

વેનાગપુરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.