૧૦. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૬૧. દસમે જિણ્ણાનં હત્થિસાલાદીનં પટિસઙ્ખરણં પુન પાકતિકકરણં જિણ્ણપટિસઙ્ખરણં, તસ્સ કારકો જિણ્ણપટિસઙ્ખરણકારકો. બાહિરસમયેતિ સત્થુસાસનતો બાહિરે અઞ્ઞતિત્થિયસમયે. સબ્બચતુક્કેનાતિઆદીસુ સબ્બેસુ દ્વિપદચતુપ્પદાદિભેદેસુ પાણેસુ એકેકસ્મિં ચત્તારો ચત્તારો પાણે વધિત્વા યજિતબ્બં યઞ્ઞં સબ્બચતુક્કં નામ. સેસેસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્સ વા તસ્સ વાતિ નિસ્સક્કે સામિવચનન્તિ આહ ‘‘યસ્મા વા તસ્મા વા’’તિ. એવમસ્સાયન્તિ એત્થ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તન્તિ આહ ‘‘એવં સન્તેપિ અય’’ન્તિ.

વડ્ઢેન્તોતિ પટ્ઠપેન્તો. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓગધં મૂલં પતિટ્ઠાભૂતં બ્રહ્મચરિયોગધં. તેનાહ ‘‘અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ચેત્થ અરહત્તમગ્ગસ્સેવ ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉત્તમં પતિટ્ઠાભૂતં આરમ્મણૂપનિસ્સયભાવેન.

અપ્પેહિ વેય્યાવચ્ચકરાદીહિ અત્થો એતિસ્સાતિ અપ્પટ્ઠા ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા. તેનાહ ‘‘યત્થ બહૂ’’તિઆદિ. યત્થાતિ યસ્સં પટિપદાયં. અપ્પો સમારમ્ભો એતસ્સાતિ અપ્પસમારમ્ભો. પાસંસાતિ પસંસારહા. એતં યેવ કથાપેસ્સામીતિ એતેનેવ બ્રાહ્મણેન કથાપેસ્સામિ.

સોપ્પેનાતિ નિદ્દાય. પમાદેનાતિ જાગરિયાદીસુ અનનુયુઞ્જનતો સતિવિપ્પવાસલક્ખણેન પમાદેન. પચ્ચનીકપટિહરણવસેનાતિ પટિપક્ખાપનયનવસેન. તથા હિ ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. ‘‘પટી’’તિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠસ્મિં, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૪) વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્કિલેસે કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છાહરણં પટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતૂપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ ભવન્તિ, પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં. પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિસમુદાયે ભવં એકેકં પાટિહારિયન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં.

આગતનિમિત્તેનાતિ આગતાકારસલ્લક્ખણવસેન. એસ નયો સેસેસુપિ. એકો રાજાતિ દક્ખિણમધુરાધિપતિ એકો પણ્ડુરાજા. એવમ્પિ તે મનોતિ ઇમિના આકારેન તવ મનો પવત્તોતિ અત્થો. તેન પકારેન પવત્તોતિ આહ ‘‘સોમનસ્સિતો વા’’તિઆદિ. સામઞ્ઞજોતના વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ અધિપ્પાયેનેવં વુત્તં. ‘‘એવં તવ મનો’’તિ ઇદઞ્ચ મનસો સોમનસ્સિતતાદિમત્તદસ્સનં, ન પન યેન સો સોમનસ્સિતો વા દોમનસ્સિતો વા, તંદસ્સનં. સોમનસ્સગ્ગહણેન ચેત્થ તદેકટ્ઠા રાગાદયો સદ્ધાદયો ચ દસ્સિતા હોન્તિ, દોમનસ્સગ્ગહણેન દોસાદયો. દુતિયન્તિ ‘‘ઇત્થમ્પિ તે મનો’’તિ પદં. ઇતિપીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો ‘‘અત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) વિય. તેનાહ ‘‘ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ અત્થં ચિન્તયમાન’’ન્તિ. પિ-સદ્દો વુત્તત્થસમ્પિણ્ડનત્થો.

કથેન્તાનં સુત્વાતિ કથેન્તાનં સદ્દં સુત્વા. તસ્સ વસેનાતિ તસ્સ વિતક્કિતસ્સ વસેન. અટ્ટકારકેનાતિ વિનિચ્છયકારકેન.

ન અરિયાનન્તિ અરિયાનં મગ્ગફલચિત્તં ન જાનાતીતિ અત્થો. તઞ્હિ તેન અનધિગતત્તા ચેતોપરિયઞાણેનપિ ન સક્કા વિઞ્ઞાતું, અઞ્ઞં પન ચિત્તં જાનાતિયેવ. હેટ્ઠિમો ઉપરિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતીતિઆદીનિપિ મગ્ગફલચિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. સોતાપન્નાદયોપિ હિ અત્તના અધિગતમેવ મગ્ગફલં પરેહિ ઉપ્પાદિતં સમ્મા ચેતોપરિયઞાણેન જાનિતું સક્કોન્તિ, ન અત્તના અનધિગતં. સબ્બેપિ અરિયા અત્તનો ફલં સમાપજ્જન્તિ અધિગતત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એતેસુ ચા’’તિઆદિમાહ. યદિ અરિયા અત્તના અધિગતફલં સમાપજ્જન્તિ, ઉપરિમાપિ હેટ્ઠિમં ફલં સમાપજ્જન્તિ અધિગતત્તા લોકિયસમાપત્તિયો વિયાતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયા, તન્નિવત્તનત્થમાહ ‘‘ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જતી’’તિ.

ઉપરિમોતિ સકદાગામિઆદિઅરિયપુગ્ગલો. હેટ્ઠિમન્તિ સોતાપત્તિફલાદિં. ન સમાપજ્જતીતિ સતિપિ અધિગતત્તે ન સમાપજ્જતિ. કસ્માતિ ચે? કારણમાહ ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિ, તેસં સકદાગામિઆદીનં હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ફલસમાપત્તિ તેસુ તેસુયેવ હેટ્ઠિમેસુ અરિયપુગ્ગલેસુ પવત્તતિ, ન ઉપરિમેસૂતિ અત્થો. ઇમિના હેટ્ઠિમં ફલચિત્તં ઉપરિમસ્સ ન ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતિ. કસ્માતિ ચે? પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા. એતેન ઉપરિમો અરિયો હેટ્ઠિમં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ અત્તના અધિગતત્તા યથા તં લોકિયસમાપત્તિન્તિ એવં પવત્તો હેતુ બ્યભિચારિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ લોકિયજ્ઝાનેસુ પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનં નામ અત્થિ વિસેસાભાવતો, ઇધ પન અસમુગ્ઘાટિતકમ્મકિલેસનિરોધનેન પુથુજ્જનેહિ વિય સોતાપન્નસ્સ સોતાપન્નાદીહિ સકદાગામિઆદીનં પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનં અત્થિ. યતો હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ફલધમ્મા ઉપરૂપરિમગ્ગધમ્મેહિ નિવત્તિતા પટિપક્ખેહિ વિય અભિભૂતા અપ્પવત્તિધમ્મતંયેવ આપન્ના. તેનેવ વુત્તં ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા’’તિ.

અપિચ કુસલકિરિયપ્પવત્તિ નામ અઞ્ઞા, વિપાકપ્પવત્તિ ચ અઞ્ઞાતિ અનન્તરફલત્તા ચ લોકુત્તરકુસલાનં હેટ્ઠિમતો ઉપરિમો ભવન્તરગતો વિય હોતિ. તંતંફલવસેનેવ હિ અરિયાનં સોતાપન્નાદિનામલાભો. તે સચે અઞ્ઞફલસમઙ્ગિનોપિ હોન્તિ, સોતાપન્નાદિનામમ્પિ તેસં અવવત્થિતં સિયા. તસ્સ તસ્સ વા અરિયસ્સ તં તં ફલં સદિસન્તિ કત્વા ન ઉપરિમસ્સ હેટ્ઠિમફલસમઙ્ગિતાય લેસોપિ સમ્ભવતિ, કુતો તસ્સા સમાપજ્જનન્તિ દટ્ઠબ્બં. હેટ્ઠિમા ચ સોતાપન્નાદયો ઉપરિમં સકદાગામિફલાદિં ન સમાપજ્જન્તિ અનધિગતત્તા. ન હિ અનધિગતં સમાપત્તિં સમાપજ્જિતું સક્કા, તસ્મા સબ્બેપિ અરિયા અત્તનોયેવ ફલં સમાપજ્જન્તીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

પવત્તેન્તાતિ પવત્તકા હુત્વા, પવત્તનવસેનાતિ અત્થો. એવન્તિ યથાનુસિટ્ઠાય અનુસાસનિયા વિધિવસેન પટિસેધવસેન ચ પવત્તિતાકારપરામસનં. સા ચ સમ્માવિતક્કા નામ મિચ્છાવિતક્કાનઞ્ચ પવત્તિઆકારદસ્સનવસેન પવત્તતિ. તત્થ આનિસંસસ્સ આદીનવસ્સ ચ વિભાવનત્થં અનિચ્ચસઞ્ઞમેવ, ન નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ અત્થો. પટિયોગિનિવત્તનત્થઞ્હિ એવ-કારગ્ગહણં. ઇધાપિ એવસદ્દગ્ગહણસ્સ અત્થો પયોજનઞ્ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇદં-ગહણેપિ એસેવ નયો. પઞ્ચકામગુણરાગન્તિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં તદઞ્ઞરાગસ્સ દોસાદીનઞ્ચ પહાનસ્સ ઇચ્છિતત્તા તપ્પહાનસ્સ ચ તદઞ્ઞરાગાદિખેપસ્સ ઉપાયભાવતો. તથા વુત્તં દુટ્ઠલોહિતવિમોચનસ્સ પુબ્બદુટ્ઠમંસખેપનૂપાયતા વિય. લોકુત્તરધમ્મમેવાતિ અવધારણં પટિક્ખેપભાવતો સાવજ્જધમ્મનિવત્તનપરં દટ્ઠબ્બં, તસ્સ અધિગમૂપાયાનિસંસભૂતાનં તદઞ્ઞેસં અનવજ્જધમ્માનં નાનન્તરિયભાવતો.

ચિન્તામણિકવિજ્જાસરિક્ખકતન્તિ ઇમિના ‘‘ચિન્તામણી’’તિ એવં લદ્ધનામા લોકે એકા વિજ્જા અત્થિ, યાય પરેસં ચિત્તં વિજાનન્તીતિ દીપેતિ. ‘‘તસ્સા કિર વિજ્જાય સાધકો પુગ્ગલો તાદિસે દેસકાલે મન્તં પરિજપ્પિત્વા યસ્સ ચિત્તં જાનિતુકામો, તસ્સ દિટ્ઠહત્થાદિવિસેસસઞ્જાનનમુખેન ચિત્તાચારં અનુમિનન્તો કથેતી’’તિ કેચિ. અપરે ‘‘વાચં નિચ્છરાપેત્વા તત્થ અક્ખરસલ્લક્ખણવસેના’’તિ વદન્તિ.

ઇદઞ્ચ પન સબ્બન્તિ ‘‘ભવં ગોતમો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તં સબ્બમ્પિ.

સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રાહ્મણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.