(૬) ૧. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. પઠમદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૨. બ્રાહ્મણવગ્ગસ્સ પઠમે જરાજિણ્ણાતિ જરાવસેન જિણ્ણા, ન બ્યાધિઆદીનં વસેન જિણ્ણસદિસત્તા જિણ્ણા. વયોવુદ્ધાતિ વયસો વુદ્ધિપ્પત્તિયા વુદ્ધા, ન સીલાદિવુદ્ધિયા. જાતિમહલ્લકાતિ જાતિયા મહન્તતાય ચિરરત્તઞ્ઞુતાય જાતિમહલ્લકા. તયો અદ્ધે અતિક્કન્તાતિ પઠમો, મજ્ઝિમો, પચ્છિમોતિ તયો અદ્ધે અતીતા. તતિયં વયં અનુપ્પત્તાતિ તતો એવ પચ્છિમં વયં અનુપ્પત્તા. અકતભયપરિત્તાણાતિ એત્થ ભયપરિત્તાણન્તિ દુગ્ગતિભયતો પરિત્તાયકં પુઞ્ઞં, તં અકતં એતેહીતિ અકતભયપરિત્તાણા. પતિટ્ઠાકમ્મન્તિ સુગતિસઙ્ખાતપ્પતિટ્ઠાવહં કમ્મં. ઉપસંહરીયતીતિ સમ્પાપીયતિ. ‘‘ઉપનીયતી’’તિ વુત્તં, કિં કેન ઉપનીયતીતિ આહ ‘‘અયઞ્હિ જાતિયા જરં ઉપનીયતી’’તિઆદિ. અયન્તિ લોકો. જાતો ન જાતભાવેનેવ તિટ્ઠતિ, અથ ખો તતો પરં જરં પાપીયતિ, જરાય બ્યાધિં પાપીયતિ. એવં પરતો પરં દુક્ખમેવ ઉપનીયતિ.

તાયનટ્ઠેનાતિ રક્ખનટ્ઠેન. નિલીયનટ્ઠેનાતિ નિલીનટ્ઠાનભાવેન. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ પતિટ્ઠાનભાવેન. અવસ્સયનટ્ઠેનાતિ અવસ્સયિતબ્બભાવેન. ઉત્તમગતિવસેનાતિ પરમગતિભાવેન.

પઠમદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૩. દુતિયે ભજિતબ્બટ્ઠેન પરેસં ભાજિતબ્બટ્ઠેન ભાજનં, ભણ્ડકં.

દુતિયદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તાદિવણ્ણના

૫૪-૫૫. તતિયે યેસં રાગાદીનં અપ્પહાનેન પુરિસસ્સ અત્તબ્યાબાધાદીનં સમ્ભવો, પહાનેન અસમ્ભવોતિ એવં રાગાદીનં પહાયકો અરિયધમ્મો મહાનુભાવતાય મહાનિસંસતાય ચ સામં પસ્સિતબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિકો. ઇમિના નયેન સેસેસુ પદેસુપિ યથારહં નીહરિત્વા વત્તબ્બો. સદ્દત્થો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાસુ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪૭) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. ચતુત્થં ઉત્તાનત્થમેવ.

અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિબ્બુતસુત્તવણ્ણના

૫૬. પઞ્ચમે ન કાલન્તરે પત્તબ્બન્તિ યદા સચ્ચપ્પટિવેધો, તદા એવ લદ્ધબ્બત્તા ન કાલન્તરે પત્તબ્બં. મગ્ગઞાણેન ઉપનેતબ્બત્તા ઉપનેય્યં. ઉપનેય્યમેવ ઓપનેય્યિકન્તિ આહ ‘‘પટિપત્તિયા ઉપગન્તબ્બ’’ન્તિ.

નિબ્બુતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પલોકસુત્તવણ્ણના

૫૭. છટ્ઠે આચરિયપાચરિયાનન્તિ આચરિયાનમ્પિ આચરિયાનં. નિરન્તરફુટો નેરયિકસત્તેહિ નિરયગામિકમ્મસ્સ કારકાનં બહુભાવા. ઉભયમ્પેતન્તિ યથાવુત્તં અત્થદ્વયં. ઘનનિવાસતન્તિ ગામાનં ઘનસન્નિવાસતં. એકન્તેનેવ અધમ્મોતિ અયોનિસોમનસિકારહેતુકત્તા અનત્થહેતુતાય ચ નિયમેનેવ અધમ્મો. ન અધમ્મરાગોતિ અધિપ્પેતોતિ પરપરિક્ખારેસુ રાગો વિય ન મહાસાવજ્જોતિ કત્વા વુત્તં. તથા હિ સકસકપરિક્ખારવિસયો રાગો વિસમલોભો વિય ન એકન્તતો અપાયુપ્પત્તિજનકો. પરપરિક્ખારેસુ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ મહાસાવજ્જતાય અધમ્મરાગતા. લોભસ્સ સમકાલો નામ નત્થિ કાયદુચ્ચરિતાદીનં વિય અયોનિસોમનસિકારસમુટ્ઠાનત્તા. એસાતિ એસો પાપધમ્મો. સમલોભો વિસમલક્ખણાભાવતો. તથા હિ તંસમુટ્ઠાનો પયોગો મિચ્છાચારોતિ ન વુચ્ચતિ. અવત્થુપટિસેવનસઙ્ખાતેનાતિ યં લોકિયસાધુસમનુઞ્ઞાતં રાગસ્સ વત્થુટ્ઠાનં, તતો અઞ્ઞસ્મિં વત્થુસ્મિં પટિસેવનસઙ્ખાતેન.

વિવિધસસ્સાનન્તિ સાલિવીહિઆદિનાનપ્પકારસસ્સાનં. દુસ્સસ્સન્તિ પચ્ચયદૂસેન દૂસિતં સસ્સં. સમ્પજ્જમાનેતિ નિપ્ફજ્જનતો પગેવ ગબ્ભપરિવુદ્ધિકાલે. પાણકાતિ સલભાદિપાણકા. પતન્તીતિ સસ્સાનં મત્થકે પતન્તિ. સલાકામત્તમેવ સમ્પજ્જતીતિ વડ્ઢિત્વા ગબ્ભં ગહેતું અસમત્થં સમ્પજ્જતિ. તેતિ વાળઅમનુસ્સા. લદ્ધોકાસાતિ યક્ખાધિપતીહિ અનુઞ્ઞાતત્તા લદ્ધોકાસા.

પલોકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વચ્છગોત્તસુત્તવણ્ણના

૫૮. સત્તમે મહાવિપાકન્તિ ઉળારફલં બહુવિપાકં. ધમ્મો નામ કથિતકથા ‘‘અત્થં દહતિ વિદહતી’’તિ કત્વા. અનુધમ્મો નામ પટિકથનં ‘‘તં અનુગતો ધમ્મો’’તિ કત્વા. સહ ધમ્મેનાતિ સહધમ્મો, સો એવ સહધમ્મિકો. ધમ્મસદ્દો ચેત્થ કારણપરિયાયોતિ આહ ‘‘સકારણો’’તિ. વાદસ્સાતિ વચનસ્સ. અનુપાતો અનુપચ્છા પવત્તિ.

પરિપન્થે તિટ્ઠતીતિ પારિપન્થિકો. પન્થે ઠત્વા પરેસં સાપતેય્યં છિન્દનતો પન્થદૂહનચોરો. યદિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં, કથં તં અસેક્ખન્તિ આહ ‘‘અસેક્ખસ્સ પવત્તત્તા’’તિ. ઇતરાનીતિ સીલક્ખન્ધાદીનિ. સયમ્પીતિ પિ-સદ્દો ‘‘અસેક્ખસ્સ પવત્તા ચા’’તિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેતિ.

નિબ્બિસેવનોતિ વિસેવનરહિતો વિગતવિલોમભાવો. ન ઉપપરિક્ખન્તીતિ ન વિચારેન્તિ. જાતિં નિબ્બત્તિં યાતિ ઉપગચ્છતીતિ જાતિયો, જાતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યત્થ કત્થચિ કુલજાતે’’તિ.

કેવલીતિ કેવલવા, પારિપૂરિમાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરિપુણ્ણભાવેન યુત્તો’’તિ. એતં કેવલીતિ પદં. અભિઞ્ઞાપારન્તિ અભિજાનસ્સ પારં. પરિયન્તં ગતત્તા પારગૂ. એસ નયો સેસપદેસુપિ. ખેત્તવિનિચ્છયસવનેનાતિ ‘‘ઇમેહિ સીલાદિગુણસમ્પન્ના સદેવકે લોકે પુઞ્ઞસ્સ ખેત્તં, તદઞ્ઞો ન ખેત્ત’’ન્તિ એવં ખેત્તવિનિચ્છયસવનેન રહિતા.

વચ્છગોત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. તિકણ્ણસુત્તવણ્ણના

૫૯. અટ્ઠમે દુરાસદાતિ દુરુપસઙ્કમના. ગરહા મુચ્ચિસ્સતીતિ મયિ એવં કથેન્તે સમણો ગોતમો કિઞ્ચિ કથેસ્સતિ, એવં મે વચનમત્તમ્પિ ન લદ્ધન્તિ અયં ગરહા મુચ્ચિસ્સતીતિ. પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા. ધીરાતિ ધિતિસમ્પન્ના. બ્યત્તાતિ પરવાદમદ્દનસમત્થેન વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતા. બહુસ્સુતાતિ બાહુસચ્ચવન્તો. વાદિનોતિ વાદિમગ્ગકુસલા. સમ્મતાતિ બહુનો જનસ્સ સાધુસમ્મતા. પણ્ડિતાદિઆકારપરિચ્છેદન્તિ તેસં તેવિજ્જાનં પણ્ડિતાકારાદિઆકારપરિચ્છેદં. આકારસદ્દો કારણપરિયાયો, પરિચ્છેદસદ્દો પરિમાણત્થોતિ આહ ‘‘એત્તકેન કારણેના’’તિ.

યથાતિ યેનાકારેન, યેન કારણેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યથાતિ કારણવચન’’ન્તિ. ‘‘દ્વીહિપિ પક્ખેહી’’તિ વત્વા તે પક્ખે સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘માતિતો ચ પિતિતો ચા’’તિ આહ. તેસં પક્ખાનં વસેનસ્સ સુજાતતં દસ્સેતું ‘‘યસ્સ માતા’’તિઆદિ વુત્તં. જનકજનિકાભાવેન વિનાપિ લોકે માતાપિતુસમઞ્ઞા દિસ્સતિ, ઇધ પન સા ઓરસપુત્તવસેનેવ ઇચ્છિતાતિ દસ્સેતું ‘‘સંસુદ્ધગહણિકો’’તિ વુત્તં. ગબ્ભં ગણ્હાતિ ધારેતીતિ ગહણી, ગબ્ભાસયસઞ્ઞિતો માતુકુચ્છિપ્પદેસો. યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ વિપાચનવસેન ગણ્હનતો અછડ્ડનતો ગહણી, કમ્મજતેજોધાતુ.

પિતા ચ માતા ચ પિતરો, પિતૂનં પિતરો પિતામહા, તેસં યુગો પિતામહયુગો, તસ્મા ‘‘યાવ સત્તમા પિતામહયુગા પિતામહદ્વન્દા’’તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન દ્વન્દં અગ્ગહેત્વા ‘‘યુગન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. યુગ-સદ્દસ્સ ચ અત્થકથા દસ્સિતા ‘‘પિતામહોયેવ પિતામહયુગ’’ન્તિ. પુબ્બપુરિસાતિ પુરિસગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્હિ ‘‘માતિતો’’તિ પાળિવચનં સમત્થિતં હોતિ. અક્ખિત્તોતિ અક્ખેપો. અનવક્ખિત્તોતિ સદ્ધથાલિપાકાદીસુ અનવક્ખિત્તો ન છડ્ડિતો. જાતિવાદેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘કેન કારણેના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘ઉભતો…પે… પિતામહયુગા’’તિ એતેન બ્રાહ્મણસ્સ યોનિદોસાભાવો દસ્સિતો સંસુદ્ધગહણિકતાકિત્તનતો. ‘‘અક્ખિત્તો’’તિ ઇમિના કિરિયાપરાધાભાવો. સંસુદ્ધજાતિકાપિ હિ સત્તા કિરિયાપરાધેન ખેપં પાપુણન્તિ. ‘‘અનુપક્કુટ્ઠો’’તિ ઇમિના અયુત્તસંસગ્ગાભાવો. અયુત્તસંસગ્ગઞ્હિ પટિચ્ચ સત્તા સુદ્ધજાતિકા કિરિયાપરાધરહિતાપિ અક્કોસં લભન્તિ.

તન્તિ ગરહાવચનં. મન્તે પરિવત્તેતીતિ વેદે સજ્ઝાયતિ, પરિયાપુણાતીતિ અત્થો. મન્તે ધારેતીતિ યથાઅધીતે મન્તે અસમ્મુટ્ઠે કત્વા હદયે ઠપેતિ.

ઓટ્ઠપહતકરણવસેનાતિ અત્થાવધારણવસેન. સનિઘણ્ડુકેટુભાનન્તિ એત્થ વચનીયવાચકભાવેન અત્થં સદ્દઞ્ચ ખણ્ડતિ ભિન્દતિ વિભજ્જ દસ્સેતીતિ નિખણ્ડુ, સો એવ ઇધ ખ-કારસ્સ ઘ-કારં કત્વા ‘‘નિઘણ્ડૂ’’તિ વુત્તો. કિટતિ ગમેતિ કિરિયાદિવિભાગં, તં વા અનવસેસપરિયાદાનતો ગમેન્તો પૂરેતીતિ કેટુભં. વેવચનપ્પકાસકન્તિ પરિયાયસદ્દદીપકં, એકેકસ્સ અત્થસ્સ અનેકપરિયાયવચનવિભાવકન્તિ અત્થો. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અનેકેસમ્પિ અત્થાનં એકસદ્દવચનીયતાવિભાવનવસેનપિ તસ્સ ગન્થસ્સ પવત્તત્તા. વચીભેદાદિલક્ખણા કિરિયા કપ્પીયતિ વિકપ્પીયતિ એતેનાતિ કિરિયાકપ્પો, સો પન વણ્ણપદસમ્બન્ધપદત્થાદિવિભાગતો બહુકપ્પોતિ આહ ‘‘કિરિયાકપ્પવિકપ્પો’’તિ. ઇદઞ્ચ મૂલકિરિયાકપ્પગન્થં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ મહાવિસયો સતસહસ્સપરિમાણો નમાચરિયાદિપ્પકરણં. ઠાનકરણાદિવિભાગતો નિબ્બચનવિભાગતો ચ અક્ખરા પભેદીયન્તિ એતેહીતિ અક્ખરપ્પભેદા, સિક્ખાનિરુત્તિયો. એતેસન્તિ ચતુન્નં વેદાનં.

પદન્તિ ચતુબ્બિધં, પઞ્ચવિધં વા પદં, તં પદં કાયતીતિ પદકો, તેયેવ વા વેદે પદસો કાયતીતિ પદકો. તદવસેસન્તિ વુત્તાવસેસં વાક્યં. એત્તાવતા સદ્દબ્યાકરણં વત્વા પુન ‘‘બ્યાકરણ’’ન્તિ અત્થબ્યાકરણમાહ. તં તં સદ્દં તદત્થઞ્ચ બ્યાકરોતિ બ્યાચિક્ખતિ એતેનાતિ બ્યાકરણં, સદ્દસત્થં. આયતિં હિતં તેન લોકો ન યતતિ ન ઈહતીતિ લોકાયતં. તઞ્હિ ગન્થં નિસ્સાય સત્તા પુઞ્ઞકિરિયાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ.

અસીતિ મહાસાવકાતિ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો, વપ્પો, ભદ્દિયો, મહાનામો, અસ્સજિ, નાળકો, યસો, વિમલો, સુબાહુ, પુણ્ણજિ, ગવમ્પતિ, ઉરુવેલકસ્સપો, નદીકસ્સપો, ગયાકસ્સપો, સારિપુત્તો, મહામોગ્ગલ્લાનો, મહાકસ્સપો, મહાકચ્ચાનો, મહાકોટ્ઠિકો, મહાકપ્પિનો, મહાચુન્દો, અનુરુદ્ધો, કઙ્ખારેવતો, આનન્દો, નન્દકો, ભગુ, નન્દિયો, કિમિલો, ભદ્દિયો, રાહુલો, સીવલિ, ઉપાલિ, દબ્બો, ઉપસેનો, ખદિરવનિયરેવતો, પુણ્ણો મન્તાનિપુત્તો, પુણ્ણો સુનાપરન્તકો, સોણો કુટિકણ્ણો, સોણો કોળિવિસો, રાધો, સુભૂતિ, અઙ્ગુલિમાલો, વક્કલિ, કાળુદાયી, મહાઉદાયી, પિલિન્દવચ્છો, સોભિતો, કુમારકસ્સપો, રટ્ઠપાલો, વઙ્ગીસો, સભિયો, સેલો, ઉપવાણો, મેઘિયો, સાગતો, નાગિતો, લકુણ્ડકભદ્દિયો, પિણ્ડોલો ભારદ્વાજો, મહાપન્થકો, ચૂળપન્થકો, બાકુલો, કુણ્ડધાનો, દારુચીરિયો, યસોજો, અજિતો, તિસ્સમેત્તેય્યો, પુણ્ણકો, મેત્તગુ, ધોતકો, ઉપસીવો, નન્દો, હેમકો, તોદેય્યો, કપ્પો, જતુકણ્ણી, ભદ્રાવુધો, ઉદયો, પોસલો, મોઘરાજા, પિઙ્ગિયોતિ એતે અસીતિ મહાસાવકા નામ.

કસ્મા પનેતે એવ થેરા ‘‘મહાસાવકા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ? અભિનીહારસ્સ મહન્તભાવતો. તથા હિ દ્વે અગ્ગસાવકાપિ મહાસાવકેસુ અન્તોગધા. તે હિ સાવકપારમિઞાણસ્સ મત્થકપ્પત્તિયા સાવકેસુ અગ્ગધમ્માધિગમેન અગ્ગટ્ઠાને ઠિતાપિ અભિનીહારમહન્તતાસામઞ્ઞેન ‘‘મહાસાવકા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે પન પકતિસાવકેહિ સાતિસયં મહાભિનીહારા. તથા હિ તે પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કતપણિધાના, તતો એવ સાતિસયં અભિઞ્ઞાસમાપત્તીસુ વસિનો પભિન્નપ્પટિસમ્ભિદા ચ. કામં સબ્બેપિ અરહન્તો સીલવિસુદ્ધિઆદિકે સમ્પાદેત્વા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા મગ્ગપ્પટિપાટિયા અનવસેસતો કિલેસે ખેપેત્વા અગ્ગફલે પતિટ્ઠહન્તિ, તથાપિ યથા સદ્ધાવિમુત્તતો દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ, પઞ્ઞાવિમુત્તતો ચ ઉભતોભાગવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગભાવનાવિસેસસિદ્ધો મગ્ગભાવનાવિસેસો, એવં અભિનીહારમહન્તત્તપુબ્બયોગમહન્તત્તા હિ સસન્તાને સાતિસયસ્સ ગુણવિસેસસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા સીલાદીહિ ગુણેહિ મહન્તા સાવકાતિ મહાસાવકા. તેસુયેવ પન યે બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ પામોક્ખભાવેન ધુરભૂતાનં સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પાદીનં સાતિસયં કિચ્ચાનુભાવનિપ્ફત્તિયા કારણભૂતાય તજ્જાભિનીહારાભિનીહટાય સક્કચ્ચં નિરન્તરં ચિરકાલસમ્ભાવિતાય સમ્માપટિપત્તિયા યથાક્કમં પઞ્ઞાય સમાધિસ્મિઞ્ચ ઉક્કટ્ઠપારમિપ્પત્તિયા સવિસેસં સબ્બગુણેહિ અગ્ગભાવે ઠિતા, તે સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના. ઇતરે અટ્ઠસત્તતિ થેરા સાવકપારમિયા મત્થકે સબ્બસાવકાનં અગ્ગભાવેન અટ્ઠિતત્તા ‘‘મહાસાવકા’’ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ. પકતિસાવકા પન અભિનીહારમહન્તત્તાભાવતો પુબ્બયોગમહન્તત્તાભાવતો ચ ‘‘સત્થુસાવકા’’ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ. તે પન અગ્ગસાવકા વિય મહાસાવકા વિય ચ ન પરિમિતા, અથ ખો અનેકસતા અનેકસહસ્સા.

વયતીતિ વયો, આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ કત્થચિ અપરિકિલમન્તો અવિત્થાયન્તો તે ગન્થે સન્તાનેતિ પણેતીતિ અત્થો. દ્વે પટિસેધા પકતિં ગમેન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘અવયો ન હોતી’’તિ વત્વા તત્થ અવયં દસ્સેતું ‘‘અવયો નામ…પે… ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. એતન્તિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિવચનં. તતિયવિજ્જાધિગમાય પટિપત્તિક્કમો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૦) સાતિસયં વિત્થારિતો, તથા ઇધ અવત્તુકામતાય ભયભેરવસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪ આદયો) વિય સઙ્ખેપતો ચ વત્તુકામતાય ‘‘દ્વિન્નં વિજ્જાન’’મિચ્ચેવ વુત્તં.

વિજ્જાતિ પુબ્બેનિવાસપ્પટિચ્છાદકસ્સ મોહક્ખન્ધસ્સ વિજ્જનટ્ઠેનપિ વિજ્જા. મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમોતિ વુચ્ચતિ તમો વિયાતિ કત્વા. કાતબ્બતો કરણં, ઓભાસોવ કરણં ઓભાસકરણં, અત્તનો પચ્ચયેહિ ઓભાસભાવેન નિબ્બત્તેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. અયં અત્થોતિ અયમેવ અધિપ્પેતત્થો. પસંસાવચનન્તિ તસ્સેવ અત્થસ્સ થોમનાવચનં પટિપક્ખવિધમનપવત્તિવિસેસાનં બોધનતો. યોજનાતિ પસંસાવસેન વુત્તપદાનં અત્થદસ્સનવસેન વુત્તપદસ્સ ચ યોજના. અવિજ્જા વિહતાતિ એતેન વિજ્જનટ્ઠેન વિજ્જાતિ અયમ્પિ અત્થો દીપિતોતિ દટ્ઠબ્બં. યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્નાતિ એતેન વિજ્જાપટિપક્ખા અવિજ્જા, પટિપક્ખતા ચસ્સા પહાતબ્બભાવેન વિજ્જાય ચ પહાયકભાવેનાતિ દસ્સેતિ. ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયેતિ ‘‘તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો’’તિ પદદ્વયેપિ. એસેવ નયોતિ યથાવુત્તયોજનં અતિદિસતિ. તત્થાયં યોજના – એવં અધિગતવિજ્જસ્સ તમો વિહતો વિદ્ધસ્તો. કસ્મા? યસ્મા આલોકો ઉપ્પન્નો ઞાણાલોકો પાતુભૂતોતિ. પેસિતત્તસ્સાતિ યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિપ્પત્તિં વિસ્સટ્ઠચિત્તસ્સ, પઠમવિજ્જાધિગમાય પેસિતચિત્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

વિપસ્સનાપાદકન્તિ ઇમિના તસ્સ ઝાનચિત્તસ્સ નિબ્બેધભાગિયતમાહ. વિપસ્સના તિવિધા વિપસ્સકપુગ્ગલભેદેન. મહાબોધિસત્તાનઞ્હિ પચ્ચેકબોધિસત્તાનઞ્ચ વિપસ્સના ચિન્તામયઞાણસંવડ્ઢિતત્તા સયમ્ભુઞાણભૂતા, ઇતરેસં સુતમયઞાણસંવડ્ઢિતત્તા પરોપદેસસમ્ભૂતા. સા ‘‘ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં અવસેસરૂપારૂપજ્ઝાનાનં અઞ્ઞતરતો વુટ્ઠાયા’’તિઆદિના અનેકધા અરૂપમુખવસેન ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાનં તેસં તેસં ધાતુપરિગ્ગહમુખાનં અઞ્ઞતરમુખવસેન ચ અનેકધાવ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૬) નાનાનયતો વિભાવિતા. મહાબોધિસત્તાનં પન ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સમુખેન પભેદગમનતો નાનાનયં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસન્નિસ્સયસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતં પુબ્બભાગઞાણગબ્ભં ગણ્હાપેન્તં પરિપાકં ગચ્છન્તં પરમગમ્ભીરં સણ્હસુખુમતરં અનઞ્ઞસાધારણં વિપસ્સનાઞાણં હોતિ, યં અટ્ઠકથાસુ ‘‘મહાવજિરઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ ચ પવત્તિવિભાગેન ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સપ્પભેદસ્સ પાદકભાવેન સમાપજ્જિયમાના ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા દેવસિકં સત્થુ વળઞ્જનકસમાપત્તિયો વુચ્ચન્તિ, સ્વાયં બુદ્ધાનં વિપસ્સનાચારો પરમત્થમઞ્જૂસાયં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪૪) દસ્સિતો, અત્થિકેહિ તતો ગહેતબ્બોતિ. ઇધ પન સાવકાનં વિપસ્સનાચારં સન્ધાય ‘‘વિપસ્સનાપાદક’’ન્તિ વુત્તં.

કામં હેટ્ઠિમમગ્ગઞાણાનિપિ આસવાનં ખેપનઞાણાનિ એવ, અનવસેસતો પન તેસં ખેપનં અગ્ગમગ્ગઞાણેનેવાતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગઞાણત્થાયા’’તિ. આસવવિનાસનતોતિ આસવાનં નિસ્સેસં સમુચ્છિન્દનતો. આસવાનં ખયે ઞાણં આસવક્ખયઞાણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્ર ચેતં ઞાણ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ખયે’’તિ આધારે ભુમ્મં, ન વિસયેતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ પરિયાપન્નત્તા’’તિ આહ. અભિનીહરતીતિ અભિમુખં નીહરતિ, યથા મગ્ગાભિસમયો હોતિ, સવનં તદભિમુખં પવત્તેતિ. ઇદં દુક્ખન્તિ દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ તદા ભિક્ખુના પચ્ચક્ખતો ગહિતભાવદસ્સનં. એત્તકં દુક્ખન્તિ તસ્સ પરિચ્છિજ્જ ગહિતભાવદસ્સનં. ન ઇતો ભિય્યોતિ તસ્સ અનવસેસતો ગહિતભાવદસ્સનં. તેનાહ ‘‘સબ્બમ્પિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિઆદિ. સરસલક્ખણપટિવેધેનાતિ સભાવસઙ્ખાતસ્સ લક્ખણસ્સ અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝનેન. અસમ્મોહપટિવેધોતિ ચ યથા તસ્મિં ઞાણે પવત્તે પચ્છા દુક્ખસચ્ચસ્સ સરૂપાદિપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિ. તેનેવાહ ‘‘યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ. દુક્ખં સમુદેતિ એતસ્માતિ દુક્ખસમુદયો. યં ઠાનં પત્વાતિ યં નિબ્બાનં મગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયટ્ઠેન કારણભૂતં આગમ્મ. પત્વાતિ ચ તદુભયવતો પુગ્ગલસ્સ પવત્તિયાતિ કત્વા વુત્તં. પત્વાતિ વા પાપુણનહેતુ. અપ્પવત્તિન્તિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં. તે વા ન પવત્તન્તિ એત્થાતિ અપ્પવત્તિ, નિબ્બાનં. તસ્સાતિ દુક્ખનિરોધસ્સ. સમ્પાપકન્તિ સચ્છિકિરિયાવસેન સમ્મદેવ પાપકં.

કિલેસવસેનાતિ આસવસઙ્ખાતકિલેસવસેન. યસ્મા આસવાનં દુક્ખસચ્ચપરિયાયો તપ્પરિયાપન્નત્તા સેસસચ્ચાનઞ્ચ તંસમુદયાદિપરિયાયો અત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરિયાયતો’’તિ. દસ્સેન્તો સચ્ચાનીતિ યોજના. આસવાનઞ્ચેત્થ ગહણં ‘‘આસવાનં ખયઞાણાયા’’તિ આરદ્ધત્તા. તથા હિ ‘‘કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’’તિઆદિના આસવવિમુત્તિસીસેનેવ સબ્બકિલેસવિમુત્તિ વુત્તા. ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિના મિસ્સકમગ્ગો ઇધ કથિતોતિ ‘‘સહ વિપસ્સનાય કોટિપ્પત્તં મગ્ગં કથેસી’’તિ વુત્તં. જાનતો પસ્સતોતિ ઇમિના પરિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયા વુત્તા. વિમુચ્ચતીતિ ઇમિના પહાનાભિસમયો વુત્તોતિ આહ ‘‘ઇમિના મગ્ગક્ખણં દસ્સેતી’’તિ. જાનતો પસ્સતોતિ વા હેતુનિદ્દેસો. યં જાનનહેતુ કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ યોજના. ધમ્માનઞ્હિ સમાનકાલિકાનમ્પિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતા સહજાતકોટિયા લબ્ભતિ. ભવાસવગ્ગહણેનેવ એત્થ ભવરાગસ્સ વિય ભવદિટ્ઠિયાપિ સમવરોધોતિ દિટ્ઠાસવસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

ખીણા જાતીતિઆદીહિ પદેહિ. તસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ. ભૂમિન્તિ પવત્તિટ્ઠાનં. યેનાધિપ્પાયેન ‘‘કતમા પનસ્સા’’તિઆદિના ચોદના કતા, તં વિવરન્તો ‘‘ન તાવસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા મગ્ગભાવનાયાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ કારણમાહ ‘‘પુબ્બેવ ખીણત્તા’’તિ. ન અનાગતા અસ્સ જાતિ ખીણાતિ યોજના. ન અનાગતાતિ ચ અનાગતભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા લેસેન ચોદેતિ. તેનાહ ‘‘અનાગતે વાયામાભાવતો’’તિ. અનાગતવિસેસો પનેત્થ અધિપ્પેતો, તસ્સ ખેપને વાયામો લબ્ભતેવ. તેનાહ ‘‘યા પન મગ્ગસ્સા’’તિઆદિ. એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસૂતિ ભવત્તયગ્ગહણં વુત્તનયેન અનવસેસતો જાતિયા ખીણભાવદસ્સનત્થં. તન્તિ યથાવુત્તં જાતિં. સોતિ ખીણાસવો ભિક્ખુ.

બ્રહ્મચરિયવાસો નામ ઇધ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ નિબ્બત્તનમેવાતિ આહ ‘‘પરિવુત્થ’’ન્તિ. સમ્માદિટ્ઠિયા ચતૂસુ સચ્ચેસુ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તમાનાય સમ્માસઙ્કપ્પાદીનમ્પિ દુક્ખસચ્ચે પરિઞ્ઞાભિસમયાનુગુણા પવત્તિ, ઇતરેસુ ચ સચ્ચેસુ નેસં પહાનાભિસમયાદિવસેન પવત્તિ પાકટા એવ. તેન વુત્તં ‘‘ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેના’’તિ. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયોતિ આદિ-સદ્દેન સત્તસેખં સઙ્ગણ્હાતિ.

ઇત્થત્તાયાતિ ઇમે પકારા ઇત્થં, તબ્ભાવો ઇત્થત્તં, તદત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. તે પન પકારા અરિયમગ્ગબ્યાપારભૂતા પરિઞ્ઞાદયો ઇધાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘એવંસોળસવિધકિચ્ચભાવાયા’’તિ. તે હિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતો મગ્ગાનુભાવેન પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, પરિઞ્ઞાદીસુ ચ પહાનમેવ પધાનં તદત્થત્તા ઇતરેસન્તિ આહ ‘‘કિલેસક્ખયાય વા’’તિ. પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણવસેન વા એતં વુત્તં. દુતિયવિકપ્પે ઇત્થત્તાયાતિ નિસ્સક્કે સમ્પદાનવચનન્તિ આહ ‘‘ઇત્થભાવતો’’તિ. અપરન્તિ અનાગતં. ઇમે પન ચરિમકત્તભાવસઙ્ખાતા પઞ્ચક્ખન્ધા. પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તીતિ એતેન તેસં અપ્પતિટ્ઠતં દસ્સેતિ. અપરિઞ્ઞામૂલકા હિ પતિટ્ઠા. યથાહ ‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો, અત્થિ નન્દી, અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરુળ્હ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૬૪; કથા. ૨૯૬; મહાનિ. ૭). તેનેવાહ – ‘‘છિન્નમૂલકા રુક્ખા વિયા’’તિઆદિ.

યસ્સાતિ પુથુજ્જનસ્સ. તસ્સ હિ સીલં કદાચિ વડ્ઢતિ, કદાચિ હાયતિ. સેક્ખાપિ પન સીલેસુ પરિપૂરકારિનોવ, અસેક્ખેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેનાહ ‘‘ખીણાસવસ્સા’’તિઆદિ. વસિપ્પત્તન્તિ વસીભાવપ્પત્તં. સુટ્ઠુ સમાહિતન્તિ અગ્ગફલસમાધિના સમ્મદેવ સમાહિતં. ધિતિસમ્પન્નન્તિ અગ્ગફલધિતિયા સમન્નાગતં. મચ્ચું જહિત્વા ઠિતન્તિ આયતિં પુનબ્ભવાભાવતો વુત્તં. કથં પુનબ્ભવાભાવોતિ આહ ‘‘સબ્બે પાપધમ્મે પજહિત્વા ઠિત’’ન્તિ. સબ્બસ્સપિ ઞેય્યધમ્મસ્સ ચતુસચ્ચન્તોગધત્તા વુત્તં ‘‘બુદ્ધન્તિ ચતુસચ્ચબુદ્ધ’’ન્તિ. બુદ્ધસાવકાતિ સાવકબુદ્ધા નમસ્સન્તિ, પગેવ ઇતરા પજા. ઇતરા હિ પજા સાવકેપિ નમસ્સન્તિ. ઇતિ એત્તકેન ઠાનેન સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વસેન ગાથાનં અત્થં વત્વા ઇદાનિ સાવકસ્સપિ વસેન અત્થં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. સાવકોપિ ગોતમો મુખનિબ્બત્તેન સમ્પત્તેન સમ્બન્ધેન, યતો સબ્બેપિ અરિયસાવકા ભગવતો ઓરસપુત્તાતિ વુચ્ચન્તીતિ.

નિવુસ્સતીતિ નિવાસો, નિવુત્થો ખન્ધસન્તાનોતિ આહ ‘‘નિવુત્થક્ખન્ધપરમ્પર’’ન્તિ. અવેતિ, અવેદીતિ પાઠદ્વયેનપિ પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિંયેવ દસ્સેતિ. એકત્તકાયએકત્તસઞ્ઞિભાવસામઞ્ઞતો વેહપ્ફલાપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ ‘‘છ કામાવચરે, નવ બ્રહ્મલોકે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઇતરે પન અપચુરભાવતો ન વુત્તા. એકચ્ચાનં અવિસયભાવતો ચ અવચનં દટ્ઠબ્બં. જાતિ ખીયતિ એતેનાતિ જાતિક્ખયો, અરહત્તન્તિ આહ ‘‘અરહત્તં પત્તો’’તિ. ‘‘અભિઞ્ઞાયા’’તિ વત્તબ્બે યકારલોપેન ‘‘અભિઞ્ઞા’’તિ નિદ્દેસો કતોતિ આહ ‘‘જાનિત્વા’’તિ. કિચ્ચવોસાનેનાતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બસ્સ સોળસવિધસ્સ કિચ્ચસ્સ પરિયોસાનેન. વોસિતોતિ પરિયોસિતો, નિટ્ઠિતોતિ અત્થો. મોનેય્યેન સમન્નાગતોતિ કાયમોનેય્યાદીહિ સમન્નાગતો. લપિતં લપતીતિ લપિતલાપનો. અત્તપચ્ચક્ખતો ઞત્વાતિ ઇમિના તેસં વિજ્જાનં પટિલદ્ધભાવં દીપેતિ.

તિકણ્ણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. જાણુસ્સોણિસુત્તવણ્ણના

૬૦. નવમે દેય્યધમ્મસ્સેતં નામન્તિ યાગં કરોન્તેન દાતબ્બદેય્યધમ્મં સન્ધાય વદતિ તદઞ્ઞસ્સ પાળિયં દેય્યધમ્મગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. મતકભત્તન્તિ મતકે ઉદ્દિસ્સ દાતબ્બભત્તં, પિતુપિણ્ડન્તિ વુત્તં હોતિ. વરપુરિસાનન્તિ વિસિટ્ઠપુરિસાનં, ઉત્તમપુરિસાનન્તિ અત્થો. સબ્બમેતં દાનન્તિ યથાવુત્તભેદં યઞ્ઞસદ્ધાદિદાનં.

જાણુસ્સોણિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૬૧. દસમે જિણ્ણાનં હત્થિસાલાદીનં પટિસઙ્ખરણં પુન પાકતિકકરણં જિણ્ણપટિસઙ્ખરણં, તસ્સ કારકો જિણ્ણપટિસઙ્ખરણકારકો. બાહિરસમયેતિ સત્થુસાસનતો બાહિરે અઞ્ઞતિત્થિયસમયે. સબ્બચતુક્કેનાતિઆદીસુ સબ્બેસુ દ્વિપદચતુપ્પદાદિભેદેસુ પાણેસુ એકેકસ્મિં ચત્તારો ચત્તારો પાણે વધિત્વા યજિતબ્બં યઞ્ઞં સબ્બચતુક્કં નામ. સેસેસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્સ વા તસ્સ વાતિ નિસ્સક્કે સામિવચનન્તિ આહ ‘‘યસ્મા વા તસ્મા વા’’તિ. એવમસ્સાયન્તિ એત્થ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તન્તિ આહ ‘‘એવં સન્તેપિ અય’’ન્તિ.

વડ્ઢેન્તોતિ પટ્ઠપેન્તો. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓગધં મૂલં પતિટ્ઠાભૂતં બ્રહ્મચરિયોગધં. તેનાહ ‘‘અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ચેત્થ અરહત્તમગ્ગસ્સેવ ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉત્તમં પતિટ્ઠાભૂતં આરમ્મણૂપનિસ્સયભાવેન.

અપ્પેહિ વેય્યાવચ્ચકરાદીહિ અત્થો એતિસ્સાતિ અપ્પટ્ઠા ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા. તેનાહ ‘‘યત્થ બહૂ’’તિઆદિ. યત્થાતિ યસ્સં પટિપદાયં. અપ્પો સમારમ્ભો એતસ્સાતિ અપ્પસમારમ્ભો. પાસંસાતિ પસંસારહા. એતં યેવ કથાપેસ્સામીતિ એતેનેવ બ્રાહ્મણેન કથાપેસ્સામિ.

સોપ્પેનાતિ નિદ્દાય. પમાદેનાતિ જાગરિયાદીસુ અનનુયુઞ્જનતો સતિવિપ્પવાસલક્ખણેન પમાદેન. પચ્ચનીકપટિહરણવસેનાતિ પટિપક્ખાપનયનવસેન. તથા હિ ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. ‘‘પટી’’તિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠસ્મિં, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૪) વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્કિલેસે કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છાહરણં પટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતૂપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ ભવન્તિ, પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં. પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિસમુદાયે ભવં એકેકં પાટિહારિયન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં.

આગતનિમિત્તેનાતિ આગતાકારસલ્લક્ખણવસેન. એસ નયો સેસેસુપિ. એકો રાજાતિ દક્ખિણમધુરાધિપતિ એકો પણ્ડુરાજા. એવમ્પિ તે મનોતિ ઇમિના આકારેન તવ મનો પવત્તોતિ અત્થો. તેન પકારેન પવત્તોતિ આહ ‘‘સોમનસ્સિતો વા’’તિઆદિ. સામઞ્ઞજોતના વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ અધિપ્પાયેનેવં વુત્તં. ‘‘એવં તવ મનો’’તિ ઇદઞ્ચ મનસો સોમનસ્સિતતાદિમત્તદસ્સનં, ન પન યેન સો સોમનસ્સિતો વા દોમનસ્સિતો વા, તંદસ્સનં. સોમનસ્સગ્ગહણેન ચેત્થ તદેકટ્ઠા રાગાદયો સદ્ધાદયો ચ દસ્સિતા હોન્તિ, દોમનસ્સગ્ગહણેન દોસાદયો. દુતિયન્તિ ‘‘ઇત્થમ્પિ તે મનો’’તિ પદં. ઇતિપીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો ‘‘અત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) વિય. તેનાહ ‘‘ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ અત્થં ચિન્તયમાન’’ન્તિ. પિ-સદ્દો વુત્તત્થસમ્પિણ્ડનત્થો.

કથેન્તાનં સુત્વાતિ કથેન્તાનં સદ્દં સુત્વા. તસ્સ વસેનાતિ તસ્સ વિતક્કિતસ્સ વસેન. અટ્ટકારકેનાતિ વિનિચ્છયકારકેન.

ન અરિયાનન્તિ અરિયાનં મગ્ગફલચિત્તં ન જાનાતીતિ અત્થો. તઞ્હિ તેન અનધિગતત્તા ચેતોપરિયઞાણેનપિ ન સક્કા વિઞ્ઞાતું, અઞ્ઞં પન ચિત્તં જાનાતિયેવ. હેટ્ઠિમો ઉપરિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતીતિઆદીનિપિ મગ્ગફલચિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. સોતાપન્નાદયોપિ હિ અત્તના અધિગતમેવ મગ્ગફલં પરેહિ ઉપ્પાદિતં સમ્મા ચેતોપરિયઞાણેન જાનિતું સક્કોન્તિ, ન અત્તના અનધિગતં. સબ્બેપિ અરિયા અત્તનો ફલં સમાપજ્જન્તિ અધિગતત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એતેસુ ચા’’તિઆદિમાહ. યદિ અરિયા અત્તના અધિગતફલં સમાપજ્જન્તિ, ઉપરિમાપિ હેટ્ઠિમં ફલં સમાપજ્જન્તિ અધિગતત્તા લોકિયસમાપત્તિયો વિયાતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયા, તન્નિવત્તનત્થમાહ ‘‘ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જતી’’તિ.

ઉપરિમોતિ સકદાગામિઆદિઅરિયપુગ્ગલો. હેટ્ઠિમન્તિ સોતાપત્તિફલાદિં. ન સમાપજ્જતીતિ સતિપિ અધિગતત્તે ન સમાપજ્જતિ. કસ્માતિ ચે? કારણમાહ ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિ, તેસં સકદાગામિઆદીનં હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ફલસમાપત્તિ તેસુ તેસુયેવ હેટ્ઠિમેસુ અરિયપુગ્ગલેસુ પવત્તતિ, ન ઉપરિમેસૂતિ અત્થો. ઇમિના હેટ્ઠિમં ફલચિત્તં ઉપરિમસ્સ ન ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતિ. કસ્માતિ ચે? પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા. એતેન ઉપરિમો અરિયો હેટ્ઠિમં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ અત્તના અધિગતત્તા યથા તં લોકિયસમાપત્તિન્તિ એવં પવત્તો હેતુ બ્યભિચારિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ લોકિયજ્ઝાનેસુ પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનં નામ અત્થિ વિસેસાભાવતો, ઇધ પન અસમુગ્ઘાટિતકમ્મકિલેસનિરોધનેન પુથુજ્જનેહિ વિય સોતાપન્નસ્સ સોતાપન્નાદીહિ સકદાગામિઆદીનં પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનં અત્થિ. યતો હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ફલધમ્મા ઉપરૂપરિમગ્ગધમ્મેહિ નિવત્તિતા પટિપક્ખેહિ વિય અભિભૂતા અપ્પવત્તિધમ્મતંયેવ આપન્ના. તેનેવ વુત્તં ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા’’તિ.

અપિચ કુસલકિરિયપ્પવત્તિ નામ અઞ્ઞા, વિપાકપ્પવત્તિ ચ અઞ્ઞાતિ અનન્તરફલત્તા ચ લોકુત્તરકુસલાનં હેટ્ઠિમતો ઉપરિમો ભવન્તરગતો વિય હોતિ. તંતંફલવસેનેવ હિ અરિયાનં સોતાપન્નાદિનામલાભો. તે સચે અઞ્ઞફલસમઙ્ગિનોપિ હોન્તિ, સોતાપન્નાદિનામમ્પિ તેસં અવવત્થિતં સિયા. તસ્સ તસ્સ વા અરિયસ્સ તં તં ફલં સદિસન્તિ કત્વા ન ઉપરિમસ્સ હેટ્ઠિમફલસમઙ્ગિતાય લેસોપિ સમ્ભવતિ, કુતો તસ્સા સમાપજ્જનન્તિ દટ્ઠબ્બં. હેટ્ઠિમા ચ સોતાપન્નાદયો ઉપરિમં સકદાગામિફલાદિં ન સમાપજ્જન્તિ અનધિગતત્તા. ન હિ અનધિગતં સમાપત્તિં સમાપજ્જિતું સક્કા, તસ્મા સબ્બેપિ અરિયા અત્તનોયેવ ફલં સમાપજ્જન્તીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

પવત્તેન્તાતિ પવત્તકા હુત્વા, પવત્તનવસેનાતિ અત્થો. એવન્તિ યથાનુસિટ્ઠાય અનુસાસનિયા વિધિવસેન પટિસેધવસેન ચ પવત્તિતાકારપરામસનં. સા ચ સમ્માવિતક્કા નામ મિચ્છાવિતક્કાનઞ્ચ પવત્તિઆકારદસ્સનવસેન પવત્તતિ. તત્થ આનિસંસસ્સ આદીનવસ્સ ચ વિભાવનત્થં અનિચ્ચસઞ્ઞમેવ, ન નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ અત્થો. પટિયોગિનિવત્તનત્થઞ્હિ એવ-કારગ્ગહણં. ઇધાપિ એવસદ્દગ્ગહણસ્સ અત્થો પયોજનઞ્ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇદં-ગહણેપિ એસેવ નયો. પઞ્ચકામગુણરાગન્તિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં તદઞ્ઞરાગસ્સ દોસાદીનઞ્ચ પહાનસ્સ ઇચ્છિતત્તા તપ્પહાનસ્સ ચ તદઞ્ઞરાગાદિખેપસ્સ ઉપાયભાવતો. તથા વુત્તં દુટ્ઠલોહિતવિમોચનસ્સ પુબ્બદુટ્ઠમંસખેપનૂપાયતા વિય. લોકુત્તરધમ્મમેવાતિ અવધારણં પટિક્ખેપભાવતો સાવજ્જધમ્મનિવત્તનપરં દટ્ઠબ્બં, તસ્સ અધિગમૂપાયાનિસંસભૂતાનં તદઞ્ઞેસં અનવજ્જધમ્માનં નાનન્તરિયભાવતો.

ચિન્તામણિકવિજ્જાસરિક્ખકતન્તિ ઇમિના ‘‘ચિન્તામણી’’તિ એવં લદ્ધનામા લોકે એકા વિજ્જા અત્થિ, યાય પરેસં ચિત્તં વિજાનન્તીતિ દીપેતિ. ‘‘તસ્સા કિર વિજ્જાય સાધકો પુગ્ગલો તાદિસે દેસકાલે મન્તં પરિજપ્પિત્વા યસ્સ ચિત્તં જાનિતુકામો, તસ્સ દિટ્ઠહત્થાદિવિસેસસઞ્જાનનમુખેન ચિત્તાચારં અનુમિનન્તો કથેતી’’તિ કેચિ. અપરે ‘‘વાચં નિચ્છરાપેત્વા તત્થ અક્ખરસલ્લક્ખણવસેના’’તિ વદન્તિ.

ઇદઞ્ચ પન સબ્બન્તિ ‘‘ભવં ગોતમો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તં સબ્બમ્પિ.

સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રાહ્મણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.