૩. ગોતમકચેતિયસુત્તવણ્ણના

૧૨૬. તતિયે સમ્બહુલાતિ પઞ્ચસતમત્તા. પઞ્ચસતા કિર બ્રાહ્મણા તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ અપરભાગે ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં પસ્સમાના ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા ન ચિરસ્સેવ સબ્બં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા પરિયત્તિં નિસ્સાય માનં ઉપ્પાદેસું – ‘‘યં યં ભગવા કથેતિ, તં તં મયં ખિપ્પમેવ જાનામ. ભગવા હિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ તીણિ લિઙ્ગાનિ, નામાદીનિ ચત્તારિ પદાનિ, પઠમાદયો સત્ત વિભત્તિયો મુઞ્ચિત્વા ન કિઞ્ચિ કથેતિ, એવં કથિતે ચ અમ્હાકં ગણ્ઠિપદં નામ નત્થી’’તિ, તે ભગવતિ અગારવા હુત્વા તતો પટ્ઠાય ભગવતો ઉપટ્ઠાનમ્પિ ધમ્મસ્સવનમ્પિ અભિણ્હં ન ગચ્છન્તિ. તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘સમ્બહુલા કિર બ્રાહ્મણપબ્બજિતા…પે… ધમ્મસ્સવનં ન ગચ્છન્તી’’તિ. મુખપટિઞ્ઞં ગહેત્વાતિ ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે’’તિઆદિના તમત્થં પટિપુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ તેહિ ભિક્ખૂહિ વુત્તં પટિવચનં ગહેત્વા. તઞ્હિ અત્તનો મુખેનેવ પટિઞ્ઞાતત્તા ‘‘મુખપટિઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ.

નેવ આગતટ્ઠાનં ન ગતટ્ઠાનં અદ્દસંસુ. કસ્મા? અઞ્ઞાણતો. તે કિર તસ્સ સુત્તસ્સ અત્થં ન જાનિંસુ. તેસઞ્હિ તસ્મિં સમયે વિચિત્રનયં દેસનાવિલાસયુત્તમ્પિ તં સુત્તં ઘનપુથુલેન દુસ્સપટ્ટેન મુખં બદ્ધં કત્વા પુરતો ઠપિતમનુઞ્ઞભોજનં વિય અહોસિ. નનુ ચ ભગવા અત્તના દેસિતં ધમ્મં પરે ઞાપેતું કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, સો કસ્મા યથા તે ન જાનન્તિ, તથા દેસેતીતિ? તેસં માનભઞ્જનત્થં. ભગવા હિ ‘‘અભબ્બા ઇમે ઇમં માનખિલં અનુપહચ્ચ મગ્ગં વા ફલં વા સચ્છિકાતુ’’ન્તિ તેસં સુતપરિયત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પન્નં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા દેસનાકુસલો માનભઞ્જનત્થં ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિઆદિના મૂલપરિયાયસુત્તં (મ. નિ. ૧.૧) અભાસિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધો ‘‘મય્હં કથા નિય્યાતી’’તિ મુખસમ્પત્તમેવ કથેતીતિ ચિન્તયિંસૂતિ ઇદં અઙ્ગુત્તરભાણકાનં વળઞ્જનકતન્તિનીહારેન વુત્તં. મજ્ઝિમભાણકા પન એવં વદન્તિ – એવં માનભઞ્જનત્થં દેસિતઞ્ચ પન તં સુત્તં સુત્વા તે ભિક્ખૂ ‘‘તંયેવ કિર પથવિં દિટ્ઠિગતિકો સઞ્જાનાતિ, સેખોપિ અરહાપિ તથાગતોપિ અભિજાનાતિ, કિ નામિદં કથં નામિદ’’ન્તિ ચિન્તેન્તા ‘‘પુબ્બે મયં ભગવતા કથિતં યંકિઞ્ચિ ખિપ્પમેવ જાનામ, ઇદાનિ પનિમસ્સ મૂલપરિયાયસ્સ અન્તં વા કોટિં વા ન જાનામ ન પસ્સામ, અહો બુદ્ધા નામ અપ્પમેય્યા અતુલા’’તિ ઉદ્ધતદાઠા વિય સપ્પા નિમ્મદા હુત્વા બુદ્ધૂપટ્ઠાનઞ્ચ ધમ્મસ્સવનઞ્ચ સક્કચ્ચં અગમંસુ. તેન સમયેન ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભિક્ખૂ ‘‘અહો બુદ્ધાનં આનુભાવો, તે નામબ્રાહ્મણપબ્બજિતા તથા માનમદમત્તા ભગવતા મૂલપરિયાયદેસનાય નિહતમાના કતા’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસું. તં સુત્વા ભગવા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ અહં એવં ઇમે માનપગ્ગહિતસીસે ચરન્તે નિહતમાને અકાસિ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરન્તો ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતરો દિસાપામોક્ખો બ્રાહ્મણો બારાણસિયં પટિવસતિ તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ટુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો, સો પઞ્ચમત્તાનિ માણવકસતાનિ મન્તે વાચેતિ. પણ્ડિતમાણવકા બહુઞ્ચ ગણ્હન્તિ લહુઞ્ચ, સુટ્ઠુ ચ ઉપધારેન્તી’’તિઆદિના જાતકં કથેસિ.

તં સુત્વા તે ભિક્ખૂ ‘‘પુબ્બેપિ મયં માનેનેવ ઉપહતા’’તિ ભિય્યોસોમત્તાય નિહતમાના હુત્વા અત્તનો ઉપકારકમ્મટ્ઠાનપરાયણા અહેસું. તતો ભગવા એકં સમયં જનપદચારિકં ચરન્તો વેસાલિં પત્વા ગોતમકે ચેતિયે વિહરન્તો ઇમેસં પઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં ઞાણપરિપાકં વિદિત્વા ઇદં ગોતમકસુત્તં કથેસિ. ઇદઞ્ચ સુત્તં સુત્વા તે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ તસ્મિંયેવ આસને સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

અભિઞ્ઞાયાતિ કુસલાદિભેદં ખન્ધાદિભેદઞ્ચ દેસેતબ્બં ધમ્મં, વેનેય્યાનઞ્ચ આસયાનુસયચરિયાધિમુત્તિઆદિભેદં, તસ્સ ચ નેસં દેસેતબ્બપ્પકારં યાથાવતો અભિજાનિત્વાતિ અત્થો. ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનીતિઆદિ પનેત્થ નિદસ્સનમત્તં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સપ્પચ્ચયન્તિ સકારણં, વેનેય્યાનં અજ્ઝાસયેન વા પુચ્છાય વા અટ્ઠુપ્પત્તિયા વા સનિમિત્તં હેતૂદાહરણસહિતઞ્ચાતિ અત્થો. રાગાદીનં પટિહરણં પટિહારિયં, તદેવ પાટિહારિયં, સહ પાટિહારિયેનાતિ સપ્પાટિહારિયં. રાગાદિપ્પટિસેધનવસેનેવ હિ સત્થા ધમ્મં દેસેતિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચનીકપટિહરણેન સપ્પાટિહારિયમેવ કત્વા’’તિ. અપરે પન ‘‘યથારહં ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિપાટિહારિયસહિત’’ન્તિ વદન્તિ અનુસાસનિપાટિહારિયરહિતા દેસના નત્થીતિ કત્વા. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ગોતમકચેતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.