૩. પકિણ્ણકપરિચ્છેદવણ્ણના

૧. ઇદાનિ યથાવુત્તાનં ચિત્તચેતસિકાનં વેદનાદિવિભાગતો, તંતંવેદનાદિભેદભિન્નચિત્તુપ્પાદવિભાગતો ચ પકિણ્ણકસઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘સમ્પયુત્તા યથાયોગ’’ન્ત્યાદિ આરદ્ધં. યથાયોગં સમ્પયુત્તા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સભાવતો અત્તનો અત્તનો સભાવવસેન એકૂનનવુતિવિધમ્પિ ચિત્તં આરમ્મણવિજાનનસભાવસામઞ્ઞેન એકવિધં, સબ્બચિત્તસાધારણો ફસ્સો ફુસનસભાવેન એકવિધોત્યાદિના તેપઞ્ઞાસ હોન્તિ.

૨. ઇદાનિ તેસં ધમ્માનં યથારહં વેદના…પે… વત્થુતો સઙ્ગહો નામ વેદનાસઙ્ગહાદિનામકો પકિણ્ણકસઙ્ગહો ચિત્તુપ્પાદવસેનેવ તંતંવેદનાદિભેદભિન્નચિત્તુપ્પાદાનં વસેનેવ ન કત્થચિ તંવિરહેન નીયતે ઉપનીયતે, આહરીયતીત્યત્થો.

વેદનાસઙ્ગહવણ્ણના

૩. તત્થાતિ તેસુ છસુ સઙ્ગહેસુ. સુખાદિવેદનાનં, તંસહગતચિત્તુપ્પાદાનઞ્ચ વિભાગવસેન સઙ્ગહો વેદનાસઙ્ગહો. દુક્ખતો, સુખતો ચ અઞ્ઞા અદુક્ખમસુખામ-કારાગમવસેન. નનુ ચ ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, વેદના સુખા દુક્ખા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૬૭) વચનતો દ્વે એવ વેદનાતિ? સચ્ચં, તં પન અનવજ્જપક્ખિકં અદુક્ખમસુખં સુખવેદનાયં, સાવજ્જપક્ખિકઞ્ચ દુક્ખવેદનાયં સઙ્ગહેત્વા વુત્તં. યમ્પિ કત્થચિ સુત્તે ‘‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતમિદમેત્થ દુક્ખસ્સા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯) વચનં, તં સઙ્ખારદુક્ખતાય સબ્બવેદનાનં દુક્ખસભાવત્તા વુત્તં. યથાહ – ‘‘સઙ્ખારાનિચ્ચતં, આનન્દ, મયા સન્ધાય ભાસિતં સઙ્ખારવિપરિણામતઞ્ચ યં કિઞ્ચિવેદયિતમિદમેત્થ દુક્ખસ્સા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૫૨). તસ્મા તિસ્સોયેવ વેદનાતિ દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ભગવા – ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના સુખા દુક્ખા અદુક્ખમસુખા ચા’’તિ (ઇતિવુ. ૫૨-૫૩; સં. નિ. ૪.૨૪૯-૨૫૧). એવં તિવિધાપિ પનેતા ઇન્દ્રિયદેસનાયં ‘‘સુખિન્દ્રિયં દુક્ખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપેક્ખિન્દ્રિય’’ન્તિ (વિભ. ૨૧૯) પઞ્ચધા દેસિતાતિ તંવસેનપેત્થ વિભાગં દસ્સેતું ‘‘સુખં દુક્ખ’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. કાયિકમાનસિકસાતાસાતભેદતો હિ સુખં દુક્ખઞ્ચ પચ્ચેકં દ્વિધા વિભજિત્વા ‘‘સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં દુક્ખિન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિય’’ન્તિ (વિભ. ૨૧૯) દેસિતા, ઉપેક્ખા પન ભેદાભાવતો ઉપેક્ખિન્દ્રિયન્તિ એકધાવ. યથા હિ સુખદુક્ખાનિ અઞ્ઞથા કાયસ્સ અનુગ્ગહમુપઘાતઞ્ચ કરોન્તિ, અઞ્ઞથા મનસો, નેવં ઉપેક્ખા, તસ્મા સા એકધાવ દેસિતા, તેનાહુ પોરાણા –

‘‘કાયિકં માનસં દુક્ખં, સુખઞ્ચોપેક્ખવેદના;

એકં માનસમેવેતિ, પઞ્ચધિન્દ્રિયભેદતો’’તિ. (સ. સ. ૭૪);

તત્થ ઇટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં સુખં. અનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં દુક્ખં. સભાવતો, પરિકપ્પતો વા ઇટ્ઠાનુભવનલક્ખણં સોમનસ્સં. તથા અનિટ્ઠાનુભવનલક્ખણં દોમનસ્સં. મજ્ઝત્તાનુભવનલક્ખણા ઉપેક્ખા.

૫. ચતુચત્તાલીસ પચ્ચેકં લોકિયલોકુત્તરભેદેન એકાદસવિધત્તા.

૭. સેસાનીતિ સુખદુક્ખસોમનસ્સદોમનસ્સસહગતેહિ અવસેસાનિ અકુસલતો છ, અહેતુકતો ચુદ્દસ, કામાવચરસોભનતો દ્વાદસ, પઞ્ચમજ્ઝાનિકાનિ તેવીસાતિ સબ્બાનિપિ પઞ્ચપઞ્ઞાસ.

વેદનાસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

હેતુસઙ્ગહવણ્ણના

૧૦. લોભાદિહેતૂનં વિભાગવસેન, તંસમ્પયુત્તવસેન ચ સઙ્ગહો હેતુસઙ્ગહો. હેતવો નામ છબ્બિધા ભવન્તીતિ સમ્બન્ધો. હેતુભાવો પન નેસં સમ્પયુત્તાનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનસઙ્ખાતો મૂલભાવો. લદ્ધહેતુપચ્ચયા હિ ધમ્મા વિરુળ્હમૂલા વિય પાદપા થિરા હોન્તિ, ન અહેતુકા વિય જલતલે સેવાલસદિસા. એવઞ્ચ કત્વા એતે મૂલસદિસતાય ‘‘મૂલાની’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. અપરે પન ‘‘કુસલાદીનં કુસલાદિભાવસાધનં હેતુભાવો’’તિ વદન્તિ, એવં સતિ હેતૂનં અત્તનો કુસલાદિભાવસાધનો અઞ્ઞો હેતુ મગ્ગિતબ્બો સિયા. અથ સેસસમ્પયુત્તહેતુપટિબદ્ધો તેસં કુસલાદિભાવો, એવમ્પિ મોમૂહચિત્તસમ્પયુત્તસ્સ હેતુનો અકુસલભાવો અપ્પટિબદ્ધો સિયા. અથ તસ્સ સભાવતો અકુસલભાવોપિ સિયા, એવં સતિ સેસહેતૂનમ્પિ સભાવતોવ કુસલાદિભાવોતિ તેસં વિય સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ સો હેતુપટિબદ્ધો ન સિયા. યદિ ચ હેતુપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, તદા અહેતુકાનં અબ્યાકતભાવો ન સિયાતિ અલમતિનિપ્પીળનેન. કુસલાદિભાવો પન કુસલાકુસલાનં યોનિસોઅયોનિસોમનસિકારપ્પટિબદ્ધો. યથાહ – ‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’’ત્યાદિ (અ. નિ. ૧.૬૭), અબ્યાકતાનં પન અબ્યાકતભાવો નિરનુસયસન્તાનપ્પટિબદ્ધો કમ્મપ્પટિબદ્ધો અવિપાકભાવપ્પટિબદ્ધો ચાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૬. ઇદાનિ હેતૂનં જાતિભેદં દસ્સેતું ‘‘લોભો દોસો ચા’’ત્યાદિ વુત્તં.

હેતુસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કિચ્ચસઙ્ગહવણ્ણના

૧૮. પટિસન્ધાદીનં કિચ્ચાનં વિભાગવસેન, તંકિચ્ચવન્તાનઞ્ચ પરિચ્છેદવસેન સઙ્ગહો કિચ્ચસઙ્ગહો. ભવતો ભવસ્સ પટિસન્ધાનં પટિસન્ધિકિચ્ચં. અવિચ્છેદપ્પવત્તિહેતુભાવેન ભવસ્સ અઙ્ગભાવો ભવઙ્ગકિચ્ચં. આવજ્જનકિચ્ચાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તવચનત્થાનુસારેન યથારહં યોજેતબ્બાનિ. આરમ્મણે તંતંકિચ્ચસાધનવસેન અનેકક્ખત્તું, એકક્ખત્તું વા જવમાનસ્સ વિય પવત્તિ જવનકિચ્ચં. તંતંજવનગ્ગહિતારમ્મણસ્સ આરમ્મણકરણં તદારમ્મણકિચ્ચં. નિબ્બત્તભવતો પરિગળ્હનં ચુતિકિચ્ચં.

૧૯. ઇમાનિ પન કિચ્ચાનિ ઠાનવસેન પાકટાનિ હોન્તીતિ તં દાનિ પભેદતો દસ્સેતું ‘‘પટિસન્ધી’’ત્યાદિ વુત્તં, તત્થ પટિસન્ધિયા ઠાનં પટિસન્ધિઠાનં. કામં પટિસન્ધિવિનિમુત્તં ઠાનં નામ નત્થિ, સુખગ્ગહણત્થં પન ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્ત્યાદીસુ વિય અભેદેપિ ભેદપરિકપ્પનાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં સેસેસુપિ. દસ્સનાદીનં પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં ઠાનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણઠાનં. આદિ-સદ્દેન સમ્પટિચ્છનઠાનાદીનં સઙ્ગહો.

તત્થ ચુતિભવઙ્ગાનં અન્તરા પટિસન્ધિઠાનં. પટિસન્ધિઆવજ્જનાનં, જવનાવજ્જનાનં, તદારમ્મણાવજ્જનાનં, વોટ્ઠબ્બનાવજ્જનાનં, કદાચિ જવનચુતીનં, તદારમ્મણચુતીનઞ્ચ અન્તરા ભવઙ્ગઠાનં. ભવઙ્ગપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં, ભવઙ્ગજવનાનઞ્ચ અન્તરા આવજ્જનઠાનં. પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસમ્પટિચ્છનાનમન્તરા પઞ્ચવિઞ્ઞાણઠાનં. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસન્તીરણાનમન્તરા સમ્પટિચ્છનઠાનં. સમ્પટિચ્છનવોટ્ઠબ્બનાનમન્તરા સન્તીરણઠાનં. સન્તીરણજવનાનં, સન્તીરણભવઙ્ગાનઞ્ચ અન્તરા વોટ્ઠબ્બનઠાનં. વોટ્ઠબ્બનતદારમ્મણાનં, વોટ્ઠબ્બનભવઙ્ગાનં, વોટ્ઠબ્બનચુતીનં, મનોદ્વારાવજ્જનતદારમ્મણાનં, મનોદ્વારાવજ્જનભવઙ્ગાનં, મનોદ્વારાવજ્જનચુતીનઞ્ચ અન્તરા જવનઠાનં. જવનભવઙ્ગાનં, જવનચુતીનઞ્ચ અન્તરા તદારમ્મણઠાનં. જવનપટિસન્ધીનં, તદારમ્મણપટિસન્ધીનં, ભવઙ્ગપટિસન્ધીનં વા અન્તરા ચુતિઠાનં નામ.

૨૦. દ્વે ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણાનિ સુખસન્તીરણસ્સ પટિસન્ધિવસપ્પવત્તિભાવાભાવતોતિઅધિપ્પાયો. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને ‘‘ઉપેક્ખાસહગતં ધમ્મં પટિચ્ચ ઉપેક્ખાસહગતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન હેતુપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૪.૧૩.૧૭૯) એવમાગતસ્સ ઉપેક્ખાસહગતપદસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘અહેતુકં ઉપેક્ખાસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા, દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો, અહેતુકપટિસન્ધિક્ખણે ઉપેક્ખાસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા, દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો’’તિ (પટ્ઠા. ૪.૧૩.૧૭૯) એવં પવત્તિપટિસન્ધિવસેન પટિચ્ચનયો ઉદ્ધટો, પીતિસહગતસુખસહગતપદવિભઙ્ગે પન ‘‘અહેતુકં પીતિસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચતયો ખન્ધા…પે… દ્વે ખન્ધા. અહેતુકં સુખસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા …પે… એકો ખન્ધો’’તિ (પટ્ઠા. ૪.૧૩.૧૪૪, ૧૬૭) પવત્તિવસેનેવ ઉદ્ધટો, ન પન ‘‘અહેતુકપટિસન્ધિક્ખણે’’ત્યાદિના પટિસન્ધિવસેન, તસ્મા યથાધમ્મસાસને અવચનમ્પિ અભાવમેવ દીપેતીતિ ન તસ્સ પટિસન્ધિવસેન પવત્તિ અત્થિ. યત્થ પન લબ્ભમાનસ્સપિ કસ્સચિ અવચનં, તત્થ કારણં ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતિ.

૨૫. મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ પરિત્તારમ્મણે દ્વત્તિક્ખત્તું પવત્તમાનસ્સપિ નત્થિ જવનકિચ્ચં તસ્સ આરમ્મણરસાનુભવનાભાવતોતિ વુત્તં ‘‘આવજ્જનદ્વયવજ્જિતાની’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘જવનટ્ઠાને ઠત્વા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથા). ઇતરથા ‘‘જવનં હુત્વા’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ. કુસલાકુસલફલકિરિયચિત્તાનીતિ એકવીસતિ લોકિયલોકુત્તરકુસલાનિ, દ્વાદસ અકુસલાનિ, ચત્તારિ લોકુત્તરફલચિત્તાનિ, અટ્ઠારસ તેભૂમકકિરિયચિત્તાનિ. એકચિત્તક્ખણિકમ્પિ હિ લોકુત્તરમગ્ગાદિકં તંસભાવવન્તતાય જવનકિચ્ચં નામ, યથા એકેકગોચરવિસયમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સકલવિસયાવબોધનસામત્થિયયોગતો ન કદાચિ તંનામં વિજહતીતિ.

૨૭. એવં કિચ્ચભેદેન વુત્તાનેવ યથાસકં લબ્ભમાનકિચ્ચગણનવસેન સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેતું ‘‘તેસુ પના’’ત્યાદિ વુત્તં.

૩૩. પટિસન્ધાદયો ચિત્તુપ્પાદા નામકિચ્ચભેદેન પટિસન્ધાદીનં નામાનં, કિચ્ચાનઞ્ચ ભેદેન, અથ વા પટિસન્ધાદયો નામ તન્નામકા ચિત્તુપ્પાદા પટિસન્ધાદીનં કિચ્ચાનં ભેદેન ચુદ્દસ, ઠાનભેદેન પટિસન્ધાદીનંયેવ ઠાનાનં ભેદેન દસધા પકાસિતાતિ યોજના. એકકિચ્ચઠાનદ્વિકિચ્ચઠાનતિકિચ્ચઠાનચતુકિચ્ચઠાનપઞ્ચકિચ્ચઠાનાનિ ચિત્તાનિ યથાક્કમં અટ્ઠસટ્ઠિ, તથા દ્વે ચ નવ ચ અટ્ઠ ચ દ્વે ચાતિ નિદ્દિસેતિ સમ્બન્ધો.

કિચ્ચસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વારસઙ્ગહવણ્ણના

૩૫. દ્વારાનં, દ્વારપ્પવત્તચિત્તાનઞ્ચ પરિચ્છેદવસેન સઙ્ગહો દ્વારસઙ્ગહો. આવજ્જનાદીનં અરૂપધમ્માનં પવત્તિમુખભાવતો દ્વારાનિ વિયાતિ દ્વારાનિ.

૩૬. ચક્ખુમેવાતિ પસાદચક્ખુમેવ.

૩૭. આવજ્જનાદીનં મનાનં, મનોયેવ વા દ્વારન્તિ મનોદ્વારં. ભવઙ્ગન્તિ આવજ્જનાનન્તરં ભવઙ્ગં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સાવજ્જનં ભવઙ્ગન્તુ, મનોદ્વારન્તિ વુચ્ચતી’’તિ;

૩૯. તત્થાતિ તેસુ ચક્ખાદિદ્વારેસુ ચક્ખુદ્વારે છચત્તાલીસ ચિત્તાનિ યથારહમુપ્પજ્જન્તીતિ સમ્બન્ધો. પઞ્ચદ્વારાવજ્જનમેકં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ ઉભયવિપાકવસેન સત્ત, વોટ્ઠબ્બનમેકં, કામાવચરજવનાનિ ચ કુસલાકુસલનિરાવજ્જનકિરિયવસેન એકૂનતિંસ, તદારમ્મણાનિ ચ અગ્ગહિતગ્ગહણેન અટ્ઠેવાતિ છચત્તાલીસ. યથારહન્તિ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે યોનિસોઅયોનિસોમનસિકારનિરનુસયસન્તાનાદીનં અનુરૂપવસેન. સબ્બથાપીતિ આવજ્જનાદિતદારમ્મણપરિયોસાનેન સબ્બેનપિ પકારેન કામાવચરાનેવાતિ યોજના. સબ્બથાપિ ચતુપઞ્ઞાસ ચિત્તાનીતિ વા સમ્બન્ધો. સબ્બથાપિ તંતંદ્વારિકવસેન ઠિતાનિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચક્ખુદ્વારિકેસુ છચત્તાલીસચિત્તેસુ સોતવિઞ્ઞાણાદીનં ચતુન્નં યુગળાનં પક્ખેપેન ચતુપઞ્ઞાસપીત્યત્થો.

૪૧. ચક્ખાદિદ્વારેસુ અપ્પવત્તનતો, મનોદ્વારસઙ્ખાતભવઙ્ગતો આરમ્મણન્તરગ્ગહણવસેન અપ્પવત્તિતો ચ પટિસન્ધાદિવસેન પવત્તાનિ એકૂનવીસતિ દ્વારવિમુત્તાનિ.

૪૨. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ સકસકદ્વારે, છબ્બીસતિ મહગ્ગતલોકુત્તરજવનાનિ મનોદ્વારેયેવ ઉપ્પજ્જનતો છત્તિંસ ચિત્તાનિ યથારહં સકસકદ્વારાનુરૂપં એકદ્વારિકચિત્તાનિ.

૪૫. પઞ્ચદ્વારેસુ સન્તીરણતદારમ્મણવસેન, મનોદ્વારે ચ તદારમ્મણવસેન પવત્તનતો છદ્વારિકાનિ ચેવ પટિસન્ધાદિવસપ્પવત્તિયા દ્વારવિમુત્તાનિ ચ.

૪૭. પઞ્ચદ્વારિકાનિ ચ છદ્વારિકાનિ ચ પઞ્ચછદ્વારિકાનિ. છદ્વારિકાનિ ચ તાનિ કદાચિ દ્વારવિમુત્તાનિ ચાતિ છદ્વારિકવિમુત્તાનિ. અથ વા છદ્વારિકાનિ ચ છદ્વારિકવિમુત્તાનિ ચાતિ છદ્વારિકવિમુત્તાનીતિ એકદેસસરૂપેકસેસો દટ્ઠબ્બો.

દ્વારસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આલમ્બણસઙ્ગહવણ્ણના

૪૮. આરમ્મણાનં સરૂપતો, વિભાગતો, તંવિસયચિત્તતો ચ સઙ્ગહો આલમ્બણસઙ્ગહો. વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં રૂપયતિ હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ રૂપં, તદેવ દુબ્બલપુરિસેન દણ્ડાદિ વિય ચિત્તચેતસિકેહિ આલમ્બીયતિ, તાનિ વા આગન્ત્વા એત્થ રમન્તીતિ આરમ્મણન્તિ રૂપારમ્મણં. સદ્દીયતીતિ સદ્દો, સોયેવ આરમ્મણન્તિ સદ્દારમ્મણં. ગન્ધયતિ અત્તનો વત્થું સૂચેતિ ‘‘ઇદમેત્થ અત્થી’’તિ પેસુઞ્ઞં કરોન્તં વિય હોતીતિ ગન્ધો, સોયેવ આરમ્મણં ગન્ધારમ્મણં. રસન્તિ તં સત્તા અસ્સાદેન્તીતિ રસો, સોયેવ આરમ્મણં રસારમ્મણં. ફુસીયતીતિ ફોટ્ઠબ્બં, તદેવ આરમ્મણં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં. ધમ્મોયેવ આરમ્મણં ધમ્મારમ્મણં.

૪૯. તત્થાતિ તેસુ રૂપાદિઆરમ્મણેસુ, રૂપમેવાતિ વણ્ણાયતનસઙ્ખાતં રૂપમેવ. સદ્દાદયોતિ સદ્દાયતનાદિસઙ્ખાતા સદ્દાદયો, આપોધાતુવજ્જિતભૂતત્તયસઙ્ખાતં ફોટ્ઠબ્બાયતનઞ્ચ.

૫૦. પઞ્ચારમ્મણપસાદાનિ ઠપેત્વા સેસાનિ સોળસ સુખુમરૂપાનિ.

૫૧. પચ્ચુપ્પન્નન્તિ વત્તમાનં.

૫૨. છબ્બિધમ્પીતિ રૂપાદિવસેન છબ્બિધમ્પિ. વિનાસાભાવતો અતીતાદિકાલવસેન નવત્તબ્બત્તા નિબ્બાનં, પઞ્ઞત્તિ ચ કાલવિમુત્તં નામ. યથારહન્તિ કામાવચરજવનઅભિઞ્ઞાસેસમહગ્ગતાદિજવનાનં અનુરૂપતો. કામાવચરજવનાનઞ્હિ હસિતુપ્પાદવજ્જાનં છબ્બિધમ્પિ તિકાલિકં, કાલવિમુત્તઞ્ચ આરમ્મણં હોતિ. હસિતુપ્પાદસ્સ તિકાલિકમેવ. તથા હિસ્સ એકન્તપરિત્તારમ્મણતં વક્ખતિ. દિબ્બચક્ખાદિવસપ્પવત્તસ્સ પન અભિઞ્ઞાજવનસ્સ યથારહં છબ્બિધમ્પિ તિકાલિકં, કાલવિમુત્તઞ્ચ આરમ્મણં હોતિ. વિભાગો પનેત્થ નવમપરિચ્છેદે આવિ ભવિસ્સતિ. સેસાનં પન કાલવિમુત્તં, અતીતઞ્ચ યથારહમારમ્મણં હોતિ.

૫૩. દ્વાર…પે… સઙ્ખાતાનં છબ્બિધમ્પિ આરમ્મણં હોતીતિ સમ્બન્ધો, તં પન નેસં આરમ્મણં ન આવજ્જનસ્સ વિય કેનચિ અગ્ગહિતમેવ ગોચરભાવં ગચ્છતિ, ન ચ પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં વિય એકન્તપચ્ચુપ્પન્નં, નાપિ મનોદ્વારિકજવનાનં વિય તિકાલિકમેવ, અવિસેસેન કાલવિમુત્તં વા, નાપિ મરણાસન્નતો પુરિમભાગજવનાનં વિય કમ્મકમ્મનિમિત્તાદિવસેન આગમસિદ્ધિવોહારવિનિમુત્તન્તિ આહ ‘‘યથાસમ્ભવં…પે… સમ્મત’’ન્તિ. તત્થ યથાસમ્ભવન્તિ તંતંભૂમિકપટિસન્ધિભવઙ્ગચુતીનં તંતંદ્વારગ્ગહિતાદિવસેન સમ્ભવાનુરૂપતો. કામાવચરાનઞ્હિ પટિસન્ધિભવઙ્ગાનં તાવ રૂપાદિપઞ્ચારમ્મણં છદ્વારગ્ગહિતં યથારહં પચ્ચુપ્પન્નમતીતઞ્ચ કમ્મનિમિત્તસમ્મતમારમ્મણં હોતિ, તથા ચુતિચિત્તસ્સ અતીતમેવ. ધમ્મારમ્મણં પન તેસં તિણ્ણન્નમ્પિ મનોદ્વારગ્ગહિતમેવ અતીતં કમ્મકમ્મનિમિત્તસમ્મતં, તથા રૂપારમ્મણં એકમેવ મનોદ્વારગ્ગહિતં એકન્તપચ્ચુપ્પન્નં ગતિનિમિત્તસમ્મતન્તિ એવં કામાવચરપટિસન્ધાદીનં યથાસમ્ભવં છદ્વારગ્ગહિતં પચ્ચુપ્પન્નમતીતઞ્ચ કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તસમ્મતમારમ્મણં હોતિ.

મહગ્ગતપટિસન્ધાદીસુ પન રૂપાવચરાનં, પઠમતતિયારુપ્પાનઞ્ચ ધમ્મારમ્મણમેવ મનોદ્વારગ્ગહિતં પઞ્ઞત્તિભૂતં કમ્મનિમિત્તસમ્મતં, તથા દુતિયચતુત્થારુપ્પાનં અતીતમેવાતિ એવં મહગ્ગતપટિસન્ધિભવઙ્ગચુતીનં મનોદ્વારગ્ગહિતં પઞ્ઞત્તિભૂતં, અતીતં વા કમ્મનિમિત્તસમ્મતમેવ આરમ્મણં હોતિ.

યેભુય્યેન ભવન્તરે છદ્વારગ્ગહિતન્તિ બાહુલ્લેન અતીતાનન્તરભવે મરણાસન્નપ્પવત્તછદ્વારિકજવનેહિ ગહિતં. અસઞ્ઞીભવતો ચુતાનઞ્હિ પટિસન્ધિવિસયસ્સ અનન્તરાતીતભવે ન કેનચિ દ્વારેન ગહણં અત્થીતિ તદેવેત્થ યેભુય્યગ્ગહણેન બ્યભિચારિતં. કેવલઞ્હિ કમ્મબલેનેવ તેસં પટિસન્ધિયા કમ્મનિમિત્તાદિકમારમ્મણં ઉપટ્ઠાતિ. તથા હિ સચ્ચસઙ્ખેપે અસઞ્ઞીભવતો ચુતસ્સ પટિસન્ધિનિમિત્તં પુચ્છિત્વા –

‘‘ભવન્તરકતં કમ્મં, યમોકાસં લભે તતો;

હોતિ સા સન્ધિ તેનેવ, ઉપટ્ઠાપિતગોચરે’’તિ. (સ. સ. ૧૭૧) –

કેવલં કમ્મબલેનેવ પટિસન્ધિગોચરસ્સ ઉપટ્ઠાનં વુત્તં. ઇતરથા હિ જવનગ્ગહિતસ્સપિ આરમ્મણસ્સ કમ્મબલેનેવ ઉપટ્ઠાપિયમાનત્તા ‘‘તેનેવા’’તિ સાવધારણવચનસ્સ અધિપ્પાયસુઞ્ઞતા આપજ્જેય્યાતિ. નનુ ચ તેસમ્પિ પટિસન્ધિગોચરો કમ્મભવે કેનચિ દ્વારેન જવનગ્ગહિતો સમ્ભવતીતિ? સચ્ચં સમ્ભવતિ કમ્મકમ્મનિમિત્તસમ્મતો, ગતિનિમિત્તસમ્મતો પન સબ્બેસમ્પિ મરણકાલેયેવ ઉપટ્ઠાતીતિ કુતો તસ્સ કમ્મભવે ગહણસમ્ભવો. અપિચેત્થ મરણાસન્નપવત્તજવનેહિ ગહિતમેવ સન્ધાય ‘‘છદ્વારગ્ગહિત’’ન્તિ વુત્તં, એવઞ્ચ કત્વા આચરિયેન ઇમસ્મિંયેવ અધિકારે પરમત્થવિનિચ્છયે વુત્તં –

‘‘મરણાસન્નસત્તસ્સ, યથોપટ્ઠિતગોચરં;

છદ્વારેસુ તમારબ્ભ, પટિસન્ધિ ભવન્તરે’’તિ. (પરમ. વિ. ૮૯);

‘‘પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્ત્યાદિના અનાગતસ્સ પટિસન્ધિગોચરભાવં નિવારેતિ. ન હિ તં અતીતકમ્મકમ્મનિમિત્તાનિ વિય અનુભૂતં, નાપિ પચ્ચુપ્પન્નકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનિ વિય આપાથગતઞ્ચ હોતીતિ, કમ્મકમ્મનિમિત્તાદીનઞ્ચ સરૂપં સયમેવ વક્ખતિ.

૫૪. તેસૂતિ રૂપાદિપચ્ચુપ્પન્નાદિકમ્માદિઆરમ્મણેસુ વિઞ્ઞાણેસુ. રૂપાદીસુ એકેકં આરમ્મણં એતેસન્તિ રૂપાદિએકેકારમ્મણાનિ.

૫૫. રૂપાદિકં પઞ્ચવિધમ્પિ આરમ્મણમેતસ્સાતિ રૂપાદિપઞ્ચારમ્મણં.

૫૬. સેસાનીતિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનેહિ અવસેસાનિ એકાદસ કામાવચરવિપાકાનિ. સબ્બથાપિ કામાવચરારમ્મણાનીતિ સબ્બેનપિ છદ્વારિકદ્વારવિમુત્તછળારમ્મણવસપ્પવત્તાકારેન નિબ્બત્તાનિપિ એકન્તકામાવચરસભાવછળારમ્મણગોચરાનિ. એત્થ હિ વિપાકાનિ તાવ સન્તીરણાદિવસેન રૂપાદિપઞ્ચારમ્મણે, પટિસન્ધાદિવસેન છળારમ્મણસઙ્ખાતે કામાવચરારમ્મણેયેવ પવત્તન્તિ.

હસનચિત્તમ્પિ પધાનસારુપ્પટ્ઠાનં દિસ્વા તુસ્સન્તસ્સ રૂપારમ્મણે, ભણ્ડભાજનટ્ઠાને મહાસદ્દં સુત્વા ‘‘એવરૂપા લોલુપ્પતણ્હા મે પહીના’’તિ તુસ્સન્તસ્સ સદ્દારમ્મણે, ગન્ધાદીહિ ચેતિયપૂજનકાલે તુસ્સન્તસ્સ ગન્ધારમ્મણે, રસસમ્પન્નં પિણ્ડપાતં સબ્રહ્મચારીહિ ભાજેત્વા પરિભુઞ્જનકાલે તુસ્સન્તસ્સ રસારમ્મણે, આભિસમાચારિકવત્તપરિપૂરણકાલે તુસ્સન્તસ્સ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણે, પુબ્બેનિવાસઞાણાદીહિ ગહિતકામાવચરધમ્મં આરબ્ભ તુસ્સન્તસ્સ ધમ્મારમ્મણેતિ એવં પરિત્તધમ્મપરિયાપન્નેસ્વેવ છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ.

૫૭. દ્વાદસાકુસલઅટ્ઠઞાણવિપ્પયુત્તજવનવસેન વીસતિ ચિત્તાનિ અત્તનો જળભાવતો લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ પવત્તિતું ન સક્કોન્તીતિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મે વજ્જેત્વા તેભૂમકાનિ, પઞ્ઞત્તિઞ્ચ આરબ્ભ પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘અકુસલાનિ ચેવા’’ત્યાદિ. ઇમેસુ હિ અકુસલતો ચત્તારો દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા પરિત્તધમ્મે આરબ્ભ પરામસનઅસ્સાદનાભિનન્દનકાલે કામાવચરારમ્મણા, તેનેવાકારેન સત્તવીસતિ મહગ્ગતધમ્મે આરબ્ભ પવત્તિયં મહગ્ગતારમ્મણા, સમ્મુતિધમ્મે આરબ્ભ પવત્તિયં પઞ્ઞત્તારમ્મણા. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદાપિ તેયેવ ધમ્મે આરબ્ભ કેવલં અસ્સાદનાભિનન્દનવસેન પવત્તિયં, પટિઘસમ્પયુત્તા ચ દુસ્સનવિપ્પટિસારવસેન, વિચિકિચ્છાસહગતો અનિટ્ઠઙ્ગમનવસેન, ઉદ્ધચ્ચસહગતો વિક્ખિપનવસેન, અવૂપસમવસેન ચ પવત્તિયં પરિત્તમહગ્ગતપઞ્ઞત્તારમ્મણો, કુસલતો ચત્તારો, કિરિયતો ચત્તારોતિ અટ્ઠ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા સેક્ખપુથુજ્જનખીણાસવાનં અસક્કચ્ચદાનપચ્ચવેક્ખણધમ્મસ્સવનાદીસુ પરિત્તધમ્મે આરબ્ભ પવત્તિકાલે કામાવચરારમ્મણા, અતિપગુણજ્ઝાનપચ્ચવેક્ખણકાલે મહગ્ગતારમ્મણા, કસિણનિમિત્તાદીસુ પરિકમ્માદિકાલે પઞ્ઞત્તારમ્મણાતિ દટ્ઠબ્બં.

૫૮. અરહત્તમગ્ગફલવજ્જિતસબ્બારમ્મણાનિ સેક્ખપુથુજ્જનસન્તાનેસ્વેવ પવત્તનતો. સેક્ખાપિ હિ ઠપેત્વા લોકિયચિત્તં અરહતો મગ્ગફલસઙ્ખાતં પાટિપુગ્ગલિકચિત્તં જાનિતું ન સક્કોન્તિ અનધિગતત્તા, તથા પુથુજ્જનાદયોપિ સોતાપન્નાદીનં, સેક્ખાનં પન અત્તનો અત્તનો મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણેસુ પરસન્તાનગતમગ્ગફલારમ્મણાય અભિઞ્ઞાય પરિકમ્મકાલે, અભિઞ્ઞાચિત્તેનેવ મગ્ગફલાનં પરિચ્છિન્દનકાલે ચ અત્તનો અત્તનો સમાનાનં, હેટ્ઠિમાનઞ્ચ મગ્ગફલધમ્મે આરબ્ભ કુસલજવનાનં પવત્તિ અત્થીતિ અરહત્તમગ્ગફલસ્સેવ પટિક્ખેપો કતો. કામાવચરમહગ્ગતપઞ્ઞત્તિનિબ્બાનાનિ પન સેક્ખપુથુજ્જનાનં સક્કચ્ચદાનપચ્ચવેક્ખણધમ્મસ્સવનસઙ્ખારસમ્મસનકસિણપરિકમ્માદીસુ તંતદારમ્મણિકાભિઞ્ઞાનં પરિકમ્મકાલે, ગોત્રભુવોદાનકાલે, દિબ્બચક્ખાદીહિ રૂપવિજાનનાદિકાલે ચ કુસલજવનાનં ગોચરભાવં ગચ્છન્તિ.

૫૯. સબ્બથાપિ સબ્બારમ્મણાનીતિ કામાવચરમહગ્ગતસબ્બલોકુત્તરપઞ્ઞત્તિવસેન સબ્બથાપિ સબ્બારમ્મણાનિ, ન પન અકુસલાદયો વિય સપ્પદેસસબ્બારમ્મણાનીત્યત્થો. કિરિયજવનાનઞ્હિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિવસપ્પવત્તિયં, વોટ્ઠબ્બનસ્સ ચ તંતંપુરેચારિકવસપ્પવત્તિયં ન ચ કિઞ્ચિ અગોચરં નામ અત્થિ.

૬૦. પઠમતતિયારુપ્પારમ્મણત્તા આરુપ્પેસુ દુતિયચતુત્થાનિ મહગ્ગતારમ્મણાનિ.

૬૧. સેસાનિ…પે… પઞ્ઞત્તારમ્મણાનીતિ પન્નરસ રૂપાવચરાનિ, પઠમતતિયારુપ્પાનિ ચાતિ એકવીસતિ કસિણાદિપઞ્ઞત્તીસુ પવત્તનતો પઞ્ઞત્તારમ્મણાનિ.

૬૩. તેવીસતિકામાવચરવિપાકપઞ્ચદ્વારાવજ્જનહસનવસેન પઞ્ચવીસતિ ચિત્તાનિ પરિત્થમ્હિ કામાવચરારમ્મણે યેવ ભવન્તિ. કામાવચરઞ્હિ મહગ્ગતાદયો ઉપાદાય મન્દાનુભાવતાય પરિસમન્તતો અત્તં ખણ્ડિતં વિયાતિ પરિત્તં. ‘‘છ ચિત્તાનિ મહગ્ગતેયેવા’’ત્યાદિના સબ્બત્થ સાવધારણયોજના દટ્ઠબ્બા.

આલમ્બણસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વત્થુસઙ્ગહવણ્ણના

૬૪. વત્થુવિભાગતો, તબ્બત્થુકચિત્તપરિચ્છેદવસેન ચ સઙ્ગહો વત્થુસઙ્ગહો. વસન્તિ એતેસુ ચિત્તચેતસિકા તન્નિસ્સયત્તાતિ વત્થૂનિ.

૬૫. તાનિ કામલોકે સબ્બાનિપિ લબ્ભન્તિ પરિપુણ્ણિન્દ્રિયસ્સ તત્થેવ ઉપલબ્ભનતો. પિ-સદ્દેન પન અન્ધબધિરાદિવસેન કેસઞ્ચિ અસમ્ભવં દીપેતિ.

૬૬. ઘાનાદિત્તયં નત્થિ બ્રહ્માનં કામવિરાગભાવનાવસેન ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બેસુ વિરત્તતાય તબ્બિસયપ્પસાદેસુપિ વિરાગસભાવતો. બુદ્ધદસ્સનધમ્મસ્સવનાદિઅત્થં પન ચક્ખુસોતેસુ અવિરત્તભાવતો ચક્ખાદિદ્વયં તત્થ ઉપલબ્ભતિ.

૬૭. અરૂપલોકે સબ્બાનિપિ છ વત્થૂનિ ન સંવિજ્જન્તિ અરૂપીનં રૂપવિરાગભાવનાબલેન તત્થ સબ્બેન સબ્બં રૂપપ્પવત્તિયા અભાવતો.

૬૮. પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનેવ નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુયોતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુયો.

૬૯. મનનમત્તા ધાતુ મનોધાતુ.

૭૦. મનોયેવ વિસિટ્ઠવિજાનનકિચ્ચયોગતો વિઞ્ઞાણં નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુ ચાતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. મનસો વિઞ્ઞાણધાતૂતિ વા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. સા હિ મનતોયેવ અનન્તરપચ્ચયતો સમ્ભૂયમનસોયેવ અનન્તરપચ્ચયભૂતાતિ મનસો સમ્બન્ધિની હોતિ. સન્તીરણત્તયસ્સ, અટ્ઠમહાવિપાકાનં, પટિઘદ્વયસ્સ, પઠમમગ્ગસ્સ, હસિતુપ્પાદસ્સ, પન્નરસરૂપાવચરાનઞ્ચ વસેન પવત્તા યથાવુત્તમનોધાતુપઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતૂહિ અવસેસા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સઙ્ખાતા ચ તિંસ ધમ્મા ન કેવલં મનોધાતુયેવ, તથા હદયં નિસ્સાયેવ પવત્તન્તીતિ સમ્બન્ધો.

સન્તીરણમહાવિપાકાનિ હિ એકાદસ દ્વારાભાવતો, કિચ્ચાભાવતો ચ આરુપ્પે ન ઉપ્પજ્જન્તિ. પટિઘસ્સ અનીવરણાવત્થસ્સ અભાવતો તંસહગતં ચિત્તદ્વયં રૂપલોકેપિ નત્થિ, પગેવ આરુપ્પે. પઠમમગ્ગોપિ પરતોઘોસપચ્ચયાભાવે સાવકાનં અનુપ્પજ્જનતો, બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ મનુસ્સલોકતો અઞ્ઞત્થ અનિબ્બત્તનતો, હસનચિત્તઞ્ચ કાયાભાવતો, રૂપાવચરાનિ અરૂપીનં રૂપવિરાગભાવનાવસેન તદારમ્મણેસુ ઝાનેસુપિ વિરત્તભાવતો અરૂપભવે ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ સબ્બાનિપિ એતાનિ તેત્તિંસ ચિત્તાનિ હદયં નિસ્સાયેવ પવત્તન્તિ.

૭૧. પઞ્ચરૂપાવચરકુસલતો અવસેસાનિ દ્વાદસ લોકિયકુસલાનિ, પટિઘદ્વયતો અવસેસાનિ દસ અકુસલાનિ, પઞ્ચદ્વારાવજ્જનહસનરૂપાવચરકિરિયેહિ અવસેસાનિ તેરસ કિરિયચિત્તાનિ, પઠમમગ્ગતો અવસેસાનિ સત્ત અનુત્તરાનિ ચાતિ ઇમેસં વસેન દ્વેચત્તાલીસવિધા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ખાતા ધમ્મા પઞ્ચવોકારભવવસેન હદયં નિસ્સાય વા, ચતુવોકારભવવસેન અનિસ્સાયવા પવત્તન્તિ.

૭૩. કામે ભવે છવત્થું નિસ્સિતા સત્ત વિઞ્ઞાણધાતુયો, રૂપે ભવે તિવત્થું નિસ્સિતા ઘાનવિઞ્ઞાણાદિત્તયવજ્જિતા ચતુબ્બિધા વિઞ્ઞાણધાતુયો, આરુપ્પે ભવે અનિસ્સિતા એકા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મતાતિ યોજના.

૭૪. કામાવચરવિપાકપઞ્ચદ્વારાવજ્જનપટિઘદ્વયહસનવસેન સત્તવીસતિ કામાવચરાનિ, પન્નરસ રૂપાવચરાનિ, પઠમમગ્ગોતિ તેચત્તાલીસ નિસ્સાયેવ જાયરે, તતોયેવ અવસેસા આરુપ્પવિપાકવજ્જિતા દ્વેચત્તાલીસ નિસ્સાય ચ અનિસ્સાય ચ જાયરે, પાકારુપ્પા ચત્તારો અનિસ્સિતાયેવાતિ સમ્બન્ધો.

વત્થુસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

પકિણ્ણકપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.