૨. ચેતસિકપરિચ્છેદવણ્ણના

સમ્પયોગલક્ખણવણ્ણના

૧. એવં તાવ ચિત્તં ભૂમિજાતિસમ્પયોગસઙ્ખારઝાનારમ્મણમગ્ગભેદેન યથારહં વિભજિત્વા ઇદાનિ ચેતસિકવિભાગસ્સ અનુપ્પત્તત્તા પઠમં તાવ ચતુબ્બિધસમ્પયોગલક્ખણસન્દસ્સનવસેન ચેતસિકલક્ખણં ઠપેત્વા, તદનન્તરં અઞ્ઞસમાનઅકુસલસોભનવસેન તીહિ રાસીહિ ચેતસિકધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા, તેસં સોળસહાકારેહિ સમ્પયોગં, તેત્તિંસવિધેન સઙ્ગહઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘એકુપ્પાદનિરોધા ચા’’ત્યાદિ આરદ્ધં. ચિત્તેન સહ એકતો ઉપ્પાદો ચ નિરોધો ચ યેસં તે એકુપ્પાદનિરોધા. એકં આલમ્બણઞ્ચ વત્થુ ચ યેસં તે એકાલમ્બણવત્થુકા. એવં ચતૂહિ લક્ખણેહિ ચેતોયુત્તા ચિત્તેન સમ્પયુત્તા દ્વિપઞ્ઞાસ લક્ખણા ધારણતો ધમ્મા નિયતયોગિનો, અનિયતયોગિનો ચ ચેતસિકા મતા.

તત્થ યદિ એકુપ્પાદમત્તેનેવ ચેતોયુત્તાતિ અધિપ્પેતા, તદા ચિત્તેન સહ ઉપ્પજ્જમાનાનં રૂપધમ્માનમ્પિ ચેતોયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ એકનિરોધગ્ગહણં. એવમ્પિ ચિત્તાનુપરિવત્તિનો વિઞ્ઞત્તિદ્વયસ્સ પસઙ્ગો નસક્કા નિવારેતું, તથા ‘‘એકતો ઉપ્પાદો વા નિરોધો વા એતેસન્તિ એકુપ્પાદનિરોધા’’તિ પરિકપ્પેન્તસ્સ પુરેતરમુપ્પજ્જિત્વા ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે નિરુજ્ઝમાનાનમ્પિ રૂપધમ્માનન્તિ એકાલમ્બણગ્ગહણં. યે એવં તિવિધલક્ખણા, તે નિયમતો એકવત્થુયેવાતિદસ્સનત્થં એકવત્થુકગ્ગહણન્તિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન.

સમ્પયોગલક્ખણવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અઞ્ઞસમાનચેતસિકવણ્ણના

૨. કથન્તિ સરૂપસમ્પયોગાકારાનં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ફુસતીતિ ફસ્સો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ ધમ્મુદેસવારફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના), સ્વાયં ફુસનલક્ખણો. અયઞ્હિ અરૂપધમ્મોપિ સમાનો આરમ્મણે ફુસનાકારેનેવ પવત્તતિ, સા ચસ્સ ફુસનાકારપ્પવત્તિ અમ્બિલખાદકાદીનં પસ્સન્તસ્સ પરસ્સ ખેળુપ્પાદાદિ વિય દટ્ઠબ્બા. વેદયતિ આરમ્મણરસં અનુભવતીતિ વેદના, સા વેદયિતલક્ખણા. આરમ્મણરસાનુભવનઞ્હિ પત્વા સેસસમ્પયુત્તધમ્મા એકદેસમત્તેનેવ રસં અનુભવન્તિ, એકંસતો પન ઇસ્સરવતાય વેદનાવ અનુભવતિ. તથા હેસા ‘‘સુભોજનરસાનુભવનકરાજા વિયા’’તિ વુત્તા. સુખાદિવસેન પનસ્સા ભેદં સયમેવ વક્ખતિ. નીલાદિભેદં આરમ્મણં સઞ્જાનાતિ સઞ્ઞં કત્વા જાનાતીતિ સઞ્ઞા, સા સઞ્જાનનલક્ખણા. સા હિ ઉપ્પજ્જમાના દારુઆદીસુ વડ્ઢકિઆદીનં સઞ્ઞાણકરણં વિય પચ્છા સઞ્જાનનસ્સ કારણભૂતં આકારં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ. નિમિત્તકારિકાય તાવેતં યુજ્જતિ, નિમિત્તેન સઞ્જાનન્તિયા પન કથન્તિ? સાપિ પુન અપરાય સઞ્ઞાય સઞ્જાનનસ્સ નિમિત્તં આકારં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ ન એત્થ કોચિ અસમ્ભવો.

ચેતેતિ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે અભિસન્દહતિ, સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણે વા બ્યાપારમાપજ્જતીતિ ચેતના. તથા હિ અયમેવ અભિસઙ્ખરણે પધાનત્તા વિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનિયે સઙ્ખારક્ખન્ધં વિભજન્તેન ‘‘સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) વત્વા ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના’’ત્યાદિના (વિભ. ૨૧) નિદ્દિટ્ઠા. સા ચેતયિતલક્ખણા, જેટ્ઠસિસ્સમહાવડ્ઢકિઆદયો વિય સકિચ્ચપરકિચ્ચસાધિકાતિ દટ્ઠબ્બં. એકગ્ગતાવિતક્કવિચારપીતીનં સરૂપવિભાવનં હેટ્ઠા આગતમેવ.

જીવન્તિ તેન સમ્પયુત્તધમ્માતિ જીવિતં, તદેવ સહજાતાનુપાલને આધિપચ્ચયોગેન ઇન્દ્રિયન્તિ જીવિતિન્દ્રિયં, તં અનુપાલનલક્ખણં ઉપ્પલાદિઅનુપાલકં ઉદકં વિય. કરણં કારો, મનસ્મિં કારો મનસિકારો, સો ચેતસો આરમ્મણે સમન્નાહારલક્ખણો. વિતક્કો હિ સહજાતધમ્માનં આરમ્મણે અભિનિરોપનસભાવત્તા તે તત્થ પક્ખિપન્તો વિય હોતિ, ચેતના અત્તના આરમ્મણગ્ગહણેન યથારુળ્હે ધમ્મેપિ તત્થ તત્થ નિયોજેન્તી બલનાયકો વિય હોતિ, મનસિકારો તે આરમ્મણાભિમુખં પયોજનતો આજાનીયાનં પયોજનકસારથિ વિયાતિ અયમેતેસં વિસેસો. ધમ્માનઞ્હિ તં તં યાથાવસરસલક્ખણં સભાવતો પટિવિજ્ઝિત્વા ભગવતા તે તે ધમ્મા વિભત્તાતિ ભગવતિ સદ્ધાય ‘‘એવં વિસેસા ઇમે ધમ્મા’’તિ ઓકપ્પેત્વા ઉગ્ગહણપરિપુચ્છાદિવસેન તેસં સભાવસમધિગમાય યોગો કરણીયો, ન પન તત્થ તત્થ વિપ્પટિપજ્જન્તેહિ સમ્મોહો આપજ્જિતબ્બોતિ અયમેત્થ આચરિયાનં અનુસાસની. સબ્બેસમ્પિ એકૂનનવુતિચિત્તાનં સાધારણા નિયમતો તેસુ ઉપ્પજ્જનતોતિ સબ્બચિત્તસાધારણા નામ.

૩. અધિમુચ્ચનં અધિમોક્ખો, સો સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો, આરમ્મણે નિચ્ચલભાવેન ઇન્દખીલો વિય દટ્ઠબ્બો. વીરાનં ભાવો, કમ્મં, વિધિના ઈરયિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ વા વીરિયં, ઉસ્સાહો, સો સહજાતાનં ઉપત્થમ્ભનલક્ખણો. વીરિયવસેન હિ તેસં ઓલીનવુત્તિતા ન હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા ઇમસ્સ વિતક્કાદીહિ વિસેસો સુપાકટો હોતિ. છન્દનં છન્દો, આરમ્મણેન અત્થિકતા, સો કત્તુકામતાલક્ખણો. તથા હેસ ‘‘આરમ્મણગ્ગહણે ચેતસો હત્થપ્પસારણં વિયા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ યેવાપનકવણ્ણના) વુચ્ચતિ. દાનવત્થુવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તકાલેપિ ચેસ વિસ્સજ્જિતબ્બેન તેન અત્થિકોવ ખિપિતબ્બઉસૂનં ગહણે અત્થિકો ઇસ્સાસો વિય. સોભનેસુ તદિતરેસુ ચ પકારેન કિણ્ણા વિપ્પકિણ્ણાતિ પકિણ્ણકા.

૪. સોભનાપેક્ખાય ઇતરે, ઇતરાપેક્ખાય સોભના ચ અઞ્ઞે નામ, તેસં સમાના ન ઉદ્ધચ્ચસદ્ધાદયો વિય અકુસલાદિસભાવાયેવાતિ અઞ્ઞસમાના.

અઞ્ઞસમાનચેતસિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલચેતસિકવણ્ણના

૫. એવં તાવ સબ્બચિત્તસાધારણવસેન, પકિણ્ણકવસેન ચ સોભનેતરસભાવે તેરસ ધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ હેટ્ઠા ચિત્તવિભાગે નિદ્દિટ્ઠાનુક્કમેન અકુસલધમ્મપરિયાપન્ને પઠમં, તતો સોભનધમ્મપરિયાપન્ને ચ દસ્સેતું ‘‘મોહો’’ત્યાદિ વુત્તં. અહેતુકા પન આવેણિકધમ્મા નત્થીતિ ન તે વિસું વુત્તા. આરમ્મણે મુય્હતીતિ મોહો, અઞ્ઞાણં, સો આરમ્મણસભાવચ્છાદનલક્ખણો. આરમ્મણગ્ગહણવસપ્પવત્તોપિ હેસ તસ્સ યથાસભાવપ્પટિચ્છાદનાકઆરેનેવ પવત્તતિ. ન હિરીયતિ ન લજ્જતીતિ અહિરિકો, પુગ્ગલો, ધમ્મસમૂહો વા. અહિરિકસ્સ ભાવો અહિરિક્કં, તદેવ અહિરિકં. ન ઓત્તપ્પતીતિ અનોત્તપ્પં. તત્થ ગૂથતો ગામસૂકરો વિય કાયદુચ્ચરિતાદિતો અજિગુચ્છનલક્ખણં અહિરિકં, અગ્ગિતો સલભો વિય તતો અનુત્તાસલક્ખણં અનોત્તપ્પં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘જિગુચ્છતિ નાહિરિકો, પાપા ગૂથાવ સૂકરો;

ન ભાયતિ અનોત્તપ્પી, સલભો વિય પાવકા’’તિ.

ઉદ્ધતસ્સ ભાવો ઉદ્ધચ્ચં, તં ચિત્તસ્સ અવૂપસમલક્ખણં પાસાણાભિઘાતસમુદ્ધતભસ્મં વિય. લુબ્ભતીતિ લોભો, સો આરમ્મણે અભિસઙ્ગલક્ખણો મક્કટાલેપો વિય. ચિત્તસ્સ આલમ્બિતુકામતામત્તં છન્દો, લોભો તત્થ અભિગિજ્ઝનન્તિ અયમેતેસં વિસેસો. ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ મિચ્છાભિનિવેસલક્ખણા દિટ્ઠિ. ઞાણઞ્હિ આરમ્મણં યથાસભાવતો જાનાતિ, દિટ્ઠિ યથાસભાવં વિજહિત્વા અયાથાવતો ગણ્હાતીતિ અયમેતેસં વિસેસો. ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’ત્યાદિના મઞ્ઞતીતિ માનો, સો ઉણ્ણતિલક્ખણો. તથા હેસ ‘‘કેતુકમ્યતાપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૦૦) વુત્તો. દુસ્સતીતિ દોસો, સો ચણ્ડિક્કલક્ખણો પહટાસીવિસો વિય, ઇસ્સતીતિ ઇસ્સા, સા પરસમ્પત્તિઉસૂયનલક્ખણા. મચ્છરસ્સ ભાવો મચ્છરિયં, ‘‘મા ઇદં અચ્છરિયં અઞ્ઞેસં હોતુ, મય્હમેવ હોતૂ’’તિ પવત્તં વા મચ્છરિયં, તં અત્તસમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણં. કુચ્છિતં કતન્તિ કુકતં. કતાકતદુચ્ચરિતસુચરિતં. અકતમ્પિ હિ કુકત’’ન્તિ વોહરન્તિ ‘‘યં મયા અકતં. તં કુકત’’ન્તિ. ઇધ પન કતાકતં આરબ્ભ ઉપ્પન્નો વિપ્પટિસારચિત્તુપ્પાદો કુકતં, તસ્સ ભાવો કુક્કુચ્ચં, તં કતાકતદુચ્ચરિતસુચરિતાનુસોચનલક્ખણં. થિનનં થિનં, અનુસ્સાહનાવસંસીદનવસેન સંહતભાવો. મિદ્ધનં મિદ્ધં, વિગતસામત્થિયતા, અસત્તિવિઘાતો વા, તત્થ થિનં ચિત્તસ્સ અકમ્મઞ્ઞતાલક્ખણં, મિદ્ધં વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સાતિ અયમેતેસં વિસેસો. તથા હિ પાળિયં (ધ. સ. ૧૧૬૨-૧૧૬૩) ‘‘તત્થ કતમં થિનં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા. તત્થ કતમં મિદ્ધં? યા કાયસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા’’ત્યાદિના ઇમેસં નિદ્દેસો પવત્તો. નનુ ચ ‘‘કાયસ્સા’’તિ વચનતો રૂપકાયસ્સપિ અકમ્મઞ્ઞતા મિદ્ધન્તિ તસ્સ રૂપભાવોપિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, તત્થ તત્થ આચરિયેહિ આનીતકારણવસેનેવસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા. તથા હિ મિદ્ધવાદિમતપ્પટિક્ખેપનત્થં તેસં વાદનિક્ખેપપુબ્બકં અટ્ઠકથાદીસુ બહુધા વિત્થારેન્તિ આચરિયા. અયં પનેત્થ સઙ્ગહો –

‘‘કેચિ મિદ્ધમ્પિ રૂપન્તિ, વદન્તેતં ન યુજ્જતિ;

પહાતબ્બેસુ વુત્તત્તા, કામચ્છન્દાદયો વિય.

‘‘પહાતબ્બેસુ અક્ખાત-મેતં નીવરણેસુ હિ;

રૂપન્તુ ન પહાતબ્બ-મક્ખાતં દસ્સનાદિના.

‘‘‘ન તુમ્હં ભિક્ખવે રૂપં, પજહેથા’તિ પાઠતો;

પહેય્યભાવલેસોપિ, યત્થ રૂપસ્સ દિસ્સતિ.

‘‘તત્થ તબ્બિસયચ્છન્દ-રાગહાનિ પકાસિતા;

વુત્તઞ્હિ તત્થ યો છન્દ-રાગક્ખેપોતિઆદિકં.

‘‘રૂપારૂપેસુ મિદ્ધેસુ, અરૂપં તત્થ દેસિતં;

ઇતિ ચે નત્થિ તં તત્થ, અવિસેસેન પાઠતો.

‘‘સક્કા હિ અનુમાતું યં, મિદ્ધં રૂપન્તિ ચિન્તિતં;

તમ્પિ નીવરણં મિદ્ધ-ભાવતો ઇતરં વિય.

‘‘સમ્પયોગાભિધાના ચ, ન તં રૂપન્તિ નિચ્છયો;

અરૂપીનઞ્હિ ખન્ધાનં, સમ્પયોગો પવુચ્ચતિ.

‘‘તથારુપ્પે સમુપ્પત્તિ, પાઠતો નત્થિ રૂપતા;

નિદ્દા ખીણાસવાનન્તુ, કાયગેલઞ્ઞતો સિયા’’તિ.

અકુસલચેતસિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોભનચેતસિકવણ્ણના

૬. સદ્દહતીતિ સદ્ધા, બુદ્ધાદીસુ પસાદો, સા સમ્પયુત્તધમ્માનં પસાદનલક્ખણા ઉદકપ્પસાદકમણિ વિય. સરણં સતિ, અસમ્મોસો, સા સમ્પયુત્તધમ્માનં સારણલક્ખણા. હિરીયતિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ જિગુચ્છતીતિ હિરી, સા પાપતો જિગુચ્છનલક્ખણા. ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં, તં પાપતો ઉત્તાસલક્ખણં. અત્તગારવવસેન પાપતો જિગુચ્છનતો કુલવધૂ વિય હિરી, પરગારવવસેન પાપતો ઉત્તાસનતો વેસિયા વિય ઓત્તપ્પં. લોભપ્પટિપક્ખો અલોભો, સો આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અલગ્ગતાલક્ખણો મુત્તભિક્ખુ વિય. દોસપ્પટિપક્ખો અદોસો, સો અચણ્ડિક્કલક્ખણો અનુકૂલમિત્તો વિય. તેસુ ધમ્મેસુ મજ્ઝત્તતા તત્રમજ્ઝત્તતા, સા ચિત્તચેતસિકાનં અજ્ઝુપેક્ખનલક્ખણા સમપ્પવત્તાનં અસ્સાનં અજ્ઝુપેક્ખકો સારથિ વિય.

કાયસ્સ પસ્સમ્ભનં કાયપ્પસ્સદ્ધિ. ચિત્તસ્સ પસ્સમ્ભનં ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિ. ઉભોપિ ચેતા કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા. કાયસ્સ લહુભાવો કાયલહુતા. તથા ચિત્તલહુતા. તા કાયચિત્તગરુભાવવૂપસમલક્ખણા. કાયસ્સ મુદુભાવો કાયમુદુતા. તથા ચિત્તમુદુતા. તા કાયચિત્તથદ્ધભાવવૂપસમલક્ખણા. કમ્મનિ સાધુ કમ્મઞ્ઞં, તસ્સ ભાવો કમ્મઞ્ઞતા, કાયસ્સ કમ્મઞ્ઞતા કાયકમ્મઞ્ઞતા. તથા ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા. તા કાયચિત્તઅકમ્મઞ્ઞભાવવૂપસમલક્ખણા. પગુણસ્સ ભાવો પાગુઞ્ઞં, તદેવ પાગુઞ્ઞતા, કાયસ્સ પાગુઞ્ઞતા કાયપાગુઞ્ઞતા. તથા ચિત્તપાગુઞ્ઞતા. તા કાયચિત્તાનં ગેલઞ્ઞવૂપસમલક્ખણા. કાયસ્સ ઉજુકભાવો કાયુજુકતા. તથા ચિત્તુજુકતા. તા કાયચિત્તાનં અજ્જવલક્ખણા. યથાક્કમં પનેતા કાયચિત્તાનં સારમ્ભાદિકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાના, કાયોતિ ચેત્થ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સ ગહણં. યસ્મા ચેતે દ્વે દ્વે ધમ્માવ એકતો હુત્વા યથાસકં પટિપક્ખધમ્મે હનન્તિ, તસ્મા ઇધેવ દુવિધતા વુત્તા, ન સમાધિઆદીસુ. અપિચ ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિઆદીહિ ચિત્તસ્સેવ પસ્સદ્ધાદિભાવો હોતિ, કાયપ્પસ્સદ્ધિઆદીહિ પન રૂપકાયસ્સપિ તંસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફરણવસેનાતિ તદત્થસન્દસ્સનત્થઞ્ચેત્થ દુવિધતા વુત્તા. સોભનાનં સબ્બેસમ્પિ સાધારણા નિયમેન તેસુ ઉપ્પજ્જનતોતિ સોભનસાધારણા.

૭. સમ્મા વદન્તિ એતાયાતિ સમ્માવાચા, વચીદુચ્ચરિતવિરતિ. સા ચતુબ્બિધા મુસાવાદા વેરમણિ, પિસુણવાચા વેરમણિ, ફરુસવાચા વેરમણિ, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણીતિ. કમ્મમેવ કમ્મન્તો સુત્તન્તવનન્તાદયો વિય. સમ્મા પવત્તો કમ્મન્તો સમ્માકમ્મન્તો, કાયદુચ્ચરિતવિરતિ. સા તિવિધા પાણાતિપાતા વેરમણિ, અદિન્નાદાના વેરમણિ, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણીતિ. સમ્મા આજીવન્તિ એતેનાતિ સમ્માઆજીવો, મિચ્છાજીવવિરતિ. સો પન આજીવહેતુકકાયવચીદુચ્ચરિતતો વિરમણવસેન સત્તવિધો, કુહનલપનાદિમિચ્છાજીવવિરમણવસેન બહુવિધો વા. તિવિધાપિ પનેતા પચ્ચેકં સમ્પત્તસમાદાનસમુચ્છેદવિરતિવસેન તિવિધા વિરતિયો નામ યથાવુત્તદુચ્ચરિતેહિ વિરમણતો.

૮. કરોતિ પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયખેદં જનેતિ, કિરતિ વા વિક્ખિપતિ પરદુક્ખં, કિણાતિ વા તં હિંસતિ, કિરિયતિ વા દુક્ખિતેસુ પસારિયતીતિ કરુણા, સા પરદુક્ખાપનયનકામતાલક્ખણા. તાય હિ પરદુક્ખં અપનીયતુ વા, મા વા, તદાકારેનેવ સા પવત્તતિ. મોદન્તિ એતાયાતિ મુદિતા, સા પરસમ્પત્તિઅનુમોદનલક્ખણા, અપ્પમાણસત્તારમ્મણત્તા અપ્પમાણા, તા એવ અપ્પમઞ્ઞા. નનુ ચ ‘‘ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા’’તિ વક્ખતિ, કસ્મા પનેત્થ દ્વેયેવ વુત્તાતિ? અદોસતત્રમજ્ઝત્તતાહિ મેત્તુપેક્ખાનં ગહિતત્તા. અદોસોયેવ હિ સત્તેસુ હિતજ્ઝાસયવસપ્પવત્તો મેત્તા નામ. તત્રમજ્ઝત્તતાયેવ તેસુ પટિઘાનુનયવૂપસમપ્પવત્તા ઉપેક્ખા નામ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘અબ્યાપાદેન મેત્તા હિ, તત્રમજ્ઝત્તતાય ચ;

ઉપેક્ખા ગહિતા યસ્મા, તસ્મા ન ગહિતા ઉભો’’તિ. (અભિધ. ૭૦);

પકારેન જાનાતિ અનિચ્ચાદિવસેન અવબુજ્ઝતીતિ પઞ્ઞા, સા એવ યથાસભાવાવબોધને આધિપચ્ચયોગતો ઇન્દ્રિયન્તિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. અથ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં કિં નાનાકરણન્તિ? સઞ્ઞા તાવ નીલાદિવસેન સઞ્જાનનમત્તં કરોતિ, લક્ખણપ્પટિવેધં કાતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાણં લક્ખણપ્પટિવેધમ્પિ સાધેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા પન મગ્ગં પાપેતું ન સક્કોતિ. પઞ્ઞા પન તિવિધમ્પિ કરોતિ, બાલગામિકહેરઞ્ઞિકાનં કહાપણાવબોધનમેત્થ નિદસ્સનન્તિ. ઞાણવિપ્પયુત્તસઞ્ઞાય ચેત્થ આકારગ્ગહણવસેન ઉપ્પજ્જનકાલે વિઞ્ઞાણં અબ્બોહારિકં, સેસકાલે બલવં. ઞાણસમ્પયુત્તા પન ઉભોપિ તદનુગતિકા હોન્તિ. સબ્બથાપિ પઞ્ચવીસતીતિ સમ્બન્ધો.

૯. ‘‘તેરસઞ્ઞસમાના’’ત્યાદિ તીહિ રાસીહિ વુત્તાનં સઙ્ગહો.

સોભનચેતસિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમ્પયોગનયવણ્ણના

૧૦. ચિત્તેન સહ અવિયુત્તા ચિત્તાવિયુત્તા, ચેતસિકાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપ્પજ્જતીતિ ઉપ્પાદો, ચિત્તમેવ ઉપ્પાદો ચિત્તુપ્પાદો. અઞ્ઞત્થ પન સસમ્પયુત્તં ચિત્તં ચિત્તુપ્પાદોતિ વુચ્ચતિ ‘‘ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં એતેનાતિ ઉપ્પાદો, ધમ્મસમૂહો, ચિત્તઞ્ચ તં ઉપ્પાદો ચાતિ ચિત્તુપ્પાદો’’તિ કત્વા. સમાહારદ્વન્દેપિ હિ પુલ્લિઙ્ગં કત્થચિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તિ. તેસં ચિત્તાવિયુત્તાનં ચિત્તુપ્પાદેસુ પચ્ચેકં સમ્પયોગો ઇતો પરં યથાયોગં પવુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો.

અઞ્ઞસમાનચેતસિકસમ્પયોગનયવણ્ણના

૧૩. સભાવેન અવિતક્કત્તા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ વજ્જિતાનિ એતેહિ, તેહિ વા એતાનિ વજ્જિતાનીતિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતાનિ, ચતુચત્તાલીસ કામાવચરચિત્તાનિ. તેસુ ચેવ એકાદસસુ પઠમજ્ઝાનચિત્તેસુ ચ વિતક્કો જાયતિ સેસાનં ભાવનાબલેન અવિતક્કત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૧૪. તેસુ ચેવ પઞ્ચપઞ્ઞાસસવિતક્કચિત્તેસુ, એકાદસસુ દુતિયજ્ઝાનચિત્તેસુ ચાતિ છસટ્ઠિચિત્તેસુ વિચારો જાયતિ.

૧૫. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ, વિચિકિચ્છાસહગતેન ચાતિ એકાદસહિ વજ્જિતેસુ અટ્ઠસત્તતિચિત્તેસુ અધિમોક્ખો જાયતિ.

૧૬. પઞ્ચદ્વારાવજ્જનેન, દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ, સમ્પટિચ્છનદ્વયેન, સન્તીરણત્તયેન ચાતિ સોળસહિ વજ્જિતેસુ તેસત્તતિયા ચિત્તેસુ વીરિયં જાયતિ.

૧૭. દોમનસ્સસહગતેહિદ્વીહિ, ઉપેક્ખાસહગતેહિ પઞ્ચપઞ્ઞાસચિત્તેહિ, કાયવિઞ્ઞાણદ્વયેન, એકાદસહિ ચતુત્થજ્ઝાનેહિ ચાતિ સત્તતિચિત્તેહિ વજ્જિતેસુ એકપઞ્ઞાસચિત્તેસુ પીતિ જાયતિ.

૧૮. અહેતુકેહિ અટ્ઠારસહિ, મોમૂહેહિ દ્વીહિ ચાતિ વીસતિયા ચિત્તેહિ વજ્જિતેસુ એકૂનસત્તતિચિત્તેસુ છન્દો જાયતિ.

૧૯. તે પનાતિ પકિણ્ણકવિવજ્જિતા તંસહગતા ચ. યથાક્કમન્તિ વિતક્કાદિછપકિણ્ણકવજ્જિતતંસહિતકમાનુરૂપતો. ‘‘છસટ્ઠિ પઞ્ચપઞ્ઞાસા’’ત્યાદિ એકવીસસતગણનવસેન, એકૂનનવુતિગણનવસેન ચ યથારહં યોજેતબ્બં.

અઞ્ઞસમાનચેતસિકસમ્પયોગનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલચેતસિકસમ્પયોગનયવણ્ણના

૨૦. ‘‘સબ્બાકુસલસાધારણા’’તિ વત્વા તદેવ સમત્થેતું ‘‘સબ્બેસુપી’’ત્યાદિ વુત્તં. યો હિ કોચિ પાણાતિપાતાદીસુ પટિપજ્જતિ, સો સબ્બોપિ મોહેન તત્થ અનાદીનવદસ્સાવી અહિરિકેન તતો અજિગુચ્છન્તો, અનોત્તપ્પેન અનોત્તપ્પન્તો, ઉદ્ધચ્ચેન અવૂપસન્તો ચ હોતિ, તસ્મા તે સબ્બાકુસલેસુ ઉપલબ્ભન્તિ.

૨૧. લોભસહગતચિત્તેસ્વેવાતિ એવ-કારો અધિકારત્થાયપિ હોતીતિ ‘‘દિટ્ઠિસહગતચિત્તેસૂ’’તિઆદીસુપિ અવધારણં દટ્ઠબ્બં. સક્કાયાદીસુ હિ અભિનિવિસન્તસ્સ તત્થ મમાયનસમ્ભવતો દિટ્ઠિ લોભસહગતચિત્તેસ્વેવ લબ્ભતિ. માનોપિ અહંમાનવસેન પવત્તનતો દિટ્ઠિસદિસોવ પવત્તતીતિ દિટ્ઠિયા સહ એકચિત્તુપ્પાદેન પવત્તતિ કેસરસીહો વિય અપરેન તથાવિધેન સહ એકગુહાયં, ન ચાપિ દોસમૂલાદીસુ ઉપ્પજ્જતિ અત્તસિનેહસન્નિસ્સયભાવેન એકન્તલોભપદટ્ઠાનત્તાતિ સો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસ્વેવ લબ્ભતિ.

૨૪. તથા પરસમ્પત્તિં ઉસૂયન્તસ્સ, અત્તસમ્પત્તિયા ચ પરેહિ સાધારણભાવં અનિચ્છન્તસ્સ, કતાકતદુચ્ચરિતસુચરિતે અનુસોચન્તસ્સ ચ તત્થ તત્થ પટિહનનવસેનેવ પવત્તનતો ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ પટિઘચિત્તેસ્વેવ.

૨૫. અકમ્મઞ્ઞતાપકતિકસ્સ તથા સભાવતિક્ખેસુ અસઙ્ખારિકેસુ પવત્તનાયોગતો થિનમિદ્ધં સસઙ્ખારિકેસ્વેવ લબ્ભતિ.

૨૭. સબ્બાપુઞ્ઞેસ્વેવ ચત્તારો ચેતસિકા ગતા, લોભમૂલેયેવ યથાસમ્ભવં તયો ગતા, દોસમૂલેસ્વેવ દ્વીસુ ચત્તારો ગતા, તથા સસઙ્ખારેયેવ દ્વયન્તિ યોજના. વિચિકિચ્છા વિચિકિચ્છાચિત્તે ચાતિ ચ-સદ્દો અવધારણે. વિચિકિચ્છા વિચિકિચ્છાચિત્તેયેવાતિ સમ્બન્ધો.

અકુસલચેતસિકસમ્પયોગનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોભનચેતસિકસમ્પયોગનયવણ્ણના

૨૯. લોકુત્તરચિત્તેસુ પાદકજ્ઝાનાદિવસેન કદાચિ સમ્માસઙ્કપ્પવિરહો સિયા, ન પન વિરતીનં અભાવો મગ્ગસ્સ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સમુચ્છેદવસેન, ફલસ્સ ચ તદનુકૂલવસેન પવત્તનતોતિ વુત્તં ‘‘વિરતિયો પના’’ત્યાદિ. સબ્બથાપીતિ સબ્બેહિપિ તંતંદુચ્ચરિતદુરાજીવાનં વિધમનવસપ્પવત્તેહિ આકારેહિ. ન હિ એતાસં લોકિયેસુ વિય લોકુત્તરેસુપિ મુસાવાદાદીનં વિસું વિસું પહાનવસેન પવત્તિ હોતિ સબ્બેસમેવ દુચ્ચરિતદુરાજીવાનં તેન તેન મગ્ગેન કેસઞ્ચિ સબ્બસો, કેસઞ્ચિ અપાયગમનીયાદિઅવત્થાય પહાનવસેન એકક્ખણે સમુચ્છિન્દનતો. નનુ ચાયમત્થો ‘‘એકતોવા’’તિ ઇમિનાવ સિદ્ધોતિ? તં ન, તિસ્સન્નં એકતોવુત્તિપરિદીપનમત્તેન ચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતાદીનં પટિપક્ખાકારપ્પવત્તિયા અદીપિતત્તા. કેચિ પન ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વાવ ‘‘‘સબ્બથાપી’તિ ઇદં અતિરિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તત્થ તેસં અઞ્ઞાણમેવ કારણં. ‘‘નિયતા’’તિ ઇમિનાપિ લોકિયેસુ વિય કદાચિ સમ્ભવં નિવારેતિ. તથા હેતા લોકિયેસુ યેવાપનકવસેન દેસિતા, ઇધ પન સરૂપેનેવ. કામાવચરકુસલેસ્વેવાતિ અવધારણેન કામાવચરવિપાકકિરિયેસુ મહગ્ગતેસુ ચ સમ્ભવં નિવારેતિ. તથા ચેવ ઉપરિ વક્ખતિ. કદાચીતિ મુસાવાદાદિએકેકદુચ્ચરિતેહિ પટિવિરમણકાલે. કદાચિ ઉપ્પજ્જન્તાપિ ન એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ વીતિક્કમિતબ્બવત્થુસઙ્ખાતાનં અત્તનો આરમ્મણાનં સમ્ભવાપેક્ખત્તાતિ વુત્તં ‘‘વિસું વિસુ’’ન્તિ.

૩૦. અપ્પનાપ્પત્તાનં અપ્પમઞ્ઞાનં ન કદાચિ સોમનસ્સરહિતા પવત્તિ અત્થીતિ ‘‘પઞ્ચમ…પે… ચિત્તેસુ ચા’’તિ વુત્તં. વિનીવરણાદિતાય મહત્તં ગતાનિ, મહન્તેહિ વા ઝાયીહિ ગતાનિ પત્તાનીતિ મહગ્ગતાનિ. નાના હુત્વાતિ ભિન્નારમ્મણત્તા અત્તનો આરમ્મણભૂતાનં દુક્ખિતસુખિતસત્તાનં આપાથગમનાપેક્ખતાય વિસું વિસું હુત્વા. એત્થાતિ ઇમેસુ કામાવચરકુસલચિત્તેસુ, કરુણામુદિતાભાવનાકાલે અપ્પનાવીથિતો પુબ્બે પરિચયવસેન ઉપેક્ખાસહગતચિત્તેહિપિ પરિકમ્મં હોતિ, યથા તં પગુણગન્થં સજ્ઝાયન્તસ્સ કદાચિ અઞ્ઞવિહિતસ્સપિ સજ્ઝાયનં, યથા ચ પગુણવિપસ્સનાય સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ કદાચિ પરિચયબલેન ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેહિપિ સમ્મસનન્તિ ઉપેક્ખાસહગતકામાવચરેસુ કરુણામુદિતાનં અસમ્ભવવાદો કેચિવાદો કતો. અપ્પનાવીથિયં પન તાસં એકન્તતો સોમનસ્સસહગતેસ્વેવ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો ભિન્નજાતિકસ્સ વિય ભિન્નવેદનસ્સપિ આસેવનપચ્ચયાભાવતો.

૩૨. તયો સોળસચિત્તેસૂતિ સમ્માવાચાદયો તયો ધમ્મા અટ્ઠલોકુત્તરકામાવચરકુસલવસેન સોળસચિત્તેસુ જાયન્તિ.

૩૩. એવં નિયતાનિયતસમ્પયોગવસેન વુત્તેસુ અનિયતધમ્મે એકતો દસ્સેત્વા સેસાનં નિયતભાવં દીપેતું ‘‘ઇસ્સામચ્છેરા’’ત્યાદિ વુત્તં. ઇસ્સામચ્છેરકુક્કુચ્ચવિરતિકરુણાદયો નાના કદાચિ જાયન્તિ, માનો ચ કદાચિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’ત્યાદિવસપ્પવત્તિયં જાયતિ. થિનમિદ્ધં તથા કદાચિ અકમ્મઞ્ઞતાવસપ્પવત્તિયં સહ અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિપ્પયોગિવસેન જાયતીતિ યોજના. અથ વા માનો ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દં ‘‘સહા’’તિ એત્થાપિ યોજેત્વા થિનમિદ્ધં તથા કદાચિ સહ ચ સસઙ્ખારિકપટિઘે, દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તસસઙ્ખારિકેસુ ચ ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચેહિ, માનેન ચ સદ્ધિં, કદાચિ તદિતરસસઙ્ખારિકચિત્તસમ્પયોગકાલે, તંસમ્પયોગકાલેપિ વા નાના ચ જાયતીતિ યોજના દટ્ઠબ્બા. અપરે પન આચરિયા ‘‘માનો ચ થિનમિદ્ધઞ્ચ તથા કદાચિ નાના કદાચિ સહ ચ જાયતી’’તિ એત્તકમેવ યોજેસું.

૩૪. સેસાતિ યથાવુત્તેહિ એકાદસહિ અનિયતેહિ ઇતરે એકચત્તાલીસ. કેચિ પન ‘‘યથાવુત્તેહિ અનિયતયેવાપનકેહિ સેસા નિયતયેવાપનકા’’તિ વણ્ણેન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, ઇધ યેવાપનકનામેન કેસઞ્ચિ અનુદ્ધટત્તા. કેવલઞ્હેત્થ નિયતાનિયતવસેન ચિત્તુપ્પાદેસુ યથારહં લબ્ભમાનચેતસિકમત્તસન્દસ્સનં આચરિયેન કતં, ન યેવાપનકનામેન કેચિ ઉદ્ધટાતિ.

એવં તાવ ‘‘ફસ્સાદીસુ અયં ધમ્મો એત્તકેસુ ચિત્તેસુ ઉપલબ્ભતી’’તિ ચિત્તપરિચ્છેદવસેન સમ્પયોગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘ઇમસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે એત્તકા ચેતસિકા’’તિ ચેતસિકરાસિપરિચ્છેદવસેન સઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ગહઞ્ચા’’ત્યાદિ વુત્તં.

સોભનચેતસિકસમ્પયોગનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમ્પયોગનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ગહનયવણ્ણના

૩૫. ‘‘છત્તિંસા’’ત્યાદિ તત્થ તત્થ યથારહં લબ્ભમાનકધમ્મવસેન ગણનસઙ્ગહો.

૩૬. પઠમજ્ઝાને નિયુત્તાનિ ચિત્તાનિ, તં વા એતેસં અત્થીતિ પઠમજ્ઝાનિકચિત્તાનિ. અપ્પમઞ્ઞાનં સત્તારમ્મણત્તા, લોકુત્તરાનઞ્ચ નિબ્બાનારમ્મણત્તા વુત્તં ‘‘અપ્પમઞ્ઞાવજ્જિતા’’તિ. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના અઞ્ઞસમાના, અપ્પમઞ્ઞાવજ્જિતા સોભનચેતસિકા ચ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ આકડ્ઢતિ. ઉપેક્ખાસહગતાતિ વિતક્કવિચારપીતિસુખવજ્જા સુખટ્ઠાનં પવિટ્ઠઉપેક્ખાય સહગતા. પઞ્ચકજ્ઝાનવસેનાતિ વિતક્કવિચારે વિસું વિસું અતિક્કમિત્વા ભાવેન્તસ્સ નાતિતિક્ખઞાણસ્સ વસેન દેસિતસ્સ ઝાનપઞ્ચકસ્સ વસેન. તે પન એકતો અતિક્કમિત્વા ભાવેન્તસ્સ તિક્ખઞાણસ્સ વસેન દેસિતચતુક્કજ્ઝાનવસેન દુતિયજ્ઝાનિકેસુ વિતક્કવિચારવજ્જિતાનં સમ્ભવતો ચતુધા એવ સઙ્ગહો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૩૭. તેત્તિંસદ્વયં ચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનચિત્તેસુ.

મહગ્ગતચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના

૩૮. તીસૂતિ કુસલવિપાકકિરિયવસેન તિવિધેસુ સીલવિસુદ્ધિવસેન સુવિસોધિતકાયવચીપયોગસ્સ કેવલં ચિત્તસમાધાનમત્તેન મહગ્ગતજ્ઝાનાનિ પવત્તન્તિ, ન પન કાયવચીકમ્માનં વિસોધનવસેન, નાપિ દુચ્ચરિતદુરાજીવાનં સમુચ્છિન્દનપટિપ્પસ્સમ્ભનવસેનાતિ વુત્તં ‘‘વિરતિવજ્જિતા’’તિ. પચ્ચેકમેવાતિ વિસું વિસુંયેવ. પન્નરસસૂતિ રૂપાવચરવસેન તીસુ, આરુપ્પવસેન દ્વાદસસૂતિ પન્નરસસુ. અપ્પમઞ્ઞાયો ન લબ્ભન્તીતિ એત્થ કારણં વુત્તમેવ.

મહગ્ગતચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કામાવચરસોભનચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના

૪૦. પચ્ચેકમેવાતિ એકેકાયેવ. અપ્પમઞ્ઞાનં હિ સત્તારમ્મણત્તા, વિરતીનઞ્ચ વીતક્કમિતબ્બવત્થુવિસયત્તા નત્થિ તાસં એકચિત્તુપ્પાદે સમ્ભવોતિ લોકિયવિરતીનં એકન્તકુસલસભાવત્તા નત્થિ અબ્યાકતેસુ સમ્ભવોતિ વુત્તં ‘‘વિરતિવજ્જિતા’’તિ. તેનાહ ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા કુસલાયેવા’’તિ (વિભ. ૭૧૫). ઇતરથા સદ્ધાસતિઆદયો વિય ‘‘સિયા કુસલા, સિયા અબ્યાકતા’’તિ વદેય્ય. ફલસ્સ પન મગ્ગપટિબિમ્બભૂતત્તા, દુચ્ચરિતદુરાજીવાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનતો ચ ન લોકુત્તરવિરતીનં એકન્તકુસલતા યુત્તાતિ તાસં તત્થ અગ્ગહણં. કામાવચરવિપાકાનમ્પિ એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા, અપ્પમઞ્ઞાનઞ્ચ સત્તારમ્મણત્તા, વિરતીનમ્પિ એકન્તકુસલત્તા વુત્તં ‘‘અપ્પમઞ્ઞાવિરતિવજ્જિતા’’તિ.

નનુ ચ પઞ્ઞત્તાદિઆરમ્મણમ્પિ કામાવચરકુસલં હોતીતિ તસ્સ વિપાકેનપિ કુસલસદિસારમ્મણેન ભવિતબ્બં યથા તં મહગ્ગતલોકુત્તરવિપાકેહીતિ? નયિદમેવં, કામતણ્હાધીનસ્સ ફલભૂતત્તા. યથા હિ દાસિયા પુત્તો માતરા ઇચ્છિતં કાતું અસક્કોન્તો સામિકેનેવ ઇચ્છિતિચ્છિતં કરોતિ, એવં કામતણ્હાયત્તતાય દાસિસદિસસ્સ કામાવચરકમ્મસ્સ વિપાકભૂતં ચિત્તં તેન ગહિતારમ્મણં અગ્ગહેત્વા કામતણ્હારમ્મણમેવ ગણ્હાતીતિ. દ્વાદસધાતિ કુસલવિપાકકિરિયભેદેસુ પચ્ચેકં ચત્તારો ચત્તારો દુકાતિ કત્વા તીસુ દ્વાદસધા.

૪૨. ઇદાનિ ઇમેસુ પઠમજ્ઝાનિકાદીહિ દુતિયજ્ઝાનિકાદીનં ભેદકરધમ્મે દસ્સેતું ‘‘અનુત્તરે ઝાનધમ્મા’’ત્યાદિ વુત્તં. અનુત્તરે ચિત્તે વિતક્કવિચારપીતિસુખવસેન ઝાનધમ્મા વિસેસકા ભેદકા. મજ્ઝિમે મહગ્ગતે અપ્પમઞ્ઞા, ઝાનધમ્મા ચ. પરિત્તેસુ કામાવચરેસુ વિરતી, ઞાણપીતી ચ અપ્પમઞ્ઞા ચ વિસેસકા, તત્થ વિરતી કુસલેહિ વિપાકકિરિયાનં વિસેસકા, અપ્પમઞ્ઞા કુસલકિરિયેહિ વિપાકાનં, ઞાણપીતી પન તીસુ પઠમયુગળાદીહિ દુતિયયુગળાદીનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

કામાવચરસોભનચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના

૪૪. દુતિયે અસઙ્ખારિકેતિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તે અસઙ્ખારિકે લોભમાનેન તથેવ અઞ્ઞસમાના, અકુસલસાધારણા ચ એકૂનવીસતિ ધમ્માતિ સમ્બન્ધો.

૪૫. તતિયેતિ ઉપેક્ખાસહગતદિટ્ઠિસમ્પયુત્તે અસઙ્ખારિકે.

૪૬. ચતુત્થેતિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તે અસઙ્ખારિકે.

૪૭. ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ પનેત્થ પચ્ચેકમેવ યોજેતબ્બાનિ ભિન્નારમ્મણત્તાયેવાતિ અધિપ્પાયો.

૫૦. અધિમોક્ખસ્સ નિચ્છયાકારપ્પવત્તિતો દ્વેળ્હકસભાવે વિચિકિચ્છાચિત્તે સમ્ભવો નત્થીતિ ‘‘અધિમોક્ખવિરહિતા’’તિ વુત્તં.

૫૧. એકૂનવીસતિ પઠમદુતિયઅસઙ્ખારિકેસુ, અટ્ઠારસ તતિયચતુત્થઅસઙ્ખારિકેસુ, વીસ પઞ્ચમે અસઙ્ખારિકે, એકવીસ પઠમદુતિયસસઙ્ખારિકેસુ, વીસતિ તતિયચતુત્થસસઙ્ખારિકેસુ, દ્વાવીસ પઞ્ચમે સસઙ્ખારિકે, પન્નરસ મોમૂહદ્વયેતિ એવં અકુસલે સત્તધા ઠિતાતિ યોજના.

૫૨. સાધારણાતિ અકુસલાનં સબ્બેસમેવ સાધારણભૂતા ચત્તારો સમાના ચ છન્દપીતિઅધિમોક્ખવજ્જિતા અઞ્ઞસમાના અપરે દસાતિ એતે ચુદ્દસ ધમ્મા સબ્બાકુસલયોગિનોતિ પવુચ્ચન્તીતિ યોજના.

અકુસલચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અહેતુકચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના

૫૪. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના અઞ્ઞસમાને પચ્ચામસતિ.

૫૬. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા વિય વિસિટ્ઠમનનકિચ્ચાયોગતો મનનમત્તા ધાતૂતિ મનોધાતુ. અહેતુકપટિસન્ધિયુગળેતિ ઉપેક્ખાસન્તીરણદ્વયે.

૫૮. દ્વાદસ હસનચિત્તે, એકાદસ વોટ્ઠબ્બનસુખસન્તીરણેસુ, દસ મનોધાતુત્તિકાહેતુકપટિસન્ધિયુગળવસેન પઞ્ચસુ, સત્ત દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસૂતિ અટ્ઠારસાહેતુકેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ સઙ્ગહો ચતુબ્બિધો હોતીતિ યોજના.

૫૯. તેત્તિંસવિધસઙ્ગહોતિ અનુત્તરે પઞ્ચ, તથા મહગ્ગતે, કામાવચરસોભને દ્વાદસ, અકુસલે સત્ત, અહેતુકે ચત્તારોતિ તેત્તિંસવિધસઙ્ગહો.

૬૦. ઇત્થં યથાવુત્તનયેન ચિત્તાવિયુત્તાનં ચેતસિકાનં ચિત્તપરિચ્છેદવસેન વુત્તં સમ્પયોગઞ્ચ ચેતસિકરાસિપરિચ્છેદવસેન વુત્તં સઙ્ગહઞ્ચ ઞત્વા યથાયોગં ચિત્તેન સમં ભેદં ઉદ્દિસે ‘‘સબ્બચિત્તસાધારણા તાવ સત્ત એકૂનનવુતિચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જનતો પચ્ચેકં એકૂનનવુતિવિધા, પકિણ્ણકેસુ વિતક્કો પઞ્ચપઞ્ઞાસચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જનતો પઞ્ચપઞ્ઞાસવિધો’’ત્યાદિના કથેય્યાતિ અત્થો.

અહેતુકચિત્તસઙ્ગહનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

ચેતસિકપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.