વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં

વિસુદ્ધિભેદો

૪૩. વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને પન સીલવિસુદ્ધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ચેતિ સત્તવિધેન વિસુદ્ધિસઙ્ગહો.

૪૪. અનિચ્ચલક્ખણં દુક્ખલક્ખણં અનત્તલક્ખણઞ્ચેતિ તીણિ લક્ખણાનિ.

૪૫. અનિચ્ચાનુપસ્સના દુક્ખાનુપસ્સના અનત્તાનુપસ્સના ચેતિ તિસ્સો અનુપસ્સના.

૪૬. સમ્મસનઞાણં ઉદયબ્બયઞાણં ભઙ્ગઞાણં ભયઞાણં આદીનવઞાણં નિબ્બિદાઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં પટિસઙ્ખાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં અનુલોમઞાણઞ્ચેતિ દસ વિપસ્સનાઞાણાનિ.

૪૭. સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો, અનિમિત્તો વિમોક્ખો, અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો ચેતિ તયો વિમોક્ખા.

૪૮. સુઞ્ઞતાનુપસ્સના અનિમિત્તાનુપસ્સના અપ્પણિહિતાનુપસ્સાના ચેતિ તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ.

૪૯. કથં? પાતિમોક્ખસંવરસીલં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલઞ્ચેતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં સીલવિસુદ્ધિ નામ.

૫૦. ઉપચારસમાધિ અપ્પનાસમાધિ ચેતિ દુવિધોપિ સમાધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ નામ.

૫૧. લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનવસેન નામરૂપ પરિગ્ગહો દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ નામ.

૫૨. તેસમેવ ચ નામરૂપાનં પચ્ચયપરિગ્ગહો કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ નામ.

૫૩. તતો પરં પન તથાપરિગ્ગહિતેસુ સપ્પચ્ચયેસુ તેભૂમકસઙ્ખારેસુ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ ખન્ધાદિનયમારબ્ભ કલાપવસેન સઙ્ખિપિત્વા ‘‘અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેના’’તિ અદ્ધાનવસેન સન્તતિવસેન ખણવસેન વા સમ્મસનઞાણેન લક્ખણત્તયં સમ્મસન્તસ્સ તેસ્વેવ પચ્ચયવસેન ખણવસેન ચ ઉદયબ્બયઞાણેન ઉદયબ્બયં સમનુપસ્સન્તસ્સ ચ –

‘‘ઓભાસો પીતિ પસ્સદ્ધિ, અધિમોક્ખો ચ પગ્ગહો;

સુખં ઞાણમુપટ્ઠાનમુપેક્ખા ચ નિકન્તિ ચે’’તિ. –

ઓભાસાદિવિપસ્સનુપક્કિલેસપરિપન્થપરિગ્ગહવસેન મગ્ગામગ્ગલક્ખણવવત્થાનં મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૪. તથા પરિપન્થવિમુત્તસ્સ પન તસ્સ ઉદયબ્બયઞાણતો પટ્ઠાય યા વાનુલોમા તિલક્ખણં વિપસ્સનાપરમ્પરાય પટિપજ્જન્તસ્સ નવ વિપસ્સનાઞાણાનિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૫. તસ્સેવં પટિપજ્જન્તસ્સ પન વિપસ્સનાપરિપાકમાગમ્મ ‘‘ઇદાનિ અપ્પના ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ભવઙ્ગં વોચ્છિજ્જિત્વા ઉપ્પન્નમનોદ્વારાવજ્જનાનન્તરં દ્વે તીણિ વિપસ્સનાચિત્તાનિ યં કિઞ્ચિ અનિચ્ચાદિલક્ખણમારબ્ભ પરિકમ્મોપચારાનુલોમનામેન પવત્તન્તિ.

૫૬. યા સિખાપ્પત્તા, સા સાનુલોમા સઙ્ખારુપેક્ખા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાતિ ચ પવુચ્ચતિ.

૫૭. તતો પરં ગોત્રભુચિત્તં નિબ્બાનમાલમ્બિત્વા પુથુજ્જનગોત્તમભિભવન્તં, અરિયગોત્તમભિસમ્ભોન્તઞ્ચ પવત્તતિ.

૫૮. તસ્સાનન્તરમેવ મગ્ગો દુક્ખસચ્ચં પરિજાનન્તો સમુદયસચ્ચં પજહન્તો, નિરોધસચ્ચં સચ્છિકરોન્તો, મગ્ગસચ્ચં ભાવનાવસેન અપ્પનાવીથિમોતરતિ.

૫૯. તતો પરં દ્વે તીણિ ફલચિત્તાનિ પવત્તિત્વા ભવઙ્ગપાતોવ હોતિ, પુન ભવઙ્ગં વોચ્છિન્દિત્વા પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ પવત્તન્તિ.

૬૦. મગ્ગં ફલઞ્ચ નિબ્બાનં, પચ્ચવેક્ખતિ પણ્ડિતો.

હીને કિલેસે સેસે ચ, પચ્ચવેક્ખતિ વાન વા.

છબ્બિસુદ્ધિકમેનેવં, ભાવેતબ્બો ચતુબ્બિધો;

ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, નામ મગ્ગો પવુચ્ચતિ.

અયમેત્થ વિસુદ્ધિભેદો.

વિમોક્ખભેદો

૬૧. તત્થ અનત્તાનુપસ્સના અત્તાભિનિવેસં મુઞ્ચન્તી સુઞ્ઞતાનુપસ્સના નામ વિમોક્ખમુખં હોતિ.

૬૨. અનિચ્ચાનુપસ્સના વિપલ્લાસનિમિત્તં મુઞ્ચન્તી અનિમિત્તાનુપસ્સના નામ.

૬૩. દુક્ખાનુપસ્સના તણ્હાપણિધિં મુઞ્ચન્તી અપ્પણિહિતાનુપસ્સના નામ.

૬૪. તસ્મા યદિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનત્તતો વિપસ્સતિ, સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો નામ હોતિ મગ્ગો.

૬૫. યદિ અનિચ્ચતો વિપસ્સતિ, અનિમિત્તો વિમોક્ખો નામ.

૬૬. યદિ દુક્ખતો વિપસ્સતિ, અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો નામાતિ ચ મગ્ગો વિપસ્સનાગમનવસેન તીણિ નામાનિ લભતિ, તથા ફલઞ્ચ મગ્ગાગમનવસેન મગ્ગવીથિયં.

૬૭. ફલસમાપત્તિવીથિયં પન યથાવુત્તનયેન વિપસ્સન્તાનં યથાસકફલમુપ્પજ્જમાનમ્પિ વિપસ્સનાગમનવસેનેવ સુઞ્ઞતાદિવિમોક્ખોતિ ચ પવુચ્ચતિ, આરમ્મણવસેન પન સરસવસેન ચ નામત્તયં સબ્બત્થ સબ્બેસમ્પિ સમમેવ ચ.

અયમેત્થ વિમોક્ખભેદો.

પુગ્ગલભેદો

૬૮. એત્થ પન સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેત્વા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાપહાનેન પહીનાપાયગમનો સત્તક્ખત્તુપરમો સોતાપન્નો નામ હોતિ.

૬૯. સકદાગામિમગ્ગં ભાવેત્વા રાગદોસમોહાનં તનુકરત્તા સકદાગામી નામ હોતિ સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા.

૭૦. અનાગામિમગ્ગં ભાવેત્વા કામરાગબ્યાપાદાનમનવસેસપ્પહાનેન અનાગામી નામ હોતિ અનાગન્ત્વા ઇત્થત્તં.

૭૧. અરહત્તમગ્ગં ભાવેત્વા અનવસેસકિલેસપ્પહાનેન અરહા નામ હોતિ ખીણાસવો લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યોતિ.

અયમેત્થ પુગ્ગલભેદો.

સમાપત્તિભેદો

૭૨. ફલસમાપત્તિવીથિયં પનેત્થ સબ્બેસમ્પિ યથાસકફલવસેન સાધારણાવ.

૭૩. નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનં પન અનાગામીનઞ્ચેવ અરહન્તાનઞ્ચ લબ્ભતિ, તત્થ યથાક્કમં પઠમજ્ઝાનાદિમહગ્ગતસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ ગતે સઙ્ખારધમ્મે તત્થ તત્થેવ વિપસ્સન્તો યાવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ગન્ત્વા તતો પરં અધિટ્ઠેય્યાદિકં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ, તસ્સ દ્વિન્નં અપ્પનાજવનાનં પરતો વોચ્છિજ્જતિ ચિત્તસન્તતિ, તતો નિરોધસમાપન્નો નામ હોતિ.

૭૪. વુટ્ઠાનકાલે પન અનાગામિનો અનાગામિફલચિત્તં, અરહતો અરહત્તફલચિત્તં એકવારમેવ પવત્તિત્વા ભવઙ્ગપાતો હોતિ, તતો પરં પચ્ચવેક્ખણઞાણં પવત્તતિ.

અયમેત્થ સમાપત્તિભેદો.

નિટ્ઠિતો ચ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનનયો.

ઉય્યોજનં

૭૫. ભાવેતબ્બં પનિચ્ચેવં, ભાવનાદ્વયમુત્તમં.

પટિપત્તિરસસ્સાદં, પત્થયન્તેન સાસનેતિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહે કમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહવિભાગો નામ

નવમો પરિચ્છેદો.

નિગમનં

(ક) ચારિત્તસોભિતવિસાલકુલોદયેન,

સદ્ધાભિવુડ્ઢપરિસુદ્ધગુણોદયેન;

નમ્પવ્હયેન પણિધાય પરાનુકમ્પં,

યં પત્થિતં પકરણં પરિનિટ્ઠિતં તં.

(ખ) પુઞ્ઞેન તેન વિપુલેન તુ મૂલસોમં;

ધઞ્ઞાધિવાસમુદિતોદિતમાયુકન્તં;

પઞ્ઞાવદાતગુણસોભિતલજ્જિભિક્ખૂ,

મઞ્ઞન્તુ પુઞ્ઞવિભવોદયમઙ્ગલાય.

ઇતિ અનુરુદ્ધાચરિયેન રચિતં

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહં નામ પકરણં.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.