૯. કમ્મટ્ઠાનપરિચ્છેદો

૧. સમથવિપસ્સનાનં, ભાવનાનમિતો પરં.

કમ્મટ્ઠાનં પવક્ખામિ, દુવિધમ્પિ યથાક્કમં.

સમથકમ્મટ્ઠાનં

૨. તત્થ સમથસઙ્ગહે તાવ દસ કસિણાનિ, દસ અસુભા, દસ અનુસ્સતિયો, ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો, એકા સઞ્ઞા, એકં વવત્થાનં, ચત્તારો આરુપ્પા ચેતિ સત્તવિધેન સમથકમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહો.

ચરિતભેદો

૩. રાગચરિતા દોસચરિતા મોહચરિતા સદ્ધાચરિતા બુદ્ધિચરિતા વિતક્કચરિતા ચેતિ છબ્બિધેન ચરિતસઙ્ગહો.

ભાવનાભેદો

૪. પરિકમ્મભાવના ઉપચારભાવના અપ્પનાભાવના ચેતિ તિસ્સો ભાવના.

નિમિત્તભેદો

૫. પરિકમ્મનિમિત્તં ઉગ્ગહનિમિત્તં પટિભાગનિમિત્તઞ્ચેતિ તીણિ નિમિત્તાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ.

૬. કથં? પથવીકસિણં આપોકસિણં તેજોકસિણં વાયોકસિણં નીલકસિણં પીતકસિણં લોહિતકસિણં ઓદાતકસિણં આકાસકસિણં આલોકકસિણઞ્ચેતિ ઇમાનિ દસ કસિણાનિ નામ.

૭. ઉદ્ધુમાતકં વિનીલકં વિપુબ્બકં વિચ્છિદ્દકં વિક્ખાયિતકં વિક્ખિત્તકં હતવિક્ખિત્તકં લોહિતકં પુળવકં અટ્ઠિકઞ્ચેતિ ઇમે દસ અસુભા નામ.

૮. બુદ્ધાનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ સંઘાનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ મરણાનુસ્સતિ કાયગતાસતિ આનાપાનસ્સતિ ચેતિ ઇમા દસ અનુસ્સતિયો નામ.

૯. મેત્તા કરુણા મુદિતા ઉપેક્ખા ચેતિ ઇમા ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો નામ, બ્રહ્મવિહારોતિ ચ પવુચ્ચતિ.

૧૦. આહારેપટિકૂલસઞ્ઞા એકા સઞ્ઞા નામ.

૧૧. ચતુધાતુવવત્થાનં એકં વવત્થાનં નામ.

૧૨. આકાસાનઞ્ચાયતનાદયો ચત્તારો આરુપ્પા નામાતિ સબ્બથાપિ સમથનિદ્દેસે ચત્તાલીસ કમ્મટ્ઠાનાનિ ભવન્તિ.

સપ્પાયભેદો

૧૩. ચરિતાસુ પન દસ અસુભા કાયગતાસતિસઙ્ખાતા કોટ્ઠાસભાવના ચ રાગચરિતસ્સ સપ્પાયા.

૧૪. ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો નીલાદીનિ ચ ચત્તારિ કસિણાનિ દોસચરિતસ્સ.

૧૫. આનાપાનં મોહચરિતસ્સ વિતક્કચરિતસ્સ ચ,

૧૬. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદયો છ સદ્ધાચરિતસ્સ.

૧૭. મરણઉપસમસઞ્ઞાવવત્થાનાનિ બુદ્ધિચરિતસ્સ.

૧૮. સેસાનિ પન સબ્બાનિપિ કમ્મટ્ઠાનાનિ સબ્બેસમ્પિ સપ્પાયાનિ, તત્થાપિ કસિણેસુ પુથુલં મોહચરિતસ્સ, ખુદ્દકં વિતક્કચરિતસ્સેવાતિ.

અયમેત્થ સપ્પાયભેદો.

ભાવનાભેદો

૧૯. ભાવનાસુ સબ્બત્થાપિ પરિકમ્મભાવના લબ્ભતેવ, બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ અટ્ઠસુ સઞ્ઞાવવત્થાનેસુ ચાતિ દસસુકમ્મટ્ઠાનેસુ ઉપચારભાવનાવ સમ્પજ્જતિ, નત્થિ અપ્પના.

૨૦. સેસેસુ પન સમતિંસકમ્મટ્ઠાનેસુ અપ્પનાભાવનાપિ સમ્પજ્જતિ.

૨૧. તત્થાપિ દસ કસિણાનિ આનાપાનઞ્ચ પઞ્ચકજ્ઝાનિકાનિ.

૨૨. દસ અસુભા કાયગતાસતિ ચ પઠમજ્ઝાનિકા.

૨૩. મેત્તાદયો તયો ચતુક્કજ્ઝાનિકા.

૨૪. ઉપેક્ખા પઞ્ચમજ્ઝાનિકાતિ છબ્બીસતિ રૂપાવચરજ્ઝાનિકાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ.

૨૫. ચત્તારો પન આરુપ્પા આરુપ્પજ્ઝાનિકાતિ.

અયમેત્થ ભાવનાભેદો.

ગોચરભેદો

૨૬. નિમિત્તેસુ પન પરિકમ્મનિમિત્તં ઉગ્ગહનિમિત્તઞ્ચ સબ્બત્થાપિ યથારહં પરિયાયેન લબ્ભન્તેવ.

૨૭. પટિભાગનિમિત્તં પન કસિણાસુભકોટ્ઠાસઆનાપાનેસ્વેવ લબ્ભતિ, તત્થ હિ પટિભાગનિમિત્તમારબ્ભ ઉપચારસમાધિ અપ્પનાસમાધિ ચ પવત્તન્તિ.

૨૮. કથં? આદિકમ્મિકસ્સ હિ પથવીમણ્ડલાદીસુ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ તમારમ્મણં પરિકમ્મનિમિત્તન્તિ પવુચ્ચતિ, સા ચ ભાવના પરિકમ્મભાવના નામ.

૨૯. યદા પન તં નિમિત્તં ચિત્તેન સમુગ્ગહિતં હોતિ, ચક્ખુના પસ્સન્તસ્સેવ મનોદ્વારસ્સ આપાથમાગતં, તદા તમેવારમ્મણં ઉગ્ગહનિમિત્તં નામ, સા ચ ભાવના સમાધિયતિ.

૩૦. તથા સમાહિતસ્સ પનેતસ્સ તતો પરં તસ્મિં ઉગ્ગહનિમિત્તે પરિકમ્મસમાધિના ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ યદા તપ્પટિભાગં વત્થુધમ્મવિમુચ્ચિતં પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં ભાવનામયમારમ્મણં ચિત્તે સન્નિસન્નં સમપ્પિતં હોતિ, તદા તં પટિભાગનિમિત્તં સમુપ્પન્નન્તિ પવુચ્ચતિ.

૩૧. તતો પટ્ઠાય પરિપન્થવિપ્પહીના કામાવચરસમાધિસઙ્ખાતા ઉપચારભાવના નિપ્ફન્ના નામ હોતિ.

૩૨. તતો પરં તમેવ પરિભાગનિમિત્તં ઉપચારસમાધિના સમાસેવન્તસ્સ રૂપાવચરપઠમજ્ઝાનમપ્પેતિ.

૩૩. તતો પરં તમેવ પઠમજ્ઝાનં આવજ્જનં સમાપજ્જનં અધિટ્ઠાનં વુટ્ઠાનં પચ્ચવેક્ખણા ચેતિ ઇમાહિ પઞ્ચહિ વસિતાહિ વસીભૂતં કત્વા વિતક્કાદિકમોળારિકઙ્ગં પહાનાય વિચારાદિસુખુમઙ્ગુપત્તિયા પદહતો યથાક્કમં દુતિયજ્ઝાનાદયો યથારહમપ્પેન્તિ.

૩૪. ઇચ્ચેવં પથવીકસિણાદીસુ દ્વાવીસતિકમ્મટ્ઠાનેસુ પટિભાગનિમિત્તમુપલબ્ભતિ.

૩૫. અવસેસેસુ પન અપ્પમઞ્ઞા સત્તપઞ્ઞત્તિયં પવત્તન્તિ.

૩૬. આકાસવજ્જિતકસિણેસુ પન યં કિઞ્ચિ કસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા લદ્ધમાકાસં અનન્તવસેન પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ પઠમારુપ્પમપ્પેતિ.

૩૭. તમેવ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં અનન્તવસેન પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ દુતિયારુપ્પમપ્પેતિ.

૩૮. તમેવ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવં પન ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ તતિયારુપ્પમપ્પેતિ.

૩૯. તતિયારુપ્પં ‘‘સન્તમેતં, પણીતમેત’’ન્તિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ ચતુત્થારુપ્પમપ્પેતિ.

૪૦. અવસેસેસુ ચ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ બુદ્ધગુણાદિકમારમ્મણમારબ્ભ પરિકમ્મં કત્વા તસ્મિં નિમિત્તે સાધુકમુગ્ગહિતે તત્થેવ પરિકમ્મઞ્ચ સમાધિયતિ, ઉપચારો ચ સમ્પજ્જતિ.

૪૧. અભિઞ્ઞાવસેન પવત્તમાનં પન રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનં અભિઞ્ઞાપાદકપઞ્ચમજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા અધિટ્ઠેય્યાદિકમાવજ્જેત્વા પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ યથારહમપ્પેતિ.

૪૨. અભિઞ્ઞા ચ નામ –

ઇદ્ધિવિધં દિબ્બસોતં, પરચિત્તવિજાનના;

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ, દિબ્બચક્ખૂતિ પઞ્ચધા.

અયમેત્થ ગોચરભેદો.

નિટ્ઠિતો ચ સમથકમ્મટ્ઠાનનયો.

વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં

વિસુદ્ધિભેદો

૪૩. વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને પન સીલવિસુદ્ધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ચેતિ સત્તવિધેન વિસુદ્ધિસઙ્ગહો.

૪૪. અનિચ્ચલક્ખણં દુક્ખલક્ખણં અનત્તલક્ખણઞ્ચેતિ તીણિ લક્ખણાનિ.

૪૫. અનિચ્ચાનુપસ્સના દુક્ખાનુપસ્સના અનત્તાનુપસ્સના ચેતિ તિસ્સો અનુપસ્સના.

૪૬. સમ્મસનઞાણં ઉદયબ્બયઞાણં ભઙ્ગઞાણં ભયઞાણં આદીનવઞાણં નિબ્બિદાઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં પટિસઙ્ખાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં અનુલોમઞાણઞ્ચેતિ દસ વિપસ્સનાઞાણાનિ.

૪૭. સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો, અનિમિત્તો વિમોક્ખો, અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો ચેતિ તયો વિમોક્ખા.

૪૮. સુઞ્ઞતાનુપસ્સના અનિમિત્તાનુપસ્સના અપ્પણિહિતાનુપસ્સાના ચેતિ તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ.

૪૯. કથં? પાતિમોક્ખસંવરસીલં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલઞ્ચેતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં સીલવિસુદ્ધિ નામ.

૫૦. ઉપચારસમાધિ અપ્પનાસમાધિ ચેતિ દુવિધોપિ સમાધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ નામ.

૫૧. લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનવસેન નામરૂપ પરિગ્ગહો દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ નામ.

૫૨. તેસમેવ ચ નામરૂપાનં પચ્ચયપરિગ્ગહો કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ નામ.

૫૩. તતો પરં પન તથાપરિગ્ગહિતેસુ સપ્પચ્ચયેસુ તેભૂમકસઙ્ખારેસુ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ ખન્ધાદિનયમારબ્ભ કલાપવસેન સઙ્ખિપિત્વા ‘‘અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેના’’તિ અદ્ધાનવસેન સન્તતિવસેન ખણવસેન વા સમ્મસનઞાણેન લક્ખણત્તયં સમ્મસન્તસ્સ તેસ્વેવ પચ્ચયવસેન ખણવસેન ચ ઉદયબ્બયઞાણેન ઉદયબ્બયં સમનુપસ્સન્તસ્સ ચ –

‘‘ઓભાસો પીતિ પસ્સદ્ધિ, અધિમોક્ખો ચ પગ્ગહો;

સુખં ઞાણમુપટ્ઠાનમુપેક્ખા ચ નિકન્તિ ચે’’તિ. –

ઓભાસાદિવિપસ્સનુપક્કિલેસપરિપન્થપરિગ્ગહવસેન મગ્ગામગ્ગલક્ખણવવત્થાનં મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૪. તથા પરિપન્થવિમુત્તસ્સ પન તસ્સ ઉદયબ્બયઞાણતો પટ્ઠાય યા વાનુલોમા તિલક્ખણં વિપસ્સનાપરમ્પરાય પટિપજ્જન્તસ્સ નવ વિપસ્સનાઞાણાનિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૫. તસ્સેવં પટિપજ્જન્તસ્સ પન વિપસ્સનાપરિપાકમાગમ્મ ‘‘ઇદાનિ અપ્પના ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ભવઙ્ગં વોચ્છિજ્જિત્વા ઉપ્પન્નમનોદ્વારાવજ્જનાનન્તરં દ્વે તીણિ વિપસ્સનાચિત્તાનિ યં કિઞ્ચિ અનિચ્ચાદિલક્ખણમારબ્ભ પરિકમ્મોપચારાનુલોમનામેન પવત્તન્તિ.

૫૬. યા સિખાપ્પત્તા, સા સાનુલોમા સઙ્ખારુપેક્ખા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાતિ ચ પવુચ્ચતિ.

૫૭. તતો પરં ગોત્રભુચિત્તં નિબ્બાનમાલમ્બિત્વા પુથુજ્જનગોત્તમભિભવન્તં, અરિયગોત્તમભિસમ્ભોન્તઞ્ચ પવત્તતિ.

૫૮. તસ્સાનન્તરમેવ મગ્ગો દુક્ખસચ્ચં પરિજાનન્તો સમુદયસચ્ચં પજહન્તો, નિરોધસચ્ચં સચ્છિકરોન્તો, મગ્ગસચ્ચં ભાવનાવસેન અપ્પનાવીથિમોતરતિ.

૫૯. તતો પરં દ્વે તીણિ ફલચિત્તાનિ પવત્તિત્વા ભવઙ્ગપાતોવ હોતિ, પુન ભવઙ્ગં વોચ્છિન્દિત્વા પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ પવત્તન્તિ.

૬૦. મગ્ગં ફલઞ્ચ નિબ્બાનં, પચ્ચવેક્ખતિ પણ્ડિતો.

હીને કિલેસે સેસે ચ, પચ્ચવેક્ખતિ વાન વા.

છબ્બિસુદ્ધિકમેનેવં, ભાવેતબ્બો ચતુબ્બિધો;

ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, નામ મગ્ગો પવુચ્ચતિ.

અયમેત્થ વિસુદ્ધિભેદો.

વિમોક્ખભેદો

૬૧. તત્થ અનત્તાનુપસ્સના અત્તાભિનિવેસં મુઞ્ચન્તી સુઞ્ઞતાનુપસ્સના નામ વિમોક્ખમુખં હોતિ.

૬૨. અનિચ્ચાનુપસ્સના વિપલ્લાસનિમિત્તં મુઞ્ચન્તી અનિમિત્તાનુપસ્સના નામ.

૬૩. દુક્ખાનુપસ્સના તણ્હાપણિધિં મુઞ્ચન્તી અપ્પણિહિતાનુપસ્સના નામ.

૬૪. તસ્મા યદિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનત્તતો વિપસ્સતિ, સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો નામ હોતિ મગ્ગો.

૬૫. યદિ અનિચ્ચતો વિપસ્સતિ, અનિમિત્તો વિમોક્ખો નામ.

૬૬. યદિ દુક્ખતો વિપસ્સતિ, અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો નામાતિ ચ મગ્ગો વિપસ્સનાગમનવસેન તીણિ નામાનિ લભતિ, તથા ફલઞ્ચ મગ્ગાગમનવસેન મગ્ગવીથિયં.

૬૭. ફલસમાપત્તિવીથિયં પન યથાવુત્તનયેન વિપસ્સન્તાનં યથાસકફલમુપ્પજ્જમાનમ્પિ વિપસ્સનાગમનવસેનેવ સુઞ્ઞતાદિવિમોક્ખોતિ ચ પવુચ્ચતિ, આરમ્મણવસેન પન સરસવસેન ચ નામત્તયં સબ્બત્થ સબ્બેસમ્પિ સમમેવ ચ.

અયમેત્થ વિમોક્ખભેદો.

પુગ્ગલભેદો

૬૮. એત્થ પન સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેત્વા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાપહાનેન પહીનાપાયગમનો સત્તક્ખત્તુપરમો સોતાપન્નો નામ હોતિ.

૬૯. સકદાગામિમગ્ગં ભાવેત્વા રાગદોસમોહાનં તનુકરત્તા સકદાગામી નામ હોતિ સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા.

૭૦. અનાગામિમગ્ગં ભાવેત્વા કામરાગબ્યાપાદાનમનવસેસપ્પહાનેન અનાગામી નામ હોતિ અનાગન્ત્વા ઇત્થત્તં.

૭૧. અરહત્તમગ્ગં ભાવેત્વા અનવસેસકિલેસપ્પહાનેન અરહા નામ હોતિ ખીણાસવો લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યોતિ.

અયમેત્થ પુગ્ગલભેદો.

સમાપત્તિભેદો

૭૨. ફલસમાપત્તિવીથિયં પનેત્થ સબ્બેસમ્પિ યથાસકફલવસેન સાધારણાવ.

૭૩. નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનં પન અનાગામીનઞ્ચેવ અરહન્તાનઞ્ચ લબ્ભતિ, તત્થ યથાક્કમં પઠમજ્ઝાનાદિમહગ્ગતસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ ગતે સઙ્ખારધમ્મે તત્થ તત્થેવ વિપસ્સન્તો યાવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ગન્ત્વા તતો પરં અધિટ્ઠેય્યાદિકં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ, તસ્સ દ્વિન્નં અપ્પનાજવનાનં પરતો વોચ્છિજ્જતિ ચિત્તસન્તતિ, તતો નિરોધસમાપન્નો નામ હોતિ.

૭૪. વુટ્ઠાનકાલે પન અનાગામિનો અનાગામિફલચિત્તં, અરહતો અરહત્તફલચિત્તં એકવારમેવ પવત્તિત્વા ભવઙ્ગપાતો હોતિ, તતો પરં પચ્ચવેક્ખણઞાણં પવત્તતિ.

અયમેત્થ સમાપત્તિભેદો.

નિટ્ઠિતો ચ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનનયો.

ઉય્યોજનં

૭૫. ભાવેતબ્બં પનિચ્ચેવં, ભાવનાદ્વયમુત્તમં.

પટિપત્તિરસસ્સાદં, પત્થયન્તેન સાસનેતિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહે કમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહવિભાગો નામ

નવમો પરિચ્છેદો.

નિગમનં

(ક) ચારિત્તસોભિતવિસાલકુલોદયેન,

સદ્ધાભિવુડ્ઢપરિસુદ્ધગુણોદયેન;

નમ્પવ્હયેન પણિધાય પરાનુકમ્પં,

યં પત્થિતં પકરણં પરિનિટ્ઠિતં તં.

(ખ) પુઞ્ઞેન તેન વિપુલેન તુ મૂલસોમં;

ધઞ્ઞાધિવાસમુદિતોદિતમાયુકન્તં;

પઞ્ઞાવદાતગુણસોભિતલજ્જિભિક્ખૂ,

મઞ્ઞન્તુ પુઞ્ઞવિભવોદયમઙ્ગલાય.

ઇતિ અનુરુદ્ધાચરિયેન રચિતં

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહં નામ પકરણં.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.