૫. જરાવગ્ગો

૧. જરાધમ્મસુત્તં

૫૧૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો પચ્છાતપે નિસિન્નો હોતિ પિટ્ઠિં ઓતાપયમાનો.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા ભગવતો ગત્તાનિ પાણિના અનોમજ્જન્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! ન ચેવં દાનિ, ભન્તે, ભગવતો તાવ પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો, સિથિલાનિ ચ ગત્તાનિ સબ્બાનિ વલિયજાતાનિ, પુરતો પબ્ભારો ચ કાયો, દિસ્સતિ ચ ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તં – ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સોતિન્દ્રિયસ્સ ઘાનિન્દ્રિયસ્સ જિવ્હિન્દ્રિયસ્સ કાયિન્દ્રિયસ્સા’’તિ.

‘‘એવઞ્હેતં, આનન્દ, હોતિ – જરાધમ્મો યોબ્બઞ્ઞે, બ્યાધિધમ્મો આરોગ્યે, મરણધમ્મો જીવિતે. ન ચેવ તાવ પરિસુદ્ધો હોતિ છવિવણ્ણો પરિયોદાતો, સિથિલાનિ ચ હોન્તિ ગત્તાનિ સબ્બાનિ વલિયજાતાનિ, પુરતો પબ્ભારો ચ કાયો, દિસ્સતિ ચ ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તં – ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સોતિન્દ્રિયસ્સ ઘાનિન્દ્રિયસ્સ જિવ્હિન્દ્રિયસ્સ કાયિન્દ્રિયસ્સા’’તિ.

‘‘ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વા ચ સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘ધી તં જમ્મિ જરે અત્થુ, દુબ્બણ્ણકરણી જરે;

તાવ મનોરમં બિમ્બં, જરાય અભિમદ્દિતં.

‘‘યોપિ વસ્સસતં જીવે, સોપિ મચ્ચુપરાયણો [સબ્બે મચ્ચુપરાયના (સ્યા. કં. ક.)];

ન કિઞ્ચિ પરિવજ્જેતિ, સબ્બમેવાભિમદ્દતી’’તિ. પઠમં;

૨. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તં

૫૧૨. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભો ગોતમ, ઇન્દ્રિયાનિ નાનાવિસયાનિ નાનાગોચરાનિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તિ. કતમાનિ પઞ્ચ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં, ઘાનિન્દ્રિયં, જિવ્હિન્દ્રિયં, કાયિન્દ્રિયં. ઇમેસં નુ ખો, ભો ગોતમ, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નાનાવિસયાનં નાનાગોચરાનં ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તાનં કિં પટિસરણં, કો ચ નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિ?

‘‘પઞ્ચિમાનિ, બ્રાહ્મણ, ઇન્દ્રિયાનિ નાનાવિસયાનિ નાનાગોચરાનિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તિ. કતમાનિ પઞ્ચ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં, ઘાનિન્દ્રિયં, જિવ્હિન્દ્રિયં, કાયિન્દ્રિયં. ઇમેસં ખો, બ્રાહ્મણ, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નાનાવિસયાનં નાનાગોચરાનં ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તાનં મનો પટિસરણં, મનોવ નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિ.

‘‘મનસ્સ પન, ભો ગોતમ, કિં પટિસરણ’’ન્તિ? ‘‘મનસ્સ ખો, બ્રાહ્મણ, સતિ પટિસરણ’’ન્તિ. ‘‘સતિયા પન, ભો ગોતમ, કિં પટિસરણ’’ન્તિ? ‘‘સતિયા ખો, બ્રાહ્મણ, વિમુત્તિ પટિસરણ’’ન્તિ. ‘‘વિમુત્તિયા પન, ભો ગોતમ, કિં પટિસરણ’’ન્તિ? ‘‘વિમુત્તિયા ખો, બ્રાહ્મણ, નિબ્બાનં પટિસરણ’’ન્તિ. ‘‘નિબ્બાનસ્સ પન, ભો ગોતમ, કિં પટિસરણ’’ન્તિ? ‘‘અચ્ચયાસિ [અચ્ચસરા (સી. સ્યા. કં.), અજ્ઝપરં (પી. ક.)], બ્રાહ્મણ, પઞ્હં, નાસક્ખિ પઞ્હસ્સ પરિયન્તં ગહેતું. નિબ્બાનોગધઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ નિબ્બાનપરાયણં નિબ્બાનપરિયોસાન’’ન્તિ.

અથ ખો ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તે ઉણ્ણાભે બ્રાહ્મણે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કૂટાગારે વા કૂટાગારસાલાયં વા [રસ્મિયો (સ્યા. ક.)] પાચીનવાતપાના સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે વાતપાનેન રસ્મિ [કૂટાગારં વા કૂટાગારસાલં વા ઉત્તરાય (ક. સી.)] પવિસિત્વા ક્વાસ્સ [કાય (સ્યા. ક.)] પતિટ્ઠિતા’’તિ? ‘‘પચ્છિમાયં, ભન્તે, ભિત્તિય’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઉણ્ણાભસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ તથાગતે સદ્ધા નિવિટ્ઠા મૂલજાતા પતિટ્ઠિતા દળ્હા અસંહારિયા સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. ઇમમ્હિ ચે, ભિક્ખવે, સમયે ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો કાલઙ્કરેય્ય, નત્થિ સંયોજનં યેન સંયોજનેન સંયુત્તો ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો પુન ઇમં લોકં આગચ્છેય્યા’’તિ. દુતિયં.

૩. સાકેતસુત્તં

૫૧૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાકેતે વિહરતિ અઞ્જનવને મિગદાયે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ યાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ તાનિ પઞ્ચ બલાનિ હોન્તિ, યાનિ પઞ્ચ બલાનિ તાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ હોન્તી’’તિ?

‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ યાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ તાનિ પઞ્ચ બલાનિ હોન્તિ, યાનિ પઞ્ચ બલાનિ તાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ હોન્તિ’’.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ યાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ તાનિ પઞ્ચ બલાનિ હોન્તિ, યાનિ પઞ્ચ બલાનિ તાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ હોન્તિ? યં, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં તં સદ્ધાબલં, યં સદ્ધાબલં તં સદ્ધિન્દ્રિયં; યં વીરિયિન્દ્રિયં તં વીરિયબલં, યં વીરિયબલં તં વીરિયિન્દ્રિયં; યં સતિન્દ્રિયં તં સતિબલં, યં સતિબલં તં સતિન્દ્રિયં; યં સમાધિન્દ્રિયં તં સમાધિબલં, યં સમાધિબલં તં સમાધિન્દ્રિયં; યં પઞ્ઞિન્દ્રિયં તં પઞ્ઞાબલં, યં પઞ્ઞાબલં તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, નદી પાચીનનિન્ના પાચીનપોણા પાચીનપબ્ભારા, તસ્સ મજ્ઝે દીપો. અત્થિ, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ તસ્સા નદિયા એકો સોતો ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ [સઙ્ખં (સી. સ્યા. કં.)]. અત્થિ પન, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ તસ્સા નદિયા દ્વે સોતાનિ ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ તસ્સા નદિયા એકો સોતો ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ? યઞ્ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ દીપસ્સ પુરિમન્તે [પુરત્થિમન્તે (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉદકં, યઞ્ચ પચ્છિમન્તે ઉદકં – અયં ખો, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ તસ્સા નદિયા એકો સોતો ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ તસ્સા નદિયા દ્વે સોતાનિ ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ? યઞ્ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ દીપસ્સ ઉત્તરન્તે ઉદકં, યઞ્ચ દક્ખિણન્તે ઉદકં – અયં ખો, ભિક્ખવે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ તસ્સા નદિયા દ્વે સોતાનિ ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં સદ્ધિન્દ્રિયં તં સદ્ધાબલં, યં સદ્ધાબલં તં સદ્ધિન્દ્રિયં; યં વીરિયિન્દ્રિયં તં વીરિયબલં, યં વીરિયબલં તં વીરિયિન્દ્રિયં; યં સતિન્દ્રિયં તં સતિબલં, યં સતિબલં તં સતિન્દ્રિયં; યં સમાધિન્દ્રિયં તં સમાધિબલં, યં સમાધિબલં તં સમાધિન્દ્રિયં; યં પઞ્ઞિન્દ્રિયં તં પઞ્ઞાબલં, યં પઞ્ઞાબલં તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. પઞ્ચન્નં, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. તતિયં.

૪. પુબ્બકોટ્ઠકસુત્તં

૫૧૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બકોટ્ઠકે. તત્ર ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘સદ્દહસિ [સદ્દહાસિ (સી. પી.)] ત્વં, સારિપુત્ત – સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાનં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાન’’ન્તિ?

‘‘ન ખ્વાહં એત્થ, ભન્તે, ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામિ – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાનં. યેસઞ્હેતં, ભન્તે, અઞ્ઞાતં અસ્સ અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં [અપસ્સિતં (સી. સ્યા. કં. ક.), અફુસિતં (પી.)] પઞ્ઞાય, તે તત્થ પરેસં સદ્ધાય ગચ્છેય્યું – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાનં. યેસઞ્ચ ખો એતં, ભન્તે, ઞાતં દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફસ્સિતં પઞ્ઞાય, નિક્કઙ્ખા તે તત્થ નિબ્બિચિકિચ્છા – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાનં. મય્હઞ્ચ ખો એતં, ભન્તે, ઞાતં દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફસ્સિતં પઞ્ઞાય. નિક્કઙ્ખવાહં તત્થ નિબ્બિચિકિચ્છો સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાન’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! યેસઞ્હેતં, સારિપુત્ત, અઞ્ઞાતં અસ્સ અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં પઞ્ઞાય, તે તત્થ પરેસં સદ્ધાય ગચ્છેય્યું – સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાનં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાનં. યેસઞ્ચ ખો એતં, સારિપુત્ત, ઞાતં દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફસ્સિતં પઞ્ઞાય, નિક્કઙ્ખા તે તત્થ નિબ્બિચિકિચ્છા – સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાનં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરાયણં અમતપરિયોસાન’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમપુબ્બારામસુત્તં

૫૧૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કતિનં નુ ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ?

ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… ‘‘એકસ્સ ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયસ્સ ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામીતિ. કતમસ્સ એકસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ પઞ્ઞવતો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ તદન્વયા સદ્ધા સણ્ઠાતિ, તદન્વયં વીરિયં સણ્ઠાતિ, તદન્વયા સતિ સણ્ઠાતિ, તદન્વયો સમાધિ સણ્ઠાતિ. ઇમસ્સ ખો, ભિક્ખવે, એકસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયપુબ્બારામસુત્તં

૫૧૬. તંયેવ નિદાનં. ‘‘કતિનં નુ ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ? ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… ‘‘દ્વિન્નં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામીતિ. કતમેસં દ્વિન્નં? અરિયાય ચ પઞ્ઞાય, અરિયાય ચ વિમુત્તિયા. યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, અરિયા પઞ્ઞા તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, અરિયા વિમુત્તિ તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તતિયપુબ્બારામસુત્તં

૫૧૭. તંયેવ નિદાનં. ‘‘કતિનં નુ ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ? ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… ‘‘ચતુન્નં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામીતિ. કતમેસં ચતુન્નં? વીરિયિન્દ્રિયસ્સ, સતિન્દ્રિયસ્સ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ – ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ. સત્તમં.

૮. ચતુત્થપુબ્બારામસુત્તં

૫૧૮. તંયેવ નિદાનં. ‘‘કતિનં નુ ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ? ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… ‘‘પઞ્ચન્નં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામીતિ. કતમેસં પઞ્ચન્નં? સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ, સતિન્દ્રિયસ્સ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ – ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પિણ્ડોલભારદ્વાજસુત્તં

૫૧૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતા પિણ્ડોલભારદ્વાજેન અઞ્ઞા બ્યાકતા હોતિ – ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’’તિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, પિણ્ડોલભારદ્વાજેન અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામીતિ. કિં નુ ખો, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનેન આયસ્મતા પિણ્ડોલભારદ્વાજેન અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ?

‘‘તિણ્ણન્નં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા પિણ્ડોલભારદ્વાજેન ભિક્ખુના અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામીતિ. કતમેસં તિણ્ણન્નં? સતિન્દ્રિયસ્સ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ – ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, તિણ્ણન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા પિણ્ડોલભારદ્વાજેન ભિક્ખુના અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામીતિ. ઇમાનિ ચ, ભિક્ખવે, તીણિન્દ્રિયાનિ કિમન્તાનિ? ખયન્તાનિ. કિસ્સ ખયન્તાનિ? જાતિજરામરણસ્સ. ‘જાતિજરામરણં ખય’ન્તિ ખો, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન પિણ્ડોલભારદ્વાજેન ભિક્ખુના અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ. નવમં.

૧૦. આપણસુત્તં

૫૨૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા અઙ્ગેસુ વિહરતિ આપણં નામ અઙ્ગાનં નિગમો. તત્ર ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘યો સો, સારિપુત્ત, અરિયસાવકો તથાગતે એકન્તગતો [એકન્તિગતો (સી.)] અભિપ્પસન્નો, ન સો તથાગતે વા તથાગતસાસને વા કઙ્ખેય્ય વા વિચિકિચ્છેય્ય વા’’તિ?

‘‘યો સો, ભન્તે, અરિયસાવકો તથાગતે એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, ન સો તથાગતે વા તથાગતસાસને વા કઙ્ખેય્ય વા વિચિકિચ્છેય્ય વા. સદ્ધસ્સ હિ, ભન્તે, અરિયસાવકસ્સ એવં પાટિકઙ્ખં યં આરદ્ધવીરિયો વિહરિસ્સતિ – અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. યં હિસ્સ, ભન્તે, વીરિયં તદસ્સ વીરિયિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધસ્સ હિ, ભન્તે, અરિયસાવકસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ એતં પાટિકઙ્ખં યં સતિમા ભવિસ્સતિ, પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો, ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા. યા હિસ્સ, ભન્તે, સતિ તદસ્સ સતિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધસ્સ હિ, ભન્તે, અરિયસાવકસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપટ્ઠિતસ્સતિનો એતં પાટિકઙ્ખં યં વોસ્સગ્ગારમ્મણં કરિત્વા લભિસ્સતિ સમાધિં, લભિસ્સતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. યો હિસ્સ, ભન્તે, સમાધિ તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધસ્સ હિ, ભન્તે, અરિયસાવકસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપટ્ઠિતસ્સતિનો સમાહિતચિત્તસ્સ એતં પાટિકઙ્ખં યં એવં પજાનિસ્સતિ – અનમતગ્ગો ખો સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. અવિજ્જાય ત્વેવ તમોકાયસ્સ અસેસવિરાગનિરોધો સન્તમેતં પદં પણીતમેતં પદં, યદિદં – સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં [નિબ્બાનન્તિ (?)]. યા હિસ્સ, ભન્તે, પઞ્ઞા તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધો સો [સ ખો સો (સી. સ્યા. કં.)], ભન્તે, અરિયસાવકો એવં પદહિત્વા પદહિત્વા એવં સરિત્વા સરિત્વા એવં સમાદહિત્વા સમાદહિત્વા એવં પજાનિત્વા પજાનિત્વા એવં અભિસદ્દહતિ – ‘ઇમે ખો તે ધમ્મા યે મે પુબ્બે સુતવા અહેસું. તેનાહં એતરહિ કાયેન ચ ફુસિત્વા વિહરામિ, પઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝ [પટિવિજ્ઝ (સી. ક.) તદટ્ઠકથાસુ પન અતિવિજ્ઝિત્વાતિ વણ્ણિતં] પસ્સામી’તિ. યા હિસ્સ, ભન્તે, સદ્ધા તદસ્સ સદ્ધિન્દ્રિય’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! યો સો, સારિપુત્ત, અરિયસાવકો તથાગતે એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, ન સો તથાગતે વા તથાગતસાસને વા કઙ્ખેય્ય વા વિચિકિચ્છેય્ય વા. સદ્ધસ્સ હિ, સારિપુત્ત, અરિયસાવકસ્સ એતં પાટિકઙ્ખં યં આરદ્ધવીરિયો વિહરિસ્સતિ – અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. યં હિસ્સ, સારિપુત્ત, વીરિયં તદસ્સ વીરિયિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધસ્સ હિ, સારિપુત્ત, અરિયસાવકસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ એતં પાટિકઙ્ખં યં સતિમા ભવિસ્સતિ, પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો, ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા. યા હિસ્સ, સારિપુત્ત, સતિ તદસ્સ સતિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધસ્સ હિ, સારિપુત્ત, અરિયસાવકસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપટ્ઠિતસ્સતિનો એતં પાટિકઙ્ખં યં વોસ્સગ્ગારમ્મણં કરિત્વા લભિસ્સતિ સમાધિં, લભિસ્સતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. યો હિસ્સ, સારિપુત્ત, સમાધિ તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધસ્સ હિ, સારિપુત્ત, અરિયસાવકસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપટ્ઠિતસ્સતિનો સમાહિતચિત્તસ્સ એતં પાટિકઙ્ખં યં એવં પજાનિસ્સતિ – અનમતગ્ગો ખો સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. અવિજ્જાય ત્વેવ તમોકાયસ્સ અસેસવિરાગનિરોધો સન્તમેતં પદં પણીતમેતં પદં, યદિદં – સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. યા હિસ્સ, સારિપુત્ત, પઞ્ઞા તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં.

‘‘સદ્ધો સો [સ ખો સો (સી. સ્યા. કં. પી.)], સારિપુત્ત, અરિયસાવકો એવં પદહિત્વા પદહિત્વા એવં સરિત્વા સરિત્વા એવં સમાદહિત્વા સમાદહિત્વા એવં પજાનિત્વા પજાનિત્વા એવં અભિસદ્દહતિ – ‘ઇમે ખો તે ધમ્મા યે મે પુબ્બે સુતવા અહેસું. તેનાહં એતરહિ કાયેન ચ ફુસિત્વા વિહરામિ, પઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝ [પટિવિજ્ઝ (ક. સી. ક.)] પસ્સામી’તિ. યા હિસ્સ, સારિપુત્ત, સદ્ધા તદસ્સ સદ્ધિન્દ્રિય’’ન્તિ. દસમં.

જરાવગ્ગો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

જરા ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો, સાકેતો પુબ્બકોટ્ઠકો;

પુબ્બારામે ચ ચત્તારિ, પિણ્ડોલો આપણેન ચાતિ [સદ્ધેન તે દસાતિ (સ્યા. કં. ક.)].