૪. ઇન્દ્રિયસંયુત્તં

૧. સુદ્ધિકવગ્ગો

૧. સુદ્ધિકસુત્તં

૪૭૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. પઠમં.

૨. પઠમસોતાપન્નસુત્તં

૪૭૨. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદઞ્ચ [સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ (સ્યા. કં. પી. ક.) સં. નિ. ૨.૧૭૫] આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. દુતિયં.

૩. દુતિયસોતાપન્નસુત્તં

૪૭૩. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમઅરહન્તસુત્તં

૪૭૪. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદઞ્ચ [સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ (સ્યા. કં. પી. ક.) સં. નિ. ૨.૧૭૫] આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદાવિમુત્તો હોતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયઅરહન્તસુત્તં

૪૭૫. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદાવિમુત્તો હોતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૪૭૬. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ [યે ચ ખો તે (સ્યા. કં. ક.) સં. નિ. ૨.૧૭૪], ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા; તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૪૭૭. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સદ્ધિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ, સદ્ધિન્દ્રિયસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, સદ્ધિન્દ્રિયનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, સદ્ધિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; વીરિયિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ…પે… સતિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ …પે… સમાધિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સદ્ધિન્દ્રિયં પજાનન્તિ, સદ્ધિન્દ્રિયસમુદયં પજાનન્તિ, સદ્ધિન્દ્રિયનિરોધં પજાનન્તિ, સદ્ધિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ; વીરિયિન્દ્રિયં પજાનન્તિ, વીરિયિન્દ્રિયસમુદયં પજાનન્તિ, વીરિયિન્દ્રિયનિરોધં પજાનન્તિ, વીરિયિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ; સતિન્દ્રિયં પજાનન્તિ…પે… સમાધિન્દ્રિયં પજાનન્તિ…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં પજાનન્તિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસમુદયં પજાનન્તિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયનિરોધં પજાનન્તિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. દટ્ઠબ્બસુત્તં

૪૭૮. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ – એત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ – એત્થ વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ – એત્થ સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ ઝાનેસુ – એત્થ સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ – એત્થ પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમવિભઙ્ગસુત્તં

૪૭૯. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સતિમા હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો વોસ્સગ્ગારમ્મણં કરિત્વા લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય, સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયવિભઙ્ગસુત્તં

૪૮૦. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. સો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ; ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ; અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ; ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા [સમાપત્તિયા (સ્યા. કં. ક.)] અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સતિમા હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો, ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા. સો કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો વોસ્સગ્ગારમ્મણં કરિત્વા લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય, સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. દસમં.

સુદ્ધિકવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સુદ્ધિકઞ્ચેવ દ્વે સોતા, અરહન્તા અપરે દુવે;

સમણબ્રાહ્મણા દટ્ઠબ્બં, વિભઙ્ગા અપરે દુવેતિ.

૨. મુદુતરવગ્ગો

૧. પટિલાભસુત્તં

૪૮૧. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં…પે…. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો સમ્મપ્પધાને આરબ્ભ વીરિયં પટિલભતિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો સતિપટ્ઠાને આરબ્ભ સતિં પટિલભતિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. પઠમં.

૨. પઠમસંખિત્તસુત્તં

૪૮૨. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અનાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ધમ્માનુસારી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સદ્ધાનુસારી હોતી’’તિ. દુતિયં.

૩. દુતિયસંખિત્તસુત્તં

૪૮૩. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અનાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ધમ્માનુસારી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સદ્ધાનુસારી હોતિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયવેમત્તતા ફલવેમત્તતા હોતિ, ફલવેમત્તતા પુગ્ગલવેમત્તતા’’તિ. તતિયં.

૪. તતિયસંખિત્તસુત્તં

૪૮૪. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અનાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ધમ્માનુસારી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સદ્ધાનુસારી હોતિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, પરિપૂરં પરિપૂરકારી આરાધેતિ, પદેસં પદેસકારી આરાધેતિ. ‘અવઞ્ઝાનિ ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’તિ વદામી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમવિત્થારસુત્તં

૪૮૫. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ધમ્માનુસારી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સદ્ધાનુસારી હોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયવિત્થારસુત્તં

૪૮૬. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ધમ્માનુસારી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સદ્ધાનુસારી હોતિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયવેમત્તતા ફલવેમત્તતા હોતિ, ફલવેમત્તતા પુગ્ગલવેમત્તતા હોતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તતિયવિત્થારસુત્તં

૪૮૭. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ધમ્માનુસારી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સદ્ધાનુસારી હોતિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, પરિપૂરં પરિપૂરકારી આરાધેતિ, પદેસં પદેસકારી આરાધેતિ. ‘અવઞ્ઝાનિ ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’તિ વદામી’’તિ. સત્તમં.

૮. પટિપન્નસુત્તં

૪૮૮. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અનાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો હોતિ. યસ્સ ખો, ભિક્ખવે, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં નત્થિ, તમહં ‘બાહિરો પુથુજ્જનપક્ખે ઠિતો’તિ વદામી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. સમ્પન્નસુત્તં

૪૮૯. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો, ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેતિ ઉપસમગામિં સમ્બોધગામિં, વીરિયિન્દ્રિયં ભાવેતિ ઉપસમગામિં સમ્બોધગામિં, સતિન્દ્રિયં ભાવેતિ ઉપસમગામિં સમ્બોધગામિં, સમાધિન્દ્રિયં ભાવેતિ ઉપસમગામિં સમ્બોધગામિં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતિ ઉપસમગામિં સમ્બોધગામિં. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો હોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. આસવક્ખયસુત્તં

૪૯૦. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. દસમં.

મુદુતરવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

પટિલાભો તયો સંખિત્તા, વિત્થારા અપરે તયો;

પટિપન્નો ચ સમ્પન્નો [પટિપન્નો ચૂપસમો (સ્યા. કં. પી. ક.)], દસમં આસવક્ખયન્તિ.

૩. છળિન્દ્રિયવગ્ગો

૧. પુનબ્ભવસુત્તં

૪૯૧. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં [અભિસમ્બુદ્ધો પચ્ચઞ્ઞાસિં (સી. સ્યા. કં.)]. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી. ક.)], અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. પઠમં.

૨. જીવિતિન્દ્રિયસુત્તં

૪૯૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ. દુતિયં.

૩. અઞ્ઞિન્દ્રિયસુત્તં

૪૯૩. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ. તતિયં.

૪. એકબીજીસુત્તં

૪૯૪. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તા પરિપૂરત્તા અરહં હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી, તતો મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ એકબીજી [એકબીજિ (ક.)] હોતિ, તતો મુદુતરેહિ કોલંકોલો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સત્તક્ખત્તુપરમો હોતિ, તતો મુદુતરેહિ ધમ્માનુસારી હોતિ, તતો મુદુતરેહિ સદ્ધાનુસારી હોતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. સુદ્ધકસુત્તં

૪૯૫. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં, ઘાનિન્દ્રિયં, જિવ્હિન્દ્રિયં, કાયિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, છ ઇન્દ્રિયાની’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સોતાપન્નસુત્તં

૪૯૬. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુન્દ્રિયં…પે… મનિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અરહન્તસુત્તં

૪૯૭. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં, ઘાનિન્દ્રિયં, જિવ્હિન્દ્રિયં, કાયિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદાવિમુત્તો હોતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો’’’તિ. સત્તમં.

૮. સમ્બુદ્ધસુત્તં

૪૯૮. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં, ઘાનિન્દ્રિયં, જિવ્હિન્દ્રિયં, કાયિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયં. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સ મણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૪૯૯. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં, ઘાનિન્દ્રિયં, જિવ્હિન્દ્રિયં, કાયિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ’’. ‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૫૦૦. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ચક્ખુન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ, ચક્ખુન્દ્રિયસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, ચક્ખુન્દ્રિયનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, ચક્ખુન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; સોતિન્દ્રિયં…પે… ઘાનિન્દ્રિયં…પે… જિવ્હિન્દ્રિયં…પે… કાયિન્દ્રિયં…પે… મનિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ, મનિન્દ્રિયસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, મનિન્દ્રિયનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, મનિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ. ન મે તે, ભિક્ખવે…પે… સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ચક્ખુન્દ્રિયં પજાનન્તિ, ચક્ખુન્દ્રિયસમુદયં પજાનન્તિ, ચક્ખુન્દ્રિયનિરોધં પજાનન્તિ, ચક્ખુન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ, સોતિન્દ્રિયં…પે… ઘાનિન્દ્રિયં…પે… જિવ્હિન્દ્રિયં…પે… કાયિન્દ્રિયં…પે… મનિન્દ્રિયં પજાનન્તિ, મનિન્દ્રિયસમુદયં પજાનન્તિ, મનિન્દ્રિયનિરોધં પજાનન્તિ, મનિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. દસમં.

છળિન્દ્રિયવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

પુનબ્ભવો જીવિતઞ્ઞાય, એકબીજી ચ સુદ્ધકં;

સોતો અરહસમ્બુદ્ધો, દ્વે ચ સમણબ્રાહ્મણાતિ.

૪. સુખિન્દ્રિયવગ્ગો

૧. સુદ્ધિકસુત્તં

૫૦૧. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. પઠમં.

૨. સોતાપન્નસુત્તં

૫૦૨. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. દુતિયં.

૩. અરહન્તસુત્તં

૫૦૩. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદાવિમુત્તો હોતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૫૦૪. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૫૦૫. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સુખિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ, સુખિન્દ્રિયસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, સુખિન્દ્રિયનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, સુખિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; દુક્ખિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ…પે… સોમનસ્સિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ…પે… દોમનસ્સિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ …પે… ઉપેક્ખિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સુખિન્દ્રિયં પજાનન્તિ, સુખિન્દ્રિયસમુદયં પજાનન્તિ, સુખિન્દ્રિયનિરોધં પજાનન્તિ, સુખિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ; દુક્ખિન્દ્રિયં પજાનન્તિ…પે… સોમનસ્સિન્દ્રિયં પજાનન્તિ… દોમનસ્સિન્દ્રિયં પજાનન્તિ… ઉપેક્ખિન્દ્રિયં પજાનન્તિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયસમુદયં પજાનન્તિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયનિરોધં પજાનન્તિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ, તે ચ ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમવિભઙ્ગસુત્તં

૫૦૬. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સુખિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, કાયિકં સુખં, કાયિકં સાતં, કાયસમ્ફસ્સજં સુખં સાતં વેદયિતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુખિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, કાયિકં દુક્ખં, કાયિકં અસાતં, કાયસમ્ફસ્સજં દુક્ખં અસાતં વેદયિતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સોમનસ્સિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, ચેતસિકં સુખં, ચેતસિકં સાતં, મનોસમ્ફસ્સજં સુખં સાતં વેદયિતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સોમનસ્સિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દોમનસ્સિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, ચેતસિકં દુક્ખં, ચેતસિકં અસાતં, મનોસમ્ફસ્સજં દુક્ખં અસાતં વેદયિતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દોમનસ્સિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, કાયિકં વા ચેતસિકં વા નેવસાતં નાસાતં વેદયિતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયવિભઙ્ગસુત્તં

૫૦૭. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, કાયિકં વા ચેતસિકં વા નેવસાતં નાસાતં વેદયિતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યઞ્ચ સુખિન્દ્રિયં યઞ્ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયં, સુખા સા વેદના દટ્ઠબ્બા. તત્ર, ભિક્ખવે, યઞ્ચ દુક્ખિન્દ્રિયં યઞ્ચ દોમનસ્સિન્દ્રિયં, દુક્ખા સા વેદના દટ્ઠબ્બા. તત્ર, ભિક્ખવે, યદિદં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં, અદુક્ખમસુખા સા વેદના દટ્ઠબ્બા. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાની’’તિ. સત્તમં.

૮. તતિયવિભઙ્ગસુત્તં

૫૦૮. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં? યં ખો, ભિક્ખવે, કાયિકં વા ચેતસિકં વા નેવ સાતં નાસાતં વેદયિતં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યઞ્ચ સુખિન્દ્રિયં યઞ્ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયં, સુખા સા વેદના દટ્ઠબ્બા. તત્ર, ભિક્ખવે, યઞ્ચ દુક્ખિન્દ્રિયં યઞ્ચ દોમનસ્સિન્દ્રિયં, દુક્ખા સા વેદના દટ્ઠબ્બા. તત્ર, ભિક્ખવે, યદિદં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં, અદુક્ખમસુખા સા વેદના દટ્ઠબ્બા. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ હુત્વા તીણિ હોન્તિ, તીણિ હુત્વા પઞ્ચ હોન્તિ પરિયાયેના’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. કટ્ઠોપમસુત્તં

૫૦૯. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. સુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખિન્દ્રિયં. સો સુખિતોવ સમાનો ‘સુખિતોસ્મી’તિ પજાનાતિ. તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા ‘યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં સુખિન્દ્રિયં તં નિરુજ્ઝતિ, તં વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘દુક્ખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખિન્દ્રિયં. સો દુક્ખિતોવ સમાનો ‘દુક્ખિતોસ્મી’તિ પજાનાતિ. તસ્સેવ દુક્ખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા ‘યં તજ્જં વેદયિતં દુક્ખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં તં નિરુજ્ઝતિ, તં વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘સોમનસ્સવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સિન્દ્રિયં. સો સુમનોવ સમાનો ‘સુમનોસ્મી’તિ પજાનાતિ. તસ્સેવ સોમનસ્સવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા ‘યં તજ્જં વેદયિતં સોમનસ્સવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં સોમનસ્સિન્દ્રિયં તં નિરુજ્ઝતિ, તં વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘દોમનસ્સવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સિન્દ્રિયં. સો દુમ્મનોવ સમાનો ‘દુમ્મનોસ્મી’તિ પજાનાતિ. તસ્સેવ દોમનસ્સવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા ‘યં તજ્જં વેદયિતં દોમનસ્સવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં દોમનસ્સિન્દ્રિયં તં નિરુજ્ઝતિ, તં વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘ઉપેક્ખાવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. સો ઉપેક્ખકોવ સમાનો ‘ઉપેક્ખકોસ્મી’તિ પજાનાતિ. તસ્સેવ ઉપેક્ખાવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા ‘યં તજ્જં વેદયિતં ઉપેક્ખાવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં તં નિરુજ્ઝતિ, તં વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં કટ્ઠાનં સઙ્ઘટ્ટનસમોધાના [સંઘટ્ટનાસમોધાના (પી. ક.), સંઘટનસમોધાના (સ્યા. કં.)] ઉસ્મા જાયતિ, તેજો અભિનિબ્બત્તતિ; તેસંયેવ કટ્ઠાનં નાનાભાવાવિનિક્ખેપા યા [નાનાભાવનિક્ખેપા (સ્યા. કં. પી. ક.)] તજ્જા ઉસ્મા સા નિરુજ્ઝતિ સા વૂપસમ્મતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખિન્દ્રિયં. સો સુખિતોવ સમાનો ‘સુખિતોસ્મી’તિ પજાનાતિ. તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા ‘યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખિન્દ્રિયં તં નિરુજ્ઝતિ, તં વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘દુક્ખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ…પે… સોમનસ્સવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ…પે… દોમનસ્સવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ…પે… ઉપેક્ખાવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. સો ઉપેક્ખકોવ સમાનો ‘ઉપેક્ખકોસ્મી’તિ પજાનાતિ. તસ્સેવ ઉપેક્ખાવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા ‘યં તજ્જં વેદયિતં ઉપેક્ખાવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયં તં નિરુજ્ઝતિ, તં વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ’’. નવમં.

૧૦. ઉપ્પટિપાટિકસુત્તં

૫૧૦. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? દુક્ખિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, સુખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખિન્દ્રિયં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં દુક્ખિન્દ્રિયં, તઞ્ચ ખો સનિમિત્તં સનિદાનં સસઙ્ખારં સપ્પચ્ચયં. તઞ્ચ અનિમિત્તં અનિદાનં અસઙ્ખારં અપ્પચ્ચયં દુક્ખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’. સો દુક્ખિન્દ્રિયઞ્ચ પજાનાતિ, દુક્ખિન્દ્રિયસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, દુક્ખિન્દ્રિયનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યત્થ ચુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. કત્થ ચુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એત્થ ચુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અઞ્ઞાસિ દુક્ખિન્દ્રિયસ્સ નિરોધં, તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સિન્દ્રિયં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં દોમનસ્સિન્દ્રિયં, તઞ્ચ ખો સનિમિત્તં સનિદાનં સસઙ્ખારં સપ્પચ્ચયં. તઞ્ચ અનિમિત્તં અનિદાનં અસઙ્ખારં અપ્પચ્ચયં દોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’. સો દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ પજાનાતિ, દોમનસ્સિન્દ્રિયસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, દોમનસ્સિન્દ્રિયનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યત્થ ચુપ્પન્નં દોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. કત્થ ચુપ્પન્નં દોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એત્થ ચુપ્પન્નં દોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અઞ્ઞાસિ દોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ નિરોધં, તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ સુખિન્દ્રિયં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં સુખિન્દ્રિયં, તઞ્ચ ખો સનિમિત્તં સનિદાનં સસઙ્ખારં સપ્પચ્ચયં. તઞ્ચ અનિમિત્તં અનિદાનં અસઙ્ખારં અપ્પચ્ચયં સુખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’. સો સુખિન્દ્રિયઞ્ચ પજાનાતિ, સુખિન્દ્રિયસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, સુખિન્દ્રિયનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યત્થ ચુપ્પન્નં સુખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. કત્થ ચુપ્પન્નં સુખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એત્થ ચુપ્પન્નં સુખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અઞ્ઞાસિ સુખિન્દ્રિયસ્સ નિરોધં, તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સિન્દ્રિયં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં સોમનસ્સિન્દ્રિયં, તઞ્ચ ખો સનિમિત્તં સનિદાનં સસઙ્ખારં સપ્પચ્ચયં. તઞ્ચ અનિમિત્તં અનિદાનં અસઙ્ખારં અપ્પચ્ચયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’. સો સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ પજાનાતિ, સોમનસ્સિન્દ્રિયસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, સોમનસ્સિન્દ્રિયનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યત્થ ચુપ્પન્નં સોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. કત્થ ચુપ્પન્નં સોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એત્થ ચુપ્પન્નં સોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અઞ્ઞાસિ સોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ નિરોધં, તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં, તઞ્ચ ખો સનિમિત્તં સનિદાનં સસઙ્ખારં સપ્પચ્ચયં. તઞ્ચ અનિમિત્તં અનિદાનં અસઙ્ખારં અપ્પચ્ચયં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’. સો ઉપેક્ખિન્દ્રિયઞ્ચ પજાનાતિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, ઉપેક્ખિન્દ્રિયનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યત્થ ચુપ્પન્નં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. કત્થ ચુપ્પન્નં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એત્થ ચુપ્પન્નં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અઞ્ઞાસિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયસ્સ નિરોધં, તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતી’’’તિ. દસમં.

સુખિન્દ્રિયવગ્ગો ચતુત્થો.

તસ્સુદ્દાનં –

સુદ્ધિકઞ્ચ સોતો અરહા, દુવે સમણબ્રાહ્મણા;

વિભઙ્ગેન તયો વુત્તા, કટ્ઠો ઉપ્પટિપાટિકન્તિ.

૫. જરાવગ્ગો

૧. જરાધમ્મસુત્તં

૫૧૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો પચ્છાતપે નિસિન્નો હોતિ પિટ્ઠિં ઓતાપયમાનો.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા ભગવતો ગત્તાનિ પાણિના અનોમજ્જન્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! ન ચેવં દાનિ, ભન્તે, ભગવતો તાવ પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો, સિથિલાનિ ચ ગત્તાનિ સબ્બાનિ વલિયજાતાનિ, પુરતો પબ્ભારો ચ કાયો, દિસ્સતિ ચ ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તં – ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સોતિન્દ્રિયસ્સ ઘાનિન્દ્રિયસ્સ જિવ્હિન્દ્રિયસ્સ કાયિન્દ્રિયસ્સા’’તિ.