૩. ઉદાયિવગ્ગો

૧. બોધાયસુત્તં

૨૦૨. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘બોજ્ઝઙ્ગા, બોજ્ઝઙ્ગા’તિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ‘બોજ્ઝઙ્ગા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ? ‘‘‘બોધાય સંવત્તન્તી’તિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇધ, ભિક્ખુ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. ‘બોધાય સંવત્તન્તી’તિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા ‘બોજ્ઝઙ્ગા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ. પઠમં.

૨. બોજ્ઝઙ્ગદેસનાસુત્તં

૨૦૩. ‘‘સત્ત વો, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગે દેસેસ્સામિ; તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. દુતિયં.

૩. ઠાનિયસુત્તં

૨૦૪. ‘‘કામરાગટ્ઠાનિયાનં, [કામરાગટ્ઠાનીયાનં (સી.)] ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામચ્છન્દો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ. બ્યાપાદટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ બ્યાપાદો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ બ્યાપાદો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ. થિનમિદ્ધટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નઞ્ચેવ થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થિનમિદ્ધં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયં સંવત્તતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ. વિચિકિચ્છાટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્ના ચેવ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ચ વિચિકિચ્છા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ.

‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ. તતિયં.

૪. અયોનિસોમનસિકારસુત્તં

૨૦૫. ‘‘અયોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામચ્છન્દો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નો ચેવ બ્યાપાદો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ બ્યાપાદો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થિનમિદ્ધં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્ના ચેવ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ચ વિચિકિચ્છા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નો ચેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નિરુજ્ઝતિ…પે… અનુપ્પન્નો ચેવ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નિરુજ્ઝતિ.

યોનિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામચ્છન્દો પહીયતિ; અનુપ્પન્નો ચેવ બ્યાપાદો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ બ્યાપાદો પહીયતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ થિનમિદ્ધં નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થિનમિદ્ધં પહીયતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ; અનુપ્પન્ના ચેવ વિચિકિચ્છા નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ચ વિચિકિચ્છા પહીયતિ.

‘‘અનુપ્પન્નો ચેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ…પે… અનુપ્પન્નો ચેવ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. અપરિહાનિયસુત્તં

૨૦૬. ‘‘સત્ત વો, ભિક્ખવે, અપરિહાનિયે ધમ્મે દેસેસ્સામિ; તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. તણ્હક્ખયસુત્તં

૨૦૭. ‘‘યો, ભિક્ખવે, મગ્ગો યા પટિપદા તણ્હક્ખયાય સંવત્તતિ, તં મગ્ગં તં પટિપદં ભાવેથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, મગ્ગો કતમા ચ પટિપદા તણ્હક્ખયાય સંવત્તતિ? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં ભાવિતા નુ ખો, ભન્તે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, કથં બહુલીકતા તણ્હક્ખયાય સંવત્તન્તી’’તિ?

‘‘ઇધ, ઉદાયિ, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં [અબ્યાપજ્ઝં (સી. સ્યા. પી.)]. તસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવયતો વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં તણ્હા પહીયતિ. તણ્હાય પહાના કમ્મં પહીયતિ. કમ્મસ્સ પહાના દુક્ખં પહીયતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં. તસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવયતો વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં તણ્હા પહીયતિ તણ્હાય પહાના કમ્મં પહીયતિ. કમ્મસ્સ પહાના દુક્ખં પહીયતિ. ઇતિ ખો, ઉદાયિ, તણ્હક્ખયા કમ્મક્ખયો, કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તણ્હાનિરોધસુત્તં

૨૦૮. ‘‘યો, ભિક્ખવે, મગ્ગો યા પટિપદા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તતિ, તં મગ્ગં તં પટિપદં ભાવેથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, મગ્ગો કતમા ચ પટિપદા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તતિ? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. કથં ભાવિતા, ચ ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તન્તિ?

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. નિબ્બેધભાગિયસુત્તં

૨૦૯. ‘‘નિબ્બેધભાગિયં વો, ભિક્ખવે, મગ્ગં દેસેસ્સામિ; તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, નિબ્બેધભાગિયો મગ્ગો? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં ભાવિતા નુ ખો, ભન્તે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા નિબ્બેધાય સંવત્તન્તી’’તિ?

‘‘ઇધ, ઉદાયિ, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં. સો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવિતેન ચિત્તેન અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં. સો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવિતેન ચિત્તેન અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ. એવં ભાવિતા ખો, ઉદાયિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા નિબ્બેધાય સંવત્તન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. એકધમ્મસુત્તં

૨૧૦. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યો એવં ભાવિતો બહુલીકતો સંયોજનીયાનં ધમ્માનં પહાનાય સંવત્તતિ, યથયિદં, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. કથં ભાવિતા ચ, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા સંયોજનીયાનં ધમ્માનં પહાનાય સંવત્તન્તિ?

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા સંયોજનીયાનં ધમ્માનં પહાનાય સંવત્તન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સંયોજનીયા ધમ્મા? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, સંયોજનીયો ધમ્મો. એત્થેતે ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનવિનિબન્ધા અજ્ઝોસાના…પે… જિવ્હા સંયોજનીયા ધમ્મા. એત્થેતે ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનવિનિબન્ધા અજ્ઝોસાના…પે… મનો સંયોજનીયો ધમ્મો. એત્થેતે ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનવિનિબન્ધા અજ્ઝોસાના. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સંયોજનીયા ધમ્મા’’તિ. નવમં.

૧૦. ઉદાયિસુત્તં

૨૧૧. એકં સમયં ભગવા સુમ્ભેસુ વિહરતિ સેતકં નામ સુમ્ભાનં નિગમો. અથ ખો આયસ્મા ઉદાયી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ બહુકતઞ્ચ મે, ભન્તે, ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવો ચ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. અહઞ્હિ, ભન્તે, પુબ્બે અગારિકભૂતો સમાનો અબહુકતો અહોસિં ધમ્મેન [ધમ્મે (?)] અબહુકતો સઙ્ઘેન. સો ખ્વાહં ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવઞ્ચ હિરિઞ્ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ સમ્પસ્સમાનો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. તસ્સ મે ભગવા ધમ્મં દેસેસિ – ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના…પે… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ.

‘‘સો ખ્વાહં, ભન્તે, સુઞ્ઞાગારગતો ઇમેસં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાનં ઉક્કુજ્જાવકુજ્જં સમ્પરિવત્તેન્તો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં. ધમ્મો ચ મે, ભન્તે, અભિસમિતો, મગ્ગો ચ મે પટિલદ્ધો; યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામિ.

‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો મે, ભન્તે, પટિલદ્ધો, યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો મે, ભન્તે, પટિલદ્ધો, યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામિ. અયં ખો મે, ભન્તે, મગ્ગો પટિલદ્ધો, યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામી’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ઉદાયિ! એસો હિ તે, ઉદાયિ, મગ્ગો પટિલદ્ધો, યો તે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથા ત્વં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સસી’’તિ. દસમં.

ઉદાયિવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

બોધાય દેસના ઠાના, અયોનિસો ચાપરિહાની;

ખયો નિરોધો નિબ્બેધો, એકધમ્મો ઉદાયિનાતિ.