૨. બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તં

૧. પબ્બતવગ્ગો

૧. હિમવન્તસુત્તં

૧૮૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, હિમવન્તં પબ્બતરાજાનં નિસ્સાય નાગા કાયં વડ્ઢેન્તિ, બલં ગાહેન્તિ; તે તત્થ કાયં વડ્ઢેત્વા બલં ગાહેત્વા કુસોબ્ભે ઓતરન્તિ, કુસોબ્ભે ઓતરિત્વા મહાસોબ્ભે ઓતરન્તિ, મહાસોબ્ભે ઓતરિત્વા કુન્નદિયો ઓતરન્તિ, કુન્નદિયો ઓતરિત્વા મહાનદિયો ઓતરન્તિ, મહાનદિયો ઓતરિત્વા મહાસમુદ્દસાગરં ઓતરન્તિ; તે તત્થ મહન્તત્તં વેપુલ્લત્તં આપજ્જન્તિ કાયેન; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો મહન્તત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો મહન્તત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ ધમ્મેસૂતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં; ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો મહન્તત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ ધમ્મેસૂ’’તિ. પઠમં.

૨. કાયસુત્તં

૧૮૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ નીવરણા આહારટ્ઠિતિકા, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તિ, અનાહારા નો તિટ્ઠન્તિ.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય? અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્તં. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય? અત્થિ, ભિક્ખવે, પટિઘનિમિત્તં. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય? અત્થિ, ભિક્ખવે, અરતિ તન્દિ વિજમ્ભિતા ભત્તસમ્મદો ચેતસો ચ લીનત્તં. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય? અત્થિ, ભિક્ખવે, ચેતસો અવૂપસમો. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય? અત્થિ, ભિક્ખવે, વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયા ધમ્મા. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ નીવરણા આહારટ્ઠિતિકા, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તિ, અનાહારા નો તિટ્ઠન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા આહારટ્ઠિતિકા, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તિ, અનાહારા નો તિટ્ઠન્તિ.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા? અત્થિ, ભિક્ખવે, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા ધમ્મા. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા? અત્થિ, ભિક્ખવે, કુસલાકુસલા ધમ્મા, સાવજ્જાનવજ્જા ધમ્મા, હીનપણીતા ધમ્મા, કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા ધમ્મા. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા? અત્થિ, ભિક્ખવે, આરમ્ભધાતુ [આરબ્ભધાતુ (સ્યા. ક.)] નિક્કમધાતુ પરક્કમધાતુ. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા? અત્થિ, ભિક્ખવે, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા ધમ્મા. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા? અત્થિ, ભિક્ખવે, કાયપસ્સદ્ધિ, ચિત્તપસ્સદ્ધિ. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા? અત્થિ, ભિક્ખવે, સમથનિમિત્તં [સમાધિનિમિત્તં (સ્યા.)] અબ્યગ્ગનિમિત્તં. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા? અત્થિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા ધમ્મા. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરિયા.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા આહારટ્ઠિતિકા, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તિ, અનાહારા નો તિટ્ઠન્તી’’તિ. દુતિયં.

૩. સીલસુત્તં

૧૮૪. ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના ઞાણસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના, દસ્સનમ્પાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં [બહૂપકારં (સ્યા.)] વદામિ; સવનમ્પાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં વદામિ; ઉપસઙ્કમનમ્પાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં વદામિ; પયિરુપાસનમ્પાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં વદામિ; અનુસ્સતિમ્પાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં વદામિ; અનુપબ્બજ્જમ્પાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં વદામિ. તં કિસ્સ હેતુ? તથારૂપાનં, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં ધમ્મં સુત્વા દ્વયેન વૂપકાસેન વૂપકટ્ઠો [દ્વયેન વૂપકટ્ઠો (સી. સ્યા.)] વિહરતિ – કાયવૂપકાસેન ચ ચિત્તવૂપકાસેન ચ. સો તથા વૂપકટ્ઠો વિહરન્તો તં ધમ્મં અનુસ્સરતિ અનુવિતક્કેતિ.

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તથા વૂપકટ્ઠો વિહરન્તો તં ધમ્મં અનુસ્સરતિ અનુવિતક્કેતિ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો આરદ્ધો હોતિ; સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ભાવેતિ; સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. સો તથા સતો વિહરન્તો તં ધમ્મં પઞ્ઞાય પવિચિનતિ પવિચરતિ પરિવીમંસમાપજ્જતિ.

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તથા સતો વિહરન્તો તં ધમ્મં પઞ્ઞાય પવિચિનતિ પવિચરતિ પરિવીમંસમાપજ્જતિ, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો આરદ્ધો હોતિ; ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ભાવેતિ; ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. તસ્સ તં ધમ્મં પઞ્ઞાય પવિચિનતો પવિચરતો પરિવીમંસમાપજ્જતો આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનં.

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તં ધમ્મં પઞ્ઞાય પવિચિનતો પવિચરતો પરિવીમંસમાપજ્જતો આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનં, વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો આરદ્ધો હોતિ; વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ભાવેતિ; વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપ્પજ્જતિ પીતિ નિરામિસા.

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપ્પજ્જતિ પીતિ નિરામિસા, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો આરદ્ધો હોતિ; પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ભાવેતિ; પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. પીતિમનસ્સ કાયોપિ પસ્સમ્ભતિ, ચિત્તમ્પિ પસ્સમ્ભતિ.

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પીતિમનસ્સ કાયોપિ પસ્સમ્ભતિ ચિત્તમ્પિ પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો આરદ્ધો હોતિ; પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ભાવેતિ; પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. પસ્સદ્ધકાયસ્સ સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ.

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પસ્સદ્ધકાયસ્સ સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો આરદ્ધો હોતિ; સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ભાવેતિ; સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. સો તથાસમાહિતં ચિત્તં સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ.

‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તથાસમાહિતં ચિત્તં સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો આરદ્ધો હોતિ; ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ભાવેતિ; ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તસ્મિં સમયે ભિક્ખુનો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, સત્તસુ સમ્બોજ્ઝઙ્ગેસુ એવં બહુલીકતેસુ સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા પાટિકઙ્ખા. કતમે સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા? દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, અથ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, અથ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, અથ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, નો ચે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, અથ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, સત્તસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ એવં બહુલીકતેસુ ઇમે સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા પાટિકઙ્ખા’’તિ. તતિયં.

૪. વત્થસુત્તં

૧૮૫. એકં સમયં આયસ્મા સારિપુત્તો સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો, ભિક્ખવો’’તિ! ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘સત્તિમે, આવુસો, બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, આવુસો, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. ઇમેસં ખ્વાહં, આવુસો, સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં યેન યેન બોજ્ઝઙ્ગેન આકઙ્ખામિ પુબ્બણ્હસમયં વિહરિતું, તેન તેન બોજ્ઝઙ્ગેન પુબ્બણ્હસમયં વિહરામિ; યેન યેન બોજ્ઝઙ્ગેન આકઙ્ખામિ મજ્ઝન્હિકં સમયં વિહરિતું, તેન તેન બોજ્ઝઙ્ગેન મજ્ઝન્હિકં સમયં વિહરામિ; યેન યેન બોજ્ઝઙ્ગેન આકઙ્ખામિ સાયન્હસમયં વિહરિતું, તેન તેન બોજ્ઝઙ્ગેન સાયન્હસમયં વિહરામિ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે, આવુસો, હોતિ, ‘અપ્પમાણો’તિ મે હોતિ, ‘સુસમારદ્ધો’તિ મે હોતિ, તિટ્ઠન્તઞ્ચ નં ‘તિટ્ઠતી’તિ પજાનામિ. સચેપિ મે ચવતિ, ‘ઇદપ્પચ્ચયા મે ચવતી’તિ પજાનામિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે, આવુસો, હોતિ, ‘અપ્પમાણો’તિ મે હોતિ, ‘સુસમારદ્ધો’તિ મે હોતિ, તિટ્ઠન્તઞ્ચ નં ‘તિટ્ઠતી’તિ પજાનામિ. સચેપિ મે ચવતિ, ‘ઇદપ્પચ્ચયા મે ચવતી’તિ પજાનામિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, રઞ્ઞો વા રાજમહામત્તસ્સ વા નાનારત્તાનં દુસ્સાનં દુસ્સકરણ્ડકો પૂરો અસ્સ. સો યઞ્ઞદેવ દુસ્સયુગં આકઙ્ખેય્ય પુબ્બણ્હસમયં પારુપિતું, તં તદેવ દુસ્સયુગં પુબ્બણ્હસમયં પારુપેય્ય; યઞ્ઞદેવ દુસ્સયુગં આકઙ્ખેય્ય મજ્ઝન્હિકં સમયં પારુપિતું, તં તદેવ દુસ્સયુગં મજ્ઝન્હિકં સમયં પારુપેય્ય; યઞ્ઞદેવ દુસ્સયુગં આકઙ્ખેય્ય સાયન્હસમયં પારુપિતું, તં તદેવ દુસ્સયુગં સાયન્હસમયં પારુપેય્ય. એવમેવ ખ્વાહં, આવુસો, ઇમેસં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં યેન યેન બોજ્ઝઙ્ગેન આકઙ્ખામિ પુબ્બણ્હસમયં વિહરિતું, તેન તેન બોજ્ઝઙ્ગેન પુબ્બણ્હસમયં વિહરામિ; યેન યેન બોજ્ઝઙ્ગેન આકઙ્ખામિ મજ્ઝન્હિકં સમયં વિહરિતું, તેન તેન બોજ્ઝઙ્ગેન મજ્ઝન્હિકં સમયં વિહરામિ; યેન યેન બોજ્ઝઙ્ગેન આકઙ્ખામિ સાયન્હસમયં વિહરિતું, તેન તેન બોજ્ઝઙ્ગેન સાયન્હસમયં વિહરામિ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે, આવુસો, હોતિ, ‘અપ્પમાણો’તિ મે હોતિ, ‘સુસમારદ્ધો’તિ મે હોતિ, તિટ્ઠન્તઞ્ચ નં ‘તિટ્ઠતી’તિ પજાનામિ. સચેપિ મે ચવતિ, ‘ઇદપ્પચ્ચયા મે ચવતી’તિ પજાનામિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે, આવુસો, હોતિ, ‘અપ્પમાણો’તિ મે હોતિ, ‘સુસમારદ્ધો’તિ મે હોતિ, તિટ્ઠન્તઞ્ચ નં ‘તિટ્ઠતી’તિ પજાનામિ. સચેપિ મે ચવતિ, ‘ઇદપ્પચ્ચયા મે ચવતી’તિ પજાનામી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ભિક્ખુસુત્તં

૧૮૬. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘બોજ્ઝઙ્ગા, બોજ્ઝઙ્ગા’તિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ‘બોજ્ઝઙ્ગા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ? ‘‘બોધાય સંવત્તન્તીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા ‘બોજ્ઝઙ્ગા’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇધ, ભિક્ખુ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. તસ્સિમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવયતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. બોધાય સંવત્તન્તીતિ, ભિક્ખુ, તસ્મા ‘બોજ્ઝઙ્ગા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. કુણ્ડલિયસુત્તં

૧૮૭. એકં સમયં ભગવા સાકેતે વિહરતિ અઞ્જનવને મિગદાયે. અથ ખો કુણ્ડલિયો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કુણ્ડલિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમસ્મિ, ભો ગોતમ, આરામનિસ્સયી [આરામનિસાદી (સી.), આરામનિયાદી (સ્યા.)] પરિસાવચરો. તસ્સ મય્હં, ભો ગોતમ, પચ્છાભત્તં ભુત્તપાતરાસસ્સ અયમાચારો [અયમાહારો (સ્યા. ક.)] હોતિ – આરામેન આરામં ઉય્યાનેન ઉય્યાનં અનુચઙ્કમામિ અનુવિચરામિ. સો તત્થ પસ્સામિ એકે સમણબ્રાહ્મણે ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસઞ્ચેવ કથં કથેન્તે ઉપારમ્ભાનિસંસઞ્ચ – ‘ભવં પન ગોતમો કિમાનિસંસો વિહરતી’’’તિ? ‘‘વિજ્જાવિમુત્તિફલાનિસંસો ખો, કુણ્ડલિય, તથાગતો વિહરતી’’તિ.

‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘સત્ત ખો, કુણ્ડલિય, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ. ‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘ચત્તારો ખો, કુણ્ડલિય, સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિ. ‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા, બહુલીકતા ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘તીણિ ખો, કુણ્ડલિય, સુચરિતાનિ ભાવિતાનિ બહુલીકતાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તી’’તિ. ‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો ખો, કુણ્ડલિય, ભાવિતો બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતી’’તિ.

‘‘કથં ભાવિતો ચ, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરો કથં બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મનાપં નાભિજ્ઝતિ નાભિહંસતિ, ન રાગં જનેતિ. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. ચક્ખુના ખો પનેવ રૂપં દિસ્વા અમનાપં ન મઙ્કુ હોતિ અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો અદીનમાનસો અબ્યાપન્નચેતસો. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મનાપં નાભિજ્ઝતિ નાભિહંસતિ, ન રાગં જનેતિ. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. મનસા ખો પનેવ ધમ્મં વિઞ્ઞાય અમનાપં ન મઙ્કુ હોતિ અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો અદીનમાનસો અબ્યાપન્નચેતસો. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં.

‘‘યતો ખો, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મનાપામનાપેસુ રૂપેસુ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મનાપામનાપેસુ ધમ્મેસુ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. એવં ભાવિતો ખો, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરો એવં બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતિ.

‘‘કથં ભાવિતાનિ ચ, કુણ્ડલિય, તીણિ સુચરિતાનિ કથં બહુલીકતાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ કાયદુચ્ચરિતં પહાય કાયસુચરિતં ભાવેતિ, વચીદુચ્ચરિતં પહાય વચીસુચરિતં ભાવેતિ, મનોદુચ્ચરિતં પહાય મનોસુચરિતં ભાવેતિ. એવં ભાવિતાનિ ખો, કુણ્ડલિય, તીણિ સુચરિતાનિ એવં બહુલીકતાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તિ.

‘‘કથં ભાવિતા ચ, કુણ્ડલિય, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના કથં બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ભાવિતા ખો, કુણ્ડલિય, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના એવં બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તિ.

‘‘કથં ભાવિતા ચ, કુણ્ડલિય, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ભાવિતા ખો, કુણ્ડલિય, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ.

એવં વુત્તે કુણ્ડલિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવ ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. કૂટાગારસુત્તં

૧૮૮. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કૂટાગારસ્સ યા કાચિ ગોપાનસિયો, સબ્બા તા કૂટનિન્ના કૂટપોણા કૂટપબ્ભારા; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો’’તિ. સત્તમં.

૮. ઉપવાનસુત્તં

૧૮૯. એકં સમયં આયસ્મા ચ ઉપવાનો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો કોસમ્બિયં વિહરન્તિ ઘોસિતારામે. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા ઉપવાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા ઉપવાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં ઉપવાનં એતદવોચ –

‘‘જાનેય્ય નુ ખો, આવુસો ઉપવાન, ભિક્ખુ ‘પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા એવં સુસમારદ્ધા મે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ફાસુવિહારાય સંવત્તન્તી’’’તિ? ‘‘જાનેય્ય ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ ‘પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા એવં સુસમારદ્ધા મે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ફાસુવિહારાય સંવત્તન્તી’’’તિ.

‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ આરબ્ભમાનો પજાનાતિ ‘ચિત્તઞ્ચ મે સુવિમુત્તં, થિનમિદ્ધઞ્ચ મે સુસમૂહતં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચઞ્ચ મે સુપ્પટિવિનીતં, આરદ્ધઞ્ચ મે વીરિયં, અટ્ઠિંકત્વા મનસિ કરોમિ, નો ચ લીન’ન્તિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં આવુસો, ભિક્ખુ આરબ્ભમાનો પજાનાતિ ‘ચિત્તઞ્ચ મે સુવિમુત્તં, થિનમિદ્ધઞ્ચ મે સુસમૂહતં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચઞ્ચ મે સુપ્પટિવિનીતં, આરદ્ધઞ્ચ મે વીરિયં, અટ્ઠિંકત્વા મનસિ કરોમિ, નો ચ લીન’ન્તિ. એવં ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ જાનેય્ય ‘પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા એવં સુસમારદ્ધા મે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ફાસુવિહારાય સંવત્તન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમઉપ્પન્નસુત્તં

૧૯૦. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયઉપ્પન્નસુત્તં

૧૯૧. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયા’’તિ. દસમં.

પબ્બતવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

હિમવન્તં કાયં સીલં, વત્થં ભિક્ખુ ચ કુણ્ડલિ;

કૂટઞ્ચ ઉપવાનઞ્ચ, ઉપ્પન્ના અપરે દુવેતિ.

૨. ગિલાનવગ્ગો

૧. પાણસુત્તં

૧૯૨. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ પાણા ચત્તારો ઇરિયાપથે કપ્પેન્તિ – કાલેન ગમનં, કાલેન ઠાનં, કાલેન નિસજ્જં, કાલેન સેય્યં, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે ચત્તારો ઇરિયાપથે કપ્પેન્તિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતી’’તિ. પઠમં.

૨. પઠમસૂરિયૂપમસુત્તં

૧૯૩. ‘‘સૂરિયસ્સ, ભિક્ખવે, ઉદયતો એતં પુબ્બઙ્ગમં એતં પુબ્બનિમિત્તં, યદિદં – અરુણુગ્ગં; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપ્પાદાય એતં પુબ્બઙ્ગમં એતં પુબ્બનિમિત્તં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા. કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેસ્સતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરિસ્સતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતી’’તિ. દુતિયં.

૩. દુતિયસૂરિયૂપમસુત્તં

૧૯૪. ‘‘સૂરિયસ્સ, ભિક્ખવે, ઉદયતો એતં પુબ્બઙ્ગમં એતં પુબ્બનિમિત્તં, યદિદં – અરુણુગ્ગં; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપ્પાદાય એતં પુબ્બઙ્ગમં એતં પુબ્બનિમિત્તં, યદિદં – યોનિસોમનસિકારો. યોનિસોમનસિકારસમ્પન્નસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેસ્સતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરિસ્સતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યોનિસોમનસિકારસમ્પન્નો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યોનિસોમનસિકારસમ્પન્નો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતી’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમગિલાનસુત્તં

૧૯૫. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહાકસ્સપો પિપ્પલિગુહાયં [વિપ્ફલિગુહાયં (સી.)] વિહરતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા મહાકસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં એતદવોચ –

‘‘કચ્ચિ તે, કસ્સપ, ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં, ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ.

‘‘સત્તિમે, કસ્સપ, બોજ્ઝઙ્ગા મયા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહુલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, કસ્સપ, મયા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, કસ્સપ, મયા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, કસ્સપ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા મયા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહુલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ‘‘તગ્ઘ, ભગવા, બોજ્ઝઙ્ગા; તગ્ઘ, સુગત, બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા મહાકસ્સપો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિ. વુટ્ઠહિ ચાયસ્મા મહાકસ્સપો તમ્હા આબાધા. તથાપહીનો ચાયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ સો આબાધો અહોસીતિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયગિલાનસુત્તં

૧૯૬. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ –

‘‘કચ્ચિ તે, મોગ્ગલ્લાન, ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં, ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ.

‘‘સત્તિમે, મોગ્ગલ્લાન, બોજ્ઝઙ્ગા મયા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહુલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, મોગ્ગલ્લાન, મયા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, મોગ્ગલ્લાન, મયા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, મોગ્ગલ્લાન, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા મયા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહુલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ‘‘તગ્ઘ, ભગવા, બોજ્ઝઙ્ગા; તગ્ઘ, સુગત, બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિ. વુટ્ઠહિ ચાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તમ્હા આબાધા. તથાપહીનો ચાયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ સો આબાધો અહોસીતિ. પઞ્ચમં.

૬. તતિયગિલાનસુત્તં

૧૯૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા મહાચુન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં મહાચુન્દં ભગવા એતદવોચ – ‘‘પટિભન્તુ તં, ચુન્દ, બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ.

‘‘સત્તિમે, ભન્તે, બોજ્ઝઙ્ગા ભગવતા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહુલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, ભન્તે, ભગવતા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ખો, ભન્તે, ભગવતા સમ્મદક્ખાતો ભાવિતો બહુલીકતો અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, ભન્તે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભગવતા સમ્મદક્ખાતા ભાવિતા બહુલીકતા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ‘‘તગ્ઘ, ચુન્દ, બોજ્ઝઙ્ગા; તગ્ઘ, ચુન્દ, બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ.

ઇદમવોચાયસ્મા ચુન્દો. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. વુટ્ઠહિ ચ ભગવા તમ્હા આબાધા. તથાપહીનો ચ ભગવતો સો આબાધો અહોસીતિ. છટ્ઠં.

૭. પારઙ્ગમસુત્તં

૧૯૮. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તિ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

‘‘અપ્પકા તે મનુસ્સેસુ, યે જના પારગામિનો;

અથાયં ઇતરા પજા, તીરમેવાનુધાવતિ.

‘‘યે ચ ખો સમ્મદક્ખાતે, ધમ્મે ધમ્માનુવત્તિનો;

તે જના પારમેસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં.

‘‘કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાય, સુક્કં ભાવેથ પણ્ડિતો;

ઓકા અનોકમાગમ્મ, વિવેકે યત્થ દૂરમં.

‘‘તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય, હિત્વા કામે અકિઞ્ચનો;

પરિયોદપેય્ય અત્તાનં, ચિત્તક્લેસેહિ પણ્ડિતો.

‘‘યેસં સમ્બોધિયઙ્ગેસુ, સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતં;

આદાનપ્પટિનિસ્સગ્ગે, અનુપાદાય યે રતા;

ખીણાસવા જુતિમન્તો, તે લોકે પરિનિબ્બુતા’’તિ. સત્તમં;

૮. વિરદ્ધસુત્તં

૧૯૯. ‘‘યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા વિરદ્ધા, વિરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા આરદ્ધા, આરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા વિરદ્ધા, વિરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા આરદ્ધા, આરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. અરિયસુત્તં

૨૦૦. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અરિયા નિય્યાનિકા નીયન્તિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા અરિયા નિય્યાનિકા નીયન્તિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. નવમં.

૧૦. નિબ્બિદાસુત્તં

૨૦૧. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. દસમં.

ગિલાનવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

પાણા સૂરિયૂપમા દ્વે, ગિલાના અપરે તયો;

પારઙ્ગામી વિરદ્ધો ચ, અરિયો નિબ્બિદાય ચાતિ.

૩. ઉદાયિવગ્ગો

૧. બોધાયસુત્તં

૨૦૨. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘બોજ્ઝઙ્ગા, બોજ્ઝઙ્ગા’તિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ‘બોજ્ઝઙ્ગા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ? ‘‘‘બોધાય સંવત્તન્તી’તિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇધ, ભિક્ખુ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. ‘બોધાય સંવત્તન્તી’તિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા ‘બોજ્ઝઙ્ગા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ. પઠમં.

૨. બોજ્ઝઙ્ગદેસનાસુત્તં

૨૦૩. ‘‘સત્ત વો, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગે દેસેસ્સામિ; તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. દુતિયં.

૩. ઠાનિયસુત્તં

૨૦૪. ‘‘કામરાગટ્ઠાનિયાનં, [કામરાગટ્ઠાનીયાનં (સી.)] ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામચ્છન્દો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ. બ્યાપાદટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ બ્યાપાદો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ બ્યાપાદો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ. થિનમિદ્ધટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નઞ્ચેવ થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થિનમિદ્ધં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયં સંવત્તતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ. વિચિકિચ્છાટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્ના ચેવ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ચ વિચિકિચ્છા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ.

‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં મનસિકારબહુલીકારા અનુપ્પન્નો ચેવ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ. તતિયં.

૪. અયોનિસોમનસિકારસુત્તં

૨૦૫. ‘‘અયોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામચ્છન્દો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નો ચેવ બ્યાપાદો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ બ્યાપાદો ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થિનમિદ્ધં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્ના ચેવ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ચ વિચિકિચ્છા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તતિ; અનુપ્પન્નો ચેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નિરુજ્ઝતિ…પે… અનુપ્પન્નો ચેવ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નિરુજ્ઝતિ.

યોનિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામચ્છન્દો પહીયતિ; અનુપ્પન્નો ચેવ બ્યાપાદો નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ બ્યાપાદો પહીયતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ થિનમિદ્ધં નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થિનમિદ્ધં પહીયતિ; અનુપ્પન્નઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ; અનુપ્પન્ના ચેવ વિચિકિચ્છા નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ચ વિચિકિચ્છા પહીયતિ.

‘‘અનુપ્પન્નો ચેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ…પે… અનુપ્પન્નો ચેવ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. અપરિહાનિયસુત્તં

૨૦૬. ‘‘સત્ત વો, ભિક્ખવે, અપરિહાનિયે ધમ્મે દેસેસ્સામિ; તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. તણ્હક્ખયસુત્તં

૨૦૭. ‘‘યો, ભિક્ખવે, મગ્ગો યા પટિપદા તણ્હક્ખયાય સંવત્તતિ, તં મગ્ગં તં પટિપદં ભાવેથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, મગ્ગો કતમા ચ પટિપદા તણ્હક્ખયાય સંવત્તતિ? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં ભાવિતા નુ ખો, ભન્તે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, કથં બહુલીકતા તણ્હક્ખયાય સંવત્તન્તી’’તિ?

‘‘ઇધ, ઉદાયિ, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં [અબ્યાપજ્ઝં (સી. સ્યા. પી.)]. તસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવયતો વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં તણ્હા પહીયતિ. તણ્હાય પહાના કમ્મં પહીયતિ. કમ્મસ્સ પહાના દુક્ખં પહીયતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં. તસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવયતો વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં તણ્હા પહીયતિ તણ્હાય પહાના કમ્મં પહીયતિ. કમ્મસ્સ પહાના દુક્ખં પહીયતિ. ઇતિ ખો, ઉદાયિ, તણ્હક્ખયા કમ્મક્ખયો, કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તણ્હાનિરોધસુત્તં

૨૦૮. ‘‘યો, ભિક્ખવે, મગ્ગો યા પટિપદા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તતિ, તં મગ્ગં તં પટિપદં ભાવેથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, મગ્ગો કતમા ચ પટિપદા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તતિ? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. કથં ભાવિતા, ચ ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તન્તિ?

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા તણ્હાનિરોધાય સંવત્તન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. નિબ્બેધભાગિયસુત્તં

૨૦૯. ‘‘નિબ્બેધભાગિયં વો, ભિક્ખવે, મગ્ગં દેસેસ્સામિ; તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, નિબ્બેધભાગિયો મગ્ગો? યદિદં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં ભાવિતા નુ ખો, ભન્તે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા નિબ્બેધાય સંવત્તન્તી’’તિ?

‘‘ઇધ, ઉદાયિ, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં. સો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવિતેન ચિત્તેન અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં વિપુલં મહગ્ગતં અપ્પમાણં અબ્યાપજ્જં. સો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવિતેન ચિત્તેન અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ; અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતિ. એવં ભાવિતા ખો, ઉદાયિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા નિબ્બેધાય સંવત્તન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. એકધમ્મસુત્તં

૨૧૦. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યો એવં ભાવિતો બહુલીકતો સંયોજનીયાનં ધમ્માનં પહાનાય સંવત્તતિ, યથયિદં, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. કથં ભાવિતા ચ, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા સંયોજનીયાનં ધમ્માનં પહાનાય સંવત્તન્તિ?

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા સંયોજનીયાનં ધમ્માનં પહાનાય સંવત્તન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સંયોજનીયા ધમ્મા? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, સંયોજનીયો ધમ્મો. એત્થેતે ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનવિનિબન્ધા અજ્ઝોસાના…પે… જિવ્હા સંયોજનીયા ધમ્મા. એત્થેતે ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનવિનિબન્ધા અજ્ઝોસાના…પે… મનો સંયોજનીયો ધમ્મો. એત્થેતે ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનવિનિબન્ધા અજ્ઝોસાના. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સંયોજનીયા ધમ્મા’’તિ. નવમં.

૧૦. ઉદાયિસુત્તં

૨૧૧. એકં સમયં ભગવા સુમ્ભેસુ વિહરતિ સેતકં નામ સુમ્ભાનં નિગમો. અથ ખો આયસ્મા ઉદાયી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ બહુકતઞ્ચ મે, ભન્તે, ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવો ચ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. અહઞ્હિ, ભન્તે, પુબ્બે અગારિકભૂતો સમાનો અબહુકતો અહોસિં ધમ્મેન [ધમ્મે (?)] અબહુકતો સઙ્ઘેન. સો ખ્વાહં ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવઞ્ચ હિરિઞ્ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ સમ્પસ્સમાનો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. તસ્સ મે ભગવા ધમ્મં દેસેસિ – ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના…પે… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ.

‘‘સો ખ્વાહં, ભન્તે, સુઞ્ઞાગારગતો ઇમેસં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાનં ઉક્કુજ્જાવકુજ્જં સમ્પરિવત્તેન્તો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં. ધમ્મો ચ મે, ભન્તે, અભિસમિતો, મગ્ગો ચ મે પટિલદ્ધો; યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામિ.

‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો મે, ભન્તે, પટિલદ્ધો, યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો મે, ભન્તે, પટિલદ્ધો, યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામિ. અયં ખો મે, ભન્તે, મગ્ગો પટિલદ્ધો, યો મે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથાહં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સામી’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ઉદાયિ! એસો હિ તે, ઉદાયિ, મગ્ગો પટિલદ્ધો, યો તે ભાવિતો બહુલીકતો તથા તથા વિહરન્તં તથત્તાય ઉપનેસ્સતિ યથા ત્વં – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનિસ્સસી’’તિ. દસમં.

ઉદાયિવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

બોધાય દેસના ઠાના, અયોનિસો ચાપરિહાની;

ખયો નિરોધો નિબ્બેધો, એકધમ્મો ઉદાયિનાતિ.

૪. નીવરણવગ્ગો

૧. પઠમકુસલસુત્તં

૨૧૨. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા કુસલા કુસલભાગિયા કુસલપક્ખિકા, સબ્બે તે અપ્પમાદમૂલકા અપ્પમાદસમોસરણા; અપ્પમાદો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતિ. અપ્પમત્તસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં – સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેસ્સતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરિસ્સતિ.