૩. કોટિગામવગ્ગો

૧. પઠમકોટિગામસુત્તં

૧૦૯૧. એકં સમયં ભગવા વજ્જીસુ વિહરતિ કોટિગામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનં અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ’’.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? દુક્ખસ્સ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ. દુક્ખસમુદયસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ…પે… દુક્ખનિરોધસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ. તયિદં, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં; ઉચ્છિન્ના ભવતણ્હા, ખીણા ભવનેત્તિ; નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં, યથાભૂતં અદસ્સના;

સંસિતં [સંસરિતં (સ્યા. કં. ક.) દી. નિ. ૨.૧૫૫] દીઘમદ્ધાનં, તાસુ તાસ્વેવ જાતિસુ.

‘‘તાનિ [યાનિ (સ્યા. કં. પી. ક.)] એતાનિ દિટ્ઠાનિ, ભવનેત્તિ સમૂહતા;

ઉચ્છિન્નં મૂલં દુક્ખસ્સ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. પઠમં;

૨. દુતિયકોટિગામસુત્તં

૧૦૯૨. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યે દુક્ખં નપ્પજાનન્તિ, અથો દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

યત્થ ચ સબ્બસો દુક્ખં, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ.

‘‘તઞ્ચ મગ્ગં ન જાનન્તિ, દુક્ખૂપસમગામિનં;

ચેતોવિમુત્તિહીના તે, અથો પઞ્ઞાવિમુત્તિયા;

અભબ્બા તે અન્તકિરિયાય, તે વે જાતિજરૂપગા.

‘‘યે ચ દુક્ખં પજાનન્તિ, અથો દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

યત્થ ચ સબ્બસો દુક્ખં, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ.

‘‘તઞ્ચ મગ્ગં પજાનન્તિ, દુક્ખૂપસમગામિનં;

ચેતોવિમુત્તિસમ્પન્ના, અથો પઞ્ઞાવિમુત્તિયા;

સબ્બા તે અન્તકિરિયાય, ન તે જાતિજરૂપગા’’તિ. દુતિયં;

૩. સમ્માસમ્બુદ્ધસુત્તં

૧૦૯૩. સાવત્થિનિદાનં. ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં…પે… દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો ‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. તતિયં.

૪. અરહન્તસુત્તં

૧૦૯૪. સાવત્થિનિદાનં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ. યે હિ [યેપિ હિ (બહૂસુ)] કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ.

‘‘કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. યે હિ, કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ…પે… અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ…પે… અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ, સબ્બે તે ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. આસવક્ખયસુત્તં

૧૦૯૫. ‘‘જાનતોહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામિ, નો અજાનતો અપસ્સતો. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. મિત્તસુત્તં

૧૦૯૬. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – તે વો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય સમાદપેતબ્બા નિવેસેતબ્બા પતિટ્ઠાપેતબ્બા.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ, દુક્ખસમુદયસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ, દુક્ખનિરોધસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચસ્સ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા તે વો, ભિક્ખવે, ઇમેસં ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય સમાદપેતબ્બા નિવેસેતબ્બા પતિટ્ઠાપેતબ્બા.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તથસુત્તં

૧૦૯૭. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ; તસ્મા ‘અરિયસચ્ચાની’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. સત્તમં.

૮. લોકસુત્તં

૧૦૯૮. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અરિયો; તસ્મા ‘અરિયસચ્ચાની’તિ વુચ્ચન્તિ’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પરિઞ્ઞેય્યસુત્તં

૧૦૯૯. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં અત્થિ અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્યં, અત્થિ અરિયસચ્ચં પહાતબ્બં, અત્થિ અરિયસચ્ચં સચ્છિકાતબ્બં, અત્થિ અરિયસચ્ચં ભાવેતબ્બં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્યં? દુક્ખં, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્યં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં પહાતબ્બં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં સચ્છિકાતબ્બં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં ભાવેતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. નવમં.

૧૦. ગવમ્પતિસુત્તં

૧૧૦૦. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ ચેતેસુ [ચેતિયેસુ (સ્યા.)] વિહરન્તિ સહઞ્ચનિકે [સહજનિયે (સી. સ્યા. કં.)]. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલાનં થેરાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘યો નુ ખો, આવુસો, દુક્ખં પસ્સતિ દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદમ્પિ પસ્સતી’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા ગવમ્પતિ થેરો [ગવમ્પતિત્થેરો (સ્યા. કં.)] ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતિ દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદમ્પિ પસ્સતિ. યો દુક્ખસમુદયં પસ્સતિ દુક્ખમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદમ્પિ પસ્સતિ. યો દુક્ખનિરોધં પસ્સતિ દુક્ખમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદમ્પિ પસ્સતિ. યો દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં પસ્સતિ દુક્ખમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ પસ્સતી’’’તિ. દસમં.

કોટિગામવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે વજ્જી સમ્માસમ્બુદ્ધો, અરહં આસવક્ખયો;

મિત્તં તથા ચ લોકો ચ, પરિઞ્ઞેય્યં ગવમ્પતીતિ.