૩. સરણાનિવગ્ગો

૧. પઠમમહાનામસુત્તં

૧૦૧૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇદં, ભન્તે, કપિલવત્થુ ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ બાહુજઞ્ઞં આકિણ્ણમનુસ્સં સમ્બાધબ્યૂહં. સો ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવન્તં વા પયિરુપાસિત્વા મનોભાવનીયે વા ભિક્ખૂ સાયન્હસમયં કપિલવત્થું પવિસન્તો; ભન્તેનપિ [વિબ્ભન્તેનપિ (સી.), ભમન્તેનપિ (ક.)] હત્થિના સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ અસ્સેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ રથેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ સકટેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ પુરિસેન સમાગચ્છામિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, તસ્મિં સમયે મુસ્સતેવ [મુસતેવ (?)] ભગવન્તં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ [મુસતિ (?)] ધમ્મં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ સઙ્ઘં આરબ્ભ સતિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘ઇમમ્હિ ચાહં સમયે કાલં કરેય્યં, કા મય્હં ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’’તિ?

‘‘મા ભાયિ, મહાનામ, મા ભાયિ, મહાનામ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ અપાપિકા કાલંકિરિયા [કાલકિરિયા (સી. સ્યા. કં.)]. યસ્સ કસ્સચિ, મહાનામ, દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં ચિત્તં સીલપરિભાવિતં ચિત્તં સુતપરિભાવિતં ચિત્તં ચાગપરિભાવિતં ચિત્તં પઞ્ઞાપરિભાવિતં ચિત્તં, તસ્સ યો હિ ખ્વાયં કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો [ચાતુમ્મહાભૂતિકો (સી. સ્યા. કં.)] માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો. તં ઇધેવ કાકા વા ખાદન્તિ ગિજ્ઝા વા ખાદન્તિ કુલલા વા ખાદન્તિ સુનખા વા ખાદન્તિ સિઙ્ગાલા [સિગાલા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા ખાદન્તિ વિવિધા વા પાણકજાતા ખાદન્તિ; યઞ્ચ ખ્વસ્સ ચિત્તં દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં તં ઉદ્ધગામિ હોતિ વિસેસગામિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહાનામ, પુરિસો સપ્પિકુમ્ભં વા તેલકુમ્ભં વા ગમ્ભીરં ઉદકરહદં ઓગાહિત્વા ભિન્દેય્ય. તત્ર યા અસ્સ સક્ખરા વા કઠલા [કથલા (પી. ક.)] વા સા અધોગામી અસ્સ, યઞ્ચ ખ્વસ્સ તત્ર સપ્પિ વા તેલં વા તં ઉદ્ધગામિ અસ્સ વિસેસગામિ. એવમેવ ખો, મહાનામ, યસ્સ કસ્સચિ દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં ચિત્તં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં ચિત્તં તસ્સ યો હિ ખ્વાયં કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો તં ઇધેવ કાકા વા ખાદન્તિ ગિજ્ઝા વા ખાદન્તિ કુલલા વા ખાદન્તિ સુનખા વા ખાદન્તિ સિઙ્ગાલા વા ખાદન્તિ વિવિધા વા પાણકજાતા ખાદન્તિ; યઞ્ચ ખ્વસ્સ ચિત્તં દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં તં ઉદ્ધગામિ હોતિ વિસેસગામિ. તુય્હં ખો પન, મહાનામ, દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં ચિત્તં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં ચિત્તં. મા ભાયિ, મહાનામ, મા ભાયિ, મહાનામ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ, અપાપિકા કાલંકિરિયા’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયમહાનામસુત્તં

૧૦૧૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇદં, ભન્તે, કપિલવત્થુ ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ બાહુજઞ્ઞં આકિણ્ણમનુસ્સં સમ્બાધબ્યૂહં. સો ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવન્તં વા પયિરુપાસિત્વા મનોભાવનીયે વા ભિક્ખૂ સાયન્હસમયં કપિલવત્થું પવિસન્તો; ભન્તેનપિ હત્થિના સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ અસ્સેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ રથેન સમાગચ્છામિ; ભન્તે, નપિ સકટેન સમાગચ્છામિ; ભન્તે, નપિ પુરિસેન સમાગચ્છામિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, તસ્મિં સમયે મુસ્સતેવ ભગવન્તં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ ધમ્મં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ સઙ્ઘં આરબ્ભ સતિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘ઇમમ્હિ ચાહં સમયે કાલં કરેય્યં, કા મય્હં ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’’તિ?

‘‘મા ભાયિ, મહાનામ, મા ભાયિ, મહાનામ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ અપાપિકા કાલંકિરિયા. ચતૂહિ ખો, મહાનામ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે …પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહાનામ, રુક્ખો પાચીનનિન્નો પાચીનપોણો પાચીનપબ્ભારો, સો મૂલચ્છિન્નો કતમેન પપતેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, નિન્નો યેન પોણો યેન પબ્ભારો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહાનામ, ઇમેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો’’તિ. દુતિયં.

૩. ગોધસક્કસુત્તં

૧૦૧૯. કપિલવત્થુનિદાનં. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ગોધા સક્કો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ગોધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘કતિહિ [કતીહિ (પી. ક.) રૂપસિદ્ધિ ઓલોકેતબ્બા] ત્વં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનાસિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’ન્તિ?

‘‘તીહિ ખ્વાહં, મહાનામ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. ઇમેહિ ખ્વાહં, મહાનામ, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં.

‘‘ત્વં પન, મહાનામ, કતિહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનાસિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’ન્તિ? ‘‘ચતૂહિ ખ્વાહં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ગોધે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખ્વાહં, ગોધે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’ન્તિ.

‘‘આગમેહિ ત્વં, મહાનામ, આગમેહિ ત્વં, મહાનામ! ભગવાવ એતં જાનેય્ય એતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં વા અસમન્નાગતં વા’’તિ. ‘‘આયામ, ગોધે, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસ્સામા’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો ગોધા ચ સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, યેન ગોધા સક્કો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા ગોધં સક્કં એતદવોચં – ‘કતિહિ ત્વં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનાસિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં’? એવં વુત્તે, ભન્તે, ગોધા સક્કો મં એતદવોચ –

‘‘એવં વુત્તાહં, ભન્તે, ગોધં સક્કં એતદવોચં – ‘ચતૂહિ ખ્વાહં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ગોધે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખ્વાહં, ગોધે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’’ન્તિ.

‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, ગોધા સક્કો મં એતદવોચ – ‘આગમેહિ ત્વં, મહાનામ, આગમેહિ ત્વં, મહાનામ! ભગવાવ એતં જાનેય્ય એતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં વા અસમન્નાગતં વા’’’તિ. ‘‘ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ ઉપાસકા ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો સદેવકો ચ લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતૂ’’તિ. ‘‘એવંવાદી ત્વં, ગોધે, મહાનામં સક્કં કિં વદેસી’’તિ? ‘‘એવંવાદાહં, ભન્તે, મહાનામં સક્કં ન કિઞ્ચિ વદામિ, અઞ્ઞત્ર કલ્યાણા અઞ્ઞત્ર કુસલા’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમસરણાનિસક્કસુત્તં

૧૦૨૦. કપિલવત્થુનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન સરણાનિ [સરકાનિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] સક્કો કાલઙ્કતો હોતિ. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. તત્ર સુદં સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાદુબ્બલ્યમાપાદિ, મજ્જપાનં અપાયી’’તિ.

અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. તત્ર સુદં, ભન્તે, સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાદુબ્બલ્યમાપાદિ, મજ્જપાનં અપાયી’’તિ.

‘‘યો સો, મહાનામ, દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો, સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય! યઞ્હિ તં, મહાનામ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો’તિ, સરણાનિ સક્કં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. સરણાનિ, મહાનામ, સક્કો દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો. સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય!

‘‘ઇધ, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો વિમુત્તિયા ચ સમન્નાગતો. સો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા [અસ્મા (સ્યા. કં. પી. ક.)] લોકા. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ; ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણોતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ… ન ધમ્મે…પે… ન સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. અપિ ચસ્સ ઇમે ધમ્મા હોન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય મત્તસો નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો અગન્તા નિરયં અગન્તા તિરચ્છાનયોનિં અગન્તા પેત્તિવિસયં અગન્તા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ… ન ધમ્મે…પે… ન સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો, અપિ ચસ્સ ઇમે ધમ્મા હોન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તથાગતે ચસ્સ સદ્ધામત્તં હોતિ પેમમત્તં. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો અગન્તા નિરયં અગન્તા તિરચ્છાનયોનિં અગન્તા પેત્તિવિસયં અગન્તા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં. ઇમે ચેપિ, મહાનામ, મહાસાલા સુભાસિતં દુબ્ભાસિતં આજાનેય્યું, ઇમે ચાહં [ઇમેવાહં (સ્યા. કં.), ઇમેસાહં (ક.)] મહાસાલે બ્યાકરેય્યં – ‘સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ; કિમઙ્ગં [કિમઙ્ગ (સી. સ્યા. કં. પી.)] પન સરણાનિં સક્કં. સરણાનિ, મહાનામ, સક્કો મરણકાલે સિક્ખં સમાદિયી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયસરણાનિસક્કસુત્તં

૧૦૨૧. કપિલવત્થુનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો હોતિ. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. તત્ર સુદં સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાય અપરિપૂરકારી અહોસી’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભન્તે, સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. તત્ર સુદં, ભન્તે, સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણોતિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાય અપરિપૂરકારી અહોસી’’’તિ.

‘‘યો સો, મહાનામ, દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો, સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય! યઞ્હિ તં, મહાનામ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો’, સરણાનિં સક્કં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. સરણાનિ, મહાનામ, સક્કો દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો, સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય!

‘‘ઇધ, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે એકન્તગતો હોતિ અભિપ્પસન્નો – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો વિમુત્તિયા ચ સમન્નાગતો. સો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે એકન્તગતો હોતિ અભિપ્પસન્નો – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે એકન્તગતો હોતિ અભિપ્પસન્નો – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે એકન્તગતો હોતિ અભિપ્પસન્નો – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો બુદ્ધે એકન્તગતો હોતિ અભિપ્પસન્નો…પે… ન ધમ્મે…પે… ન સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો; અપિ ચસ્સ ઇમે ધમ્મા હોન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં …પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય મત્તસો નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો અગન્તા નિરયં અગન્તા તિરચ્છાનયોનિં અગન્તા પેત્તિવિસયં અગન્તા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો બુદ્ધે એકન્તગતો હોતિ અભિપ્પસન્નો… ન ધમ્મે…પે… ન સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો; અપિ ચસ્સ ઇમે ધમ્મા હોન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તથાગતે ચસ્સ સદ્ધામત્તં હોતિ પેમમત્તં. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો અગન્તા નિરયં અગન્તા તિરચ્છાનયોનિં અગન્તા પેત્તિવિસયં અગન્તા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં.

‘‘સેય્યથાપિ, મહાનામ, દુક્ખેત્તં દુબ્ભૂમં અવિહતખાણુકં, બીજાનિ ચસ્સુ ખણ્ડાનિ પૂતીનિ વાતાતપહતાનિ અસારાદાનિ અસુખસયિતાનિ [અસુખાપસ્સયિતાનિ (ક.)], દેવો ચ ન સમ્મા [દેવો પન સમ્મા (સ્યા. કં.), દેવો ન સમ્મા (ક.) દી. નિ. ૨.૪૩૮] ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. અપિ નુ તાનિ બીજાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, મહાનામ, ઇધ ધમ્મો દુરક્ખાતો [દ્વાક્ખાતો (પી. ક.)] હોતિ દુપ્પવેદિતો અનિય્યાનિકો અનુપસમસંવત્તનિકો અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતો – ઇદમહં દુક્ખેત્તસ્મિં વદામિ. તસ્મિઞ્ચ ધમ્મે સાવકો વિહરતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી – ઇદમહં દુબ્બીજસ્મિં વદામિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, મહાનામ, સુખેત્તં સુભૂમં સુવિહતખાણુકં, બીજાનિ ચસ્સુ અખણ્ડાનિ અપૂતીનિ અવાતાતપહતાનિ સારાદાનિ સુખસયિતાનિ; દેવો ચ [દેવો ચસ્સ (સ્યા. કં. ક.)] સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. અપિ નુ તાનિ બીજાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, મહાનામ, ઇધ ધમ્મો સ્વાક્ખાતો હોતિ સુપ્પવેદિતો નિય્યાનિકો ઉપસમસંવત્તનિકો સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતો – ઇદમહં સુખેત્તસ્મિં વદામિ. તસ્મિઞ્ચ ધમ્મે સાવકો વિહરતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી – ઇદમહં સુબીજસ્મિં વદામિ. કિમઙ્ગં પન સરણાનિં સક્કં! સરણાનિ, મહાનામ, સક્કો મરણકાલે સિક્ખાય પરિપૂરકારી અહોસી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમઅનાથપિણ્ડિકસુત્તં

૧૦૨૨. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દ – ‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો પુરિસો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ. એવઞ્ચ વદતિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય આયસ્મતા આનન્દેન પચ્છાસમણેન યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, ગહપતિ, ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં, ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, બુદ્ધે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તથારૂપો તે બુદ્ધે અપ્પસાદો નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદો – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. તઞ્ચ પન તે બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, ધમ્મે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપો તે ધમ્મે અપ્પસાદો નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદો – સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. તઞ્ચ પન તે ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, સઙ્ઘે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપો તે સઙ્ઘે અપ્પસાદો નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદો – સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. તઞ્ચ પન તે સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, દુસ્સીલ્યેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપં તે દુસ્સીલ્યં નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, અરિયકન્તાનિ સીલાનિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકાનિ. તાનિ ચ પન તે અરિયકન્તાનિ સીલાનિ અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપાય ખો, ગહપતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપા તે મિચ્છાદિટ્ઠિ નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માદિટ્ઠિ. તઞ્ચ પન તે સમ્માદિટ્ઠિં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપો તે મિચ્છાસઙ્કપ્પો નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માસઙ્કપ્પો. તઞ્ચ પન તે સમ્માસઙ્કપ્પં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપાય ખો, ગહપતિ, મિચ્છાવાચાય સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપા તે મિચ્છાવાચા નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માવાચા. તઞ્ચ પન તે સમ્માવાચં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, મિચ્છાકમ્મન્તેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપો તે મિચ્છાકમ્મન્તો નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માકમ્મન્તો. તઞ્ચ પન તે સમ્માકમ્મન્તં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, મિચ્છાઆજીવેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપો તે મિચ્છાઆજીવો નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માઆજીવો. તઞ્ચ પન તે સમ્માઆજીવં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, મિચ્છાવાયામેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપો તે મિચ્છાવાયામો નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માવાયામો. તઞ્ચ પન તે સમ્માવાયામં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપાય ખો, ગહપતિ, મિચ્છાસતિયા સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપા તે મિચ્છાસતિ નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માસતિ. તઞ્ચ પન તે સમ્માસતિં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, મિચ્છાસમાધિના સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપો તે મિચ્છાસમાધિ નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માસમાધિ. તઞ્ચ પન તે સમ્માસમાધિં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપેન ખો, ગહપતિ, મિચ્છાઞાણેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપં તે મિચ્છાઞાણં નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માઞાણં. તઞ્ચ પન તે સમ્માઞાણં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘યથારૂપાય ખો, ગહપતિ, મિચ્છાવિમુત્તિયા સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, તથારૂપા તે મિચ્છાવિમુત્તિ નત્થિ. અત્થિ ચ ખો તે, ગહપતિ, સમ્માવિમુત્તિ. તઞ્ચ પન તે સમ્માવિમુત્તિં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભેય્યા’’તિ.

અથ ખો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ ઠાનસો વેદના પટિપ્પસ્સમ્ભિંસુ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ આયસ્મન્તઞ્ચ સારિપુત્તં આયસ્મન્તઞ્ચ આનન્દં સકેનેવ થાલિપાકેન પરિવિસિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં અઞ્ઞતરં નીચાસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં આયસ્મા સારિપુત્તો ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –

‘‘યસ્સ સદ્ધા તથાગતે, અચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા;

સીલઞ્ચ યસ્સ કલ્યાણં, અરિયકન્તં પસંસિતં.

‘‘સઙ્ઘે પસાદો યસ્સત્થિ, ઉજુભૂતઞ્ચ દસ્સનં;

અદલિદ્દોતિ [અદળિદ્દોતિ (સી. સ્યા. કં.)] તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં બુદ્ધાનસાસન’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં આનન્દં ભગવા એતદવોચ – ‘‘હન્દ! કુતો નુ ત્વં, આનન્દ, આગચ્છસિ દિવાદિવસ્સા’’તિ? ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, સારિપુત્તેન અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ઇમિના ચ ઇમિના ચ ઓવાદેન ઓવદિતો’’તિ. ‘‘પણ્ડિતો, આનન્દ, સારિપુત્તો; મહાપઞ્ઞો, આનન્દ, સારિપુત્તો, યત્ર હિ નામ ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ દસહાકારેહિ વિભજિસ્સતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયઅનાથપિણ્ડિકસુત્તં

૧૦૨૩. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દ – ‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો પુરિસો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ. એવઞ્ચ વદતિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા આનન્દો તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો આયસ્મા આનન્દો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, ગહપતિ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ.

‘‘ચતૂહિ ખો, ગહપતિ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ હોતિ ઉત્તાસો, હોતિ છમ્ભિતત્તં, હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો બુદ્ધે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ. તઞ્ચ પનસ્સ બુદ્ધે અપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો હોતિ ઉત્તાસો, હોતિ છમ્ભિતત્તં, હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો ધમ્મે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ. તઞ્ચ પનસ્સ ધમ્મે અપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો હોતિ ઉત્તાસો, હોતિ છમ્ભિતત્તં, હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો સઙ્ઘે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ. તઞ્ચ પનસ્સ સઙ્ઘે અપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો હોતિ ઉત્તાસો, હોતિ છમ્ભિતત્તં, હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો દુસ્સીલ્યેન સમન્નાગતો હોતિ. તઞ્ચ પનસ્સ દુસ્સીલ્યં અત્તનિ સમનુપસ્સતો હોતિ ઉત્તાસો, હોતિ છમ્ભિતત્તં, હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં. ઇમેહિ ખો, ગહપતિ, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ હોતિ ઉત્તાસો, હોતિ છમ્ભિતત્તં, હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં.

‘‘ચતૂહિ ખો, ગહપતિ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ સુતવતો અરિયસાવકસ્સ ન હોતિ ઉત્તાસો, ન હોતિ છમ્ભિતત્તં, ન હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. તઞ્ચ પનસ્સ બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ન હોતિ ઉત્તાસો, ન હોતિ છમ્ભિતત્તં, ન હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. તઞ્ચ પનસ્સ ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ન હોતિ ઉત્તાસો, ન હોતિ છમ્ભિતત્તં, ન હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. તઞ્ચ પનસ્સ સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદં અત્તનિ સમનુપસ્સતો ન હોતિ ઉત્તાસો, ન હોતિ છમ્ભિતત્તં, ન હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. તાનિ ચ પનસ્સ અરિયકન્તાનિ સીલાનિ અત્તનિ સમનુપસ્સતો ન હોતિ ઉત્તાસો, ન હોતિ છમ્ભિતત્તં, ન હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભયં. ઇમેહિ ખો, ગહપતિ, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ સુતવતો અરિયસાવકસ્સ ન હોતિ ઉત્તાસો, ન હોતિ છમ્ભિતત્તં, ન હોતિ સમ્પરાયિકં મરણભય’’ન્તિ.

‘‘નાહં, ભન્તે આનન્દ, ભાયામિ. ક્યાહં ભાયિસ્સામિ! અહઞ્હિ, ભન્તે, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોમિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોમિ – સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. યાનિ ચિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા ગિહિસામીચિકાનિ સિક્ખાપદાનિ દેસિતાનિ, નાહં તેસં કિઞ્ચિ અત્તનિ ખણ્ડં સમનુપસ્સામી’’તિ. ‘‘લાભા તે, ગહપતિ, સુલદ્ધં તે, ગહપતિ! સોતાપત્તિફલં તયા, ગહપતિ, બ્યાકત’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. પઠમભયવેરૂપસન્તસુત્તં

૧૦૨૪. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘યતો ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ ચ હોન્તિ, ચતૂહિ ચ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અરિયો ચસ્સ ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ [ખીણતિરચ્છાનયોનિયો (સબ્બત્થ)] ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો; સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’.

‘‘કતમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ? યં, ગહપતિ, પાણાતિપાતી પાણાતિપાતપ્પચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયતિ. પાણાતિપાતા પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ. યં, ગહપતિ, અદિન્નાદાયી…પે… યં, ગહપતિ, કામેસુમિચ્છાચારી…પે… યં, ગહપતિ, મુસાવાદી…પે… યં, ગહપતિ, સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાયી સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાનપ્પચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયતિ. સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાના પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ. ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘કતમો ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ઞેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ – ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇતિ ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ; યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો…પે… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. અયમસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો.

‘‘યતો ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ઇમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અયઞ્ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો. સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો; સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયભયવેરૂપસન્તસુત્તં

૧૦૨૫. સાવત્થિનિદાનં…પે… ‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ઇમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અયઞ્ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો; સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો; સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’તિ. નવમં.

૧૦. નન્દકલિચ્છવિસુત્તં

૧૦૨૬. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો નન્દકો લિચ્છવિમહામત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો નન્દકં લિચ્છવિમહામત્તં ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચતૂહિ ખો, નન્દક, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, નન્દક, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખો, નન્દક, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો.

‘‘ઇમેહિ ચ પન, નન્દક, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો આયુના સંયુત્તો હોતિ દિબ્બેનપિ માનુસેનપિ; વણ્ણેન સંયુત્તો હોતિ દિબ્બેનપિ માનુસેનપિ; સુખેન સંયુત્તો હોતિ દિબ્બેનપિ માનુસેનપિ; યસેન સંયુત્તો હોતિ દિબ્બેનપિ માનુસેનપિ; આધિપતેય્યેન સંયુત્તો હોતિ દિબ્બેનપિ માનુસેનપિ. તં ખો પનાહં, નન્દક, નાઞ્ઞસ્સ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા સુત્વા વદામિ. અપિ ચ યદેવ મયા સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં, તદેવાહં વદામી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો પુરિસો નન્દકં લિચ્છવિમહામત્તં એતદવોચ – ‘‘નહાનકાલો, ભન્તે’’તિ. ‘‘અલં દાનિ, ભણે, એતેન બાહિરેન નહાનેન. અલમિદં અજ્ઝત્તં નહાનં ભવિસ્સતિ, યદિદં – ભગવતિ પસાદો’’તિ. દસમં.

સરણાનિવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

મહાનામેન દ્વે વુત્તા, ગોધા ચ સરણા દુવે;

દુવે અનાથપિણ્ડિકા, દુવે વેરભયેન ચ;

લિચ્છવી દસમો વુત્તો, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.