૧૧. સોતાપત્તિસંયુત્તં

૧. વેળુદ્વારવગ્ગો

૧. ચક્કવત્તિરાજસુત્તં

૯૯૭. સાવત્થિનિદાનં. તત્ર ખો ભગવા…પે… એતદવોચ – ‘‘કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી [ચક્કવત્તિ (સ્યા. કં. પી. ક.)] ચતુન્નં દીપાનં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં કારેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ દેવાનં તાવતિંસાનં સહબ્યતં, સો તત્થ નન્દને વને અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો દિબ્બેહિ ચ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ, સો ચતૂહિ ધમ્મેહિ અસમન્નાગતો, અથ ખો સો અપરિમુત્તોવ [અપરિમુત્તો ચ (સ્યા. કં. ક.)] નિરયા અપરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા અપરિમુત્તો પેત્તિવિસયા અપરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા. કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પિણ્ડિયાલોપેન યાપેતિ, નન્તકાનિ ચ ધારેતિ, સો ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો, અથ ખો સો પરિમુત્તો [પરિમુત્તો ચ (સ્યા. કં. ક.)] નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા’’.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ. સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઉજુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઞાયપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, સામીચિપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યદિદં – ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ અચ્છિદ્દેહિ અસબલેહિ અકમ્માસેહિ ભુજિસ્સેહિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થેહિ અપરામટ્ઠેહિ સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો હોતિ. યો ચ, ભિક્ખવે, ચતુન્નં દીપાનં પટિલાભો, યો ચતુન્નં ધમ્માનં પટિલાભો ચતુન્નં દીપાનં પટિલાભો ચતુન્નં ધમ્માનં પટિલાભસ્સ કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. બ્રહ્મચરિયોગધસુત્તં

૯૯૮. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન [વત્વા (સી. પી.) એવમીદિસેસુ ઠાનેસુ] સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યેસં સદ્ધા ચ સીલઞ્ચ, પસાદો ધમ્મદસ્સનં;

તે વે કાલેન પચ્ચેન્તિ, બ્રહ્મચરિયોગધં સુખ’’ન્તિ. દુતિયં;

૩. દીઘાવુઉપાસકસુત્તં

૯૯૯. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન દીઘાવુ ઉપાસકો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો દીઘાવુ ઉપાસકો પિતરં જોતિકં ગહપતિં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ગહપતિ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દ – ‘દીઘાવુ, ભન્તે, ઉપાસકો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, ભગવા યેન દીઘાવુસ્સ ઉપાસકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. ‘‘એવં, તાતા’’તિ ખો જોતિકો ગહપતિ દીઘાવુસ્સ ઉપાસકસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જોતિકો ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દીઘાવુ, ભન્તે, ઉપાસકો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતિ. એવઞ્ચ વદેતિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, ભગવા યેન દીઘાવુસ્સ ઉપાસકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન દીઘાવુસ્સ ઉપાસકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા દીઘાવું ઉપાસકં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, દીઘાવુ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં, ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ. ‘‘તસ્માતિહ તે, દીઘાવુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો ભવિસ્સામિ – ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો ભવિસ્સામિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ’. એવઞ્હિ તે, દીઘાવુ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ દેસિતાનિ, સંવિજ્જન્તે તે ધમ્મા મયિ, અહઞ્ચ તેસુ ધમ્મેસુ સન્દિસ્સામિ. અહઞ્હિ, ભન્તે, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહી’’તિ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, દીઘાવુ, ઇમેસુ ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ પતિટ્ઠાય છ વિજ્જાભાગિયે ધમ્મે ઉત્તરિ ભાવેય્યાસિ. ઇધ ત્વં, દીઘાવુ, સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરાહિ, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞી, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞી પહાનસઞ્ઞી વિરાગસઞ્ઞી નિરોધસઞ્ઞીતિ. એવઞ્હિ તે, દીઘાવુ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘યેમે, ભન્તે, ભગવતા છ વિજ્જાભાગિયા ધમ્મા દેસિતા, સંવિજ્જન્તે તે ધમ્મા મયિ, અહઞ્ચ તેસુ ધમ્મેસુ સન્દિસ્સામિ. અહઞ્હિ, ભન્તે, સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરામિ, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞી, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞી પહાનસઞ્ઞી વિરાગસઞ્ઞી નિરોધસઞ્ઞી. અપિ ચ મે, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘મા હેવાયં જોતિકો ગહપતિ મમચ્ચયેન વિઘાતં આપજ્જી’’’તિ [આપજ્જતિ (ક.)]. ‘‘મા ત્વં, તાત દીઘાવુ, એવં મનસાકાસિ. ઇઙ્ઘ ત્વં, તાત દીઘાવુ, યદેવ તે ભગવા આહ, તદેવ ત્વં સાધુકં મનસિ કરોહી’’તિ.

અથ ખો ભગવા દીઘાવું ઉપાસકં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો દીઘાવુ ઉપાસકો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો કાલમકાસિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘યો સો, ભન્તે, દીઘાવુ નામ ઉપાસકો ભગવતા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિતો સો કાલઙ્કતો. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ ઉપાસકો, પચ્ચપાદિ [અહોસિ સચ્ચવાદી (સ્યા. કં. પી. ક.)] ધમ્મસ્સાનુધમ્મં, ન ચ મં ધમ્માધિકરણં [ન ચ ધમ્માધિકરણં (સ્યા. કં. પી. ક.)] વિહેસેસિ [વિહેઠેસિ (ઇતિપિ અઞ્ઞત્થ)]. દીઘાવુ, ભિક્ખવે, ઉપાસકો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમસારિપુત્તસુત્તં

૧૦૦૦. એકં સમયં આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ આનન્દો સાવત્થિયં વિહરન્તિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘કતિનં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ધમ્માનં સમન્નાગમનહેતુ એવમયં પજા ભગવતા બ્યાકતા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ? ‘‘ચતુન્નં ખો, આવુસો, ધમ્માનં સમન્નાગમનહેતુ એવમયં પજા ભગવતા બ્યાકતા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? ઇધાવુસો, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેસં ખો, આવુસો, ચતુન્નં ધમ્માનં સમન્નાગમનહેતુ એવમયં પજા ભગવતા બ્યાકતા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયસારિપુત્તસુત્તં

૧૦૦૧. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘‘સોતાપત્તિયઙ્ગં, સોતાપત્તિયઙ્ગ’ન્તિ હિદં, સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો સારિપુત્ત, સોતાપત્તિયઙ્ગ’’ન્તિ? ‘‘સપ્પુરિસસંસેવો હિ, ભન્તે, સોતાપત્તિયઙ્ગં, સદ્ધમ્મસ્સવનં સોતાપત્તિયઙ્ગં, યોનિસોમનસિકારો સોતાપત્તિયઙ્ગં, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ સોતાપત્તિયઙ્ગ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! સપ્પુરિસસંસેવો હિ, સારિપુત્ત, સોતાપત્તિયઙ્ગં, સદ્ધમ્મસ્સવનં સોતાપત્તિયઙ્ગં, યોનિસોમનસિકારો સોતાપત્તિયઙ્ગં, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ સોતાપત્તિયઙ્ગં’’.

‘‘‘સોતો, સોતો’તિ હિદં, સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, સારિપુત્ત, સોતો’’તિ? ‘‘અયમેવ હિ, ભન્તે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સોતો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધી’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! અયમેવ હિ, સારિપુત્ત, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સોતો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ’’.

‘‘‘સોતાપન્નો, સોતાપન્નો’તિ હિદં, સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, સારિપુત્ત, સોતાપન્નો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભન્તે, ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો અયં વુચ્ચતિ સોતાપન્નો, સ્વાયં આયસ્મા એવંનામો એવંગોત્તો’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! યો હિ, સારિપુત્ત, ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો અયં વુચ્ચતિ સોતાપન્નો, સ્વાયં આયસ્મા એવંનામો એવંગોત્તો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. થપતિસુત્તં

૧૦૦૨. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ ભગવતો ચીવરકમ્મં કરોન્તિ – ‘‘નિટ્ઠિતચીવરો ભગવા તેમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સતી’’તિ. તેન ખો પન સમયેન ઇસિદત્તપુરાણા થપતયો સાધુકે પટિવસન્તિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસું ખો ઇસિદત્તપુરાણા થપતયો – ‘‘સમ્બહુલા કિર ભિક્ખૂ ભગવતો ચીવરકમ્મં કરોન્તિ – ‘નિટ્ઠિતચીવરો ભગવા તેમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સતી’’’તિ.

અથ ખો ઇસિદત્તપુરાણા થપતયો મગ્ગે પુરિસં ઠપેસું – ‘‘યદા ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, પસ્સેય્યાસિ ભગવન્તં આગચ્છન્તં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં, અથ અમ્હાકં આરોચેય્યાસી’’તિ. દ્વીહતીહં ઠિતો ખો સો પુરિસો અદ્દસ ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન યેન ઇસિદત્તપુરાણા થપતયો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ઇસિદત્તપુરાણે થપતયો એતદવોચ – ‘‘અયં સો, ભન્તે, ભગવા આગચ્છતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞથા’’તિ.

અથ ખો ઇસિદત્તપુરાણા થપતયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિંસુ. અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ યેન અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. ઇસિદત્તપુરાણા થપતયો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ઇસિદત્તપુરાણા થપતયો ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘યદા મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘સાવત્થિયા કોસલેસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘સાવત્થિયા કોસલેસુ ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘કોસલેહિ મલ્લેસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘કોસલેહિ મલ્લેસુ ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘મલ્લેહિ વજ્જીસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘મલ્લેહિ વજ્જીસુ ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘વજ્જીહિ કાસીસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે ભગવન્તં સુણામ – ‘વજ્જીહિ કાસીસુ ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘કાસીહિ માગધે ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘કાસીહિ માગધે ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ અનપ્પકા નો તસ્મિં સમયે અનત્તમનતા હોતિ અનપ્પકં દોમનસ્સં – ‘દૂરે નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘માગધેહિ કાસીસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘માગધેહિ કાસીસુ ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘કાસીહિ વજ્જીસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘કાસીહિ વજ્જીસુ ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘વજ્જીહિ મલ્લેસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘વજ્જીહિ મલ્લેસુ ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘મલ્લેહિ કોસલે ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘મલ્લેહિ કોસલે ચારિકં પક્કન્તો’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા’’’તિ.

‘‘યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘કોસલેહિ સાવત્થિં ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ, હોતિ નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા ભવિસ્સતી’તિ. યદા પન મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સુણામ – ‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’તિ, હોતિ અનપ્પકા નો તસ્મિં સમયે અત્તમનતા હોતિ અનપ્પકં સોમનસ્સં – ‘આસન્ને નો ભગવા’’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ, થપતયો, સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. અલઞ્ચ પન વો, થપતયો, અપ્પમાદાયા’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો નો, ભન્તે, એતમ્હા સમ્બાધા અઞ્ઞો સમ્બાધો સમ્બાધતરો ચેવ સમ્બાધસઙ્ખાતતરો ચા’’તિ. ‘‘કતમો પન વો, થપતયો, એતમ્હા સમ્બાધા અઞ્ઞો સમ્બાધો સમ્બાધતરો ચેવ સમ્બાધસઙ્ખાતતરો ચા’’તિ?

‘‘ઇધ મયં, ભન્તે, યદા રાજા પસેનદિ કોસલો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યાતુકામો હોતિ, યે તે રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ નાગા ઓપવય્હા તે કપ્પેત્વા, યા તા રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પજાપતિયો પિયા મનાપા તા એકં પુરતો એકં પચ્છતો નિસીદાપેમ. તાસં ખો પન, ભન્તે, ભગિનીનં એવરૂપો ગન્ધો હોતિ, સેય્યથાપિ નામ ગન્ધકરણ્ડકસ્સ તાવદેવ વિવરિયમાનસ્સ, યથા તં રાજકઞ્ઞાનં ગન્ધેન વિભૂસિતાનં. તાસં ખો પન, ભન્તે, ભગિનીનં એવરૂપો કાયસમ્ફસ્સો હોતિ, સેય્યથાપિ નામ તૂલપિચુનો વા કપ્પાસપિચુનો વા, યથા તં રાજકઞ્ઞાનં સુખેધિતાનં. તસ્મિં ખો પન, ભન્તે, સમયે નાગોપિ રક્ખિતબ્બો હોતિ, તાપિ ભગિનિયો રક્ખિતબ્બા હોન્તિ, અત્તાપિ રક્ખિતબ્બો હોતિ. ન ખો પન મયં, ભન્તે, અભિજાનામ તાસુ ભગિનીસુ પાપકં ચિત્તં ઉપ્પાદેતા. અયં ખો નો, ભન્તે, એતમ્હા સમ્બાધા અઞ્ઞો સમ્બાધો સમ્બાધતરો ચેવ સમ્બાધસઙ્ખાતતરો ચા’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ, થપતયો, સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. અલઞ્ચ પન વો, થપતયો, અપ્પમાદાય. ચતૂહિ ખો, થપતયો, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, થપતયો, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અજ્ઝાગારં વસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસ્સગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. ઇમેહિ ખો, થપતયો, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો.

‘‘તુમ્હે ખો, થપતયો, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… યં ખો પન કિઞ્ચિ કુલે દેય્યધમ્મં સબ્બં તં અપ્પટિવિભત્તં સીલવન્તેહિ કલ્યાણધમ્મેહિ. તં કિં મઞ્ઞથ, થપતયો, કતિવિધા તે કોસલેસુ મનુસ્સા યે તુમ્હાકં સમસમા, યદિદં – દાનસંવિભાગે’’તિ? ‘‘લાભા નો, ભન્તે, સુલદ્ધં નો, ભન્તે! યેસં નો ભગવા એવં પજાનાતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. વેળુદ્વારેય્યસુત્તં

૧૦૦૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન વેળુદ્વારં નામ કોસલાનં બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. અસ્સોસું ખો તે વેળુદ્વારેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા – ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં વેળુદ્વારં અનુપ્પત્તો. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા [ભગવાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ’. સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ.

અથ ખો તે વેળુદ્વારેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા અપ્પેકચ્ચે ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અપ્પેકચ્ચે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ; સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અપ્પેકચ્ચે યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અપ્પેકચ્ચે ભગવતો સન્તિકે નામગોત્તં સાવેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અપ્પેકચ્ચે તુણ્હીભૂતા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે વેળુદ્વારેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘મયં, ભો ગોતમ, એવંકામા એવંછન્દા એવંઅધિપ્પાયા – પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસેય્યામ, કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભવેય્યામ, માલાગન્ધવિલેપનં ધારેય્યામ, જાતરૂપરજતં સાદિયેય્યામ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યામ. તેસં નો ભવં ગોતમો અમ્હાકં એવંકામાનં એવંછન્દાનં એવંઅધિપ્પાયાનં તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા મયં પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસેય્યામ…પે… સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યામા’’તિ.

‘‘અત્તૂપનાયિકં વો, ગહપતયો, ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો તે વેળુદ્વારેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ગહપતયો, અત્તુપનાયિકો ધમ્મપરિયાયો? ઇધ, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોસ્મિ જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપ્પટિકૂલો. યો ખો મં જીવિતુકામં અમરિતુકામં સુખકામં દુક્ખપ્પટિકૂલં જીવિતા વોરોપેય્ય, ન મેતં અસ્સ પિયં મનાપં. અહઞ્ચેવ ખો પન પરં જીવિતુકામં અમરિતુકામં સુખકામં દુક્ખપ્પટિકૂલં જીવિતા વોરોપેય્યં, પરસ્સપિ તં અસ્સ અપ્પિયં અમનાપં. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, પરસ્સ પેસો ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, કથાહં પરં તેન સંયોજેય્ય’ન્તિ! સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અત્તના ચ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, પરઞ્ચ પાણાતિપાતા વેરમણિયા સમાદપેતિ, પાણાતિપાતા વેરમણિયા ચ વણ્ણં ભાસતિ. એવમસ્સાયં કાયસમાચારો તિકોટિપરિસુદ્ધો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યો ખો મે અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદિયેય્ય, ન મેતં અસ્સ પિયં મનાપં. અહઞ્ચેવ ખો પન પરસ્સ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદિયેય્યં, પરસ્સપિ તં અસ્સ અપ્પિયં અમનાપં. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, પરસ્સ પેસો ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, કથાહં પરં તેન સંયોજેય્ય’ન્તિ! સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અત્તના ચ અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, પરઞ્ચ અદિન્નાદાના વેરમણિયા સમાદપેતિ, અદિન્નાદાના વેરમણિયા ચ વણ્ણં ભાસતિ. એવમસ્સાયં કાયસમાચારો તિકોટિપરિસુદ્ધો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યો ખો મે દારેસુ ચારિત્તં આપજ્જેય્ય, ન મેતં અસ્સ પિયં મનાપં. અહઞ્ચેવ ખો પન પરસ્સ દારેસુ ચારિત્તં આપજ્જેય્યં, પરસ્સપિ તં અસ્સ અપ્પિયં અમનાપં. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, પરસ્સ પેસો ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, કથાહં પરં તેન સંયોજેય્ય’ન્તિ! સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અત્તના ચ કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, પરઞ્ચ કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણિયા સમાદપેતિ, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણિયા ચ વણ્ણં ભાસતિ. એવમસ્સાયં કાયસમાચારો તિકોટિપરિસુદ્ધો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યો ખો મે મુસાવાદેન અત્થં ભઞ્જેય્ય, ન મેતં અસ્સ પિયં મનાપં. અહઞ્ચેવ ખો પન પરસ્સ મુસાવાદેન અત્થં ભઞ્જેય્યં, પરસ્સપિ તં અસ્સ અપ્પિયં અમનાપં. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, પરસ્સ પેસો ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, કથાહં પરં તેન સંયોજેય્ય’ન્તિ! સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અત્તના ચ મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પરઞ્ચ મુસાવાદા વેરમણિયા સમાદપેતિ, મુસાવાદા વેરમણિયા ચ વણ્ણં ભાસતિ. એવમસ્સાયં વચીસમાચારો તિકોટિપરિસુદ્ધો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – યો ખો મં પિસુણાય વાચાય મિત્તે ભિન્દેય્ય [મિત્તેહિ ભેદેય્ય (સ્યા. કં. પી. ક.)], ન મેતં અસ્સ પિયં મનાપં. અહઞ્ચેવ ખો પન પરં પિસુણાય વાચાય મિત્તે ભિન્દેય્યં, પરસ્સપિ તં અસ્સ અપ્પિયં અમનાપં…પે… એવમસ્સાયં વચીસમાચારો તિકોટિપરિસુદ્ધો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – યો ખો મં ફરુસાય વાચાય સમુદાચરેય્ય, ન મેતં અસ્સ પિયં મનાપં. અહઞ્ચેવ ખો પન પરં ફરુસાય વાચાય સમુદાચરેય્યં, પરસ્સપિ તં અસ્સ અપ્પિયં અમનાપં. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો…પે… એવમસ્સાયં વચીસમાચારો તિકોટિપરિસુદ્ધો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યો ખો મં સમ્ફભાસેન સમ્ફપ્પલાપભાસેન સમુદાચરેય્ય, ન મેતં અસ્સ પિયં મનાપં. અહઞ્ચેવ ખો પન પરં સમ્ફભાસેન સમ્ફપ્પલાપભાસેન સમુદાચરેય્યં, પરસ્સપિ તં અસ્સ અપ્પિયં અમનાપં. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, પરસ્સ પેસો ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો. યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, કથાહં પરં તેન સંયોજેય્ય’ન્તિ! સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અત્તના ચ સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ, પરઞ્ચ સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિયા સમાદપેતિ, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિયા ચ વણ્ણં ભાસતિ. એવમસ્સાયં વચીસમાચારો તિકોટિપરિસુદ્ધો હોતિ.

‘‘સો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ; ધમ્મે …પે… સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. યતો ખો, ગહપતયો, અરિયસાવકો ઇમેહિ સત્તહિ સદ્ધમ્મેહિ [ધમ્મેહિ (સી.)] સમન્નાગતો હોતિ ઇમેહિ ચતૂહિ આકઙ્ખિયેહિ ઠાનેહિ, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ [ખીણતિરચ્છાનયોનિયો (સી. સ્યા. કં. પી.), ખીણતિરચ્છાનયોનિકો (ક.)] ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’તિ.

એવં વુત્તે વેળુદ્વારેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… એતે મયં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકે નો ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતે [પાણુપેતં (ક.)] સરણં ગતે’’તિ. સત્તમં.

૮. પઠમગિઞ્જકાવસથસુત્તં

૧૦૦૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ઞાતિકે વિહરતિ ગિઞ્જકાવસથે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સાળ્હો નામ, ભન્તે, ભિક્ખુ કાલઙ્કતો; તસ્સ કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો? નન્દા નામ, ભન્તે, ભિક્ખુની કાલઙ્કતા; તસ્સા કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો? સુદત્તો નામ, ભન્તે, ઉપાસકો કાલઙ્કતો; તસ્સ કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો? સુજાતા નામ, ભન્તે, ઉપાસિકા કાલઙ્કતા; તસ્સા કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ?

‘‘સાળ્હો, આનન્દ, ભિક્ખુ કાલઙ્કતો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. નન્દા, આનન્દ, ભિક્ખુની કાલઙ્કતા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિની અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. સુદત્તો, આનન્દ, ઉપાસકો કાલઙ્કતો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી; સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતિ. સુજાતા, આનન્દ, ઉપાસિકા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા.

‘‘અનચ્છરિયં ખો પનેતં, આનન્દ, યં મનુસ્સભૂતો કાલં કરેય્ય; તસ્મિં તસ્મિં ચે મં કાલઙ્કતે ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છિસ્સથ. વિહેસા પેસા, આનન્દ, અસ્સ તથાગતસ્સ. તસ્માતિહાનન્દ, ધમ્માદાસં નામ ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ; યેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’.

‘‘કતમો ચ સો, આનન્દ, ધમ્માદાસો ધમ્મપરિયાયો; યેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’?

‘‘ઇધ, આનન્દ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અયં ખો સો, આનન્દ, ધમ્માદાસો ધમ્મપરિયાયો; યેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’તિ. અટ્ઠમં.

(તીણિપિ સુત્તન્તાનિ એકનિદાનાનિ).

૯. દુતિયગિઞ્જકાવસથસુત્તં

૧૦૦૫. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અસોકો નામ, ભન્તે, ભિક્ખુ કાલઙ્કતો; તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો? અસોકા નામ, ભન્તે, ભિક્ખુની કાલઙ્કતા…પે… અસોકો નામ, ભન્તે, ઉપાસકો કાલઙ્કતો…પે… અસોકા નામ, ભન્તે, ઉપાસિકા કાલઙ્કતા; તસ્સા કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ?

‘‘અસોકો, આનન્દ, ભિક્ખુ કાલઙ્કતો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ…પે… (પુરિમવેય્યાકરણેન એકનિદાનં).

‘‘અયં ખો સો, આનન્દ, ધમ્માદાસો ધમ્મપરિયાયો; યેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’તિ. નવમં.

૧૦. તતિયગિઞ્જકાવસથસુત્તં

૧૦૦૬. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કક્કટો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો કાલઙ્કતો; તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો? કળિભો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો…પે… નિકતો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો…પે… કટિસ્સહો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો…પે… તુટ્ઠો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો…પે… સન્તુટ્ઠો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો…પે… ભદ્દો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો…પે… સુભદ્દો નામ, ભન્તે, ઞાતિકે ઉપાસકો કાલઙ્કતો; તસ્સ કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો’’તિ?

‘‘કક્કટો, આનન્દ, ઉપાસકો કાલઙ્કતો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. કળિભો, આનન્દ …પે… નિકતો, આનન્દ…પે… કટિસ્સહો, આનન્દ …પે… તુટ્ઠો, આનન્દ…પે… સન્તુટ્ઠો, આનન્દ…પે… ભદ્દો, આનન્દ…પે… સુભદ્દો, આનન્દ, ઉપાસકો કાલઙ્કતો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. (સબ્બે એકગતિકા કાતબ્બા).

‘‘પરોપઞ્ઞાસ, આનન્દ, ઞાતિકે ઉપાસકા કાલઙ્કતા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિનો અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. સાધિકનવુતિ, આનન્દ, ઞાતિકે ઉપાસકા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિનો; સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. છાતિરેકાનિ ખો, આનન્દ, પઞ્ચસતાનિ ઞાતિકે ઉપાસકા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા.

‘‘અનચ્છરિયં ખો પનેતં, આનન્દ, યં મનુસ્સભૂતો કાલં કરેય્ય; તસ્મિં તસ્મિં ચે મં કાલઙ્કતે ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છિસ્સથ. વિહેસા પેસા, આનન્દ, અસ્સ તથાગતસ્સ. તસ્માતિહાનન્દ, ધમ્માદાસં નામ ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ; યેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’.

‘‘કતમો ચ સો, આનન્દ, ધમ્માદાસો ધમ્મપરિયાયો; યેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’.

‘‘ઇધાનન્દ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અયં ખો સો, આનન્દ, ધમ્માદાસો ધમ્મપરિયાયો; યેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’’તિ. દસમં.

વેળુદ્વારવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

રાજા ઓગધદીઘાવુ, સારિપુત્તાપરે દુવે;

થપતી વેળુદ્વારેય્યા, ગિઞ્જકાવસથે તયોતિ.

૨. રાજકારામવગ્ગો

૧. સહસ્સભિક્ખુનિસઙ્ઘસુત્તં

૧૦૦૭. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ રાજકારામે. અથ ખો સહસ્સભિક્ખુનિસઙ્ઘો [સહસ્સો ભિક્ખુનિસંઘો (સી.)] યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો તા ભિક્ખુનિયો ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચતૂહિ ખો, ભિક્ખુનિયો, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખુનિયો, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે …પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખુનિયો, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. પઠમં.

૨. બ્રાહ્મણસુત્તં

૧૦૦૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘બ્રાહ્મણા, ભિક્ખવે, ઉદયગામિનિં નામ પટિપદં પઞ્ઞપેન્તિ. તે સાવકં એવં સમાદપેન્તિ – ‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય પાચીનમુખો યાહિ. સો ત્વં મા સોબ્ભં પરિવજ્જેહિ, મા પપાતં, મા ખાણું, મા કણ્ડકઠાનં [કણ્ડકં ઠાનં (પી. ક.)], મા ચન્દનિયં, મા ઓળિગલ્લં. યત્થ [યત્થેવ (સ્યા. કં.), યાનિ વા (સી.)] પપતેય્યાસિ તત્થેવ મરણં આગમેય્યાસિ. એવં ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સસી’’’તિ.

‘‘તં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણાનં બાલગમનમેતં [બાલાનં ગમનમેતં (સી.)] મૂળ્હગમનમેતં ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. અહઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે ઉદયગામિનિં પટિપદં પઞ્ઞપેમિ; યા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, ઉદયગામિની પટિપદા; યા એકન્તનિબ્બિદાય…પે… નિબ્બાનાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ; ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, ઉદયગામિની પટિપદા એકન્તનિબ્બિદાય…પે… નિબ્બાનાય સંવત્તતી’’તિ. દુતિયં.

૩. આનન્દત્થેરસુત્તં

૧૦૦૯. એકં સમયં આયસ્મા ચ આનન્દો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો સાવત્થિયં વિહરન્તિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘કતિનં ખો, આવુસો આનન્દ, ધમ્માનં પહાના, કતિનં ધમ્માનં સમન્નાગમનહેતુ, એવમયં પજા ભગવતા બ્યાકતા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ? ‘‘ચતુન્નં ખો, આવુસો, ધમ્માનં પહાના, ચતુન્નં ધમ્માનં સમન્નાગમનહેતુ, એવમયં પજા ભગવતા બ્યાકતા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? યથારૂપેન ખો, આવુસો, બુદ્ધે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તથારૂપસ્સ બુદ્ધે અપ્પસાદો ન હોતિ. યથારૂપેન ચ ખો, આવુસો, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો સુતવા અરિયસાવકો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ તથારૂપસ્સ બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’’તિ.

‘‘યથારૂપેન ચ ખો, આવુસો, ધમ્મે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તથારૂપસ્સ ધમ્મે અપ્પસાદો ન હોતિ. યથારૂપેન ચ ખો, આવુસો, ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો સુતવા અરિયસાવકો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ તથારૂપસ્સ ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદો હોતિ – સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… વિઞ્ઞૂહીતિ.

‘‘યથારૂપેન ચ ખો, આવુસો, સઙ્ઘે અપ્પસાદેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તથારૂપસ્સ સઙ્ઘે અપ્પસાદો ન હોતિ. યથારૂપેન ચ ખો, આવુસો, સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો સુતવા અરિયસાવકો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ તથારૂપસ્સ સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદો હોતિ – સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ.

‘‘યથારૂપેન ચ ખો, આવુસો, દુસ્સીલ્યેન સમન્નાગતો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તથારૂપસ્સ દુસ્સીલ્યં ન હોતિ. યથારૂપેહિ ચ ખો, આવુસો, અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો સુતવા અરિયસાવકો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ તથારૂપાનિ અરિયકન્તાનિ સીલાનિ હોન્તિ અખણ્ડાનિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકાનિ. ઇમેસં ખો, આવુસો, ચતુન્નં ધમ્માનં પહાના ઇમેસં ચતુન્નં ધમ્માનં સમન્નાગમનહેતુ એવમયં પજા ભગવતા બ્યાકતા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ. તતિયં.

૪. દુગ્ગતિભયસુત્તં

૧૦૧૦. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સબ્બદુગ્ગતિભયં સમતિક્કન્તો હોતિ. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સબ્બદુગ્ગતિભયં સમતિક્કન્તો હોતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુગ્ગતિવિનિપાતભયસુત્તં

૧૦૧૧. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સબ્બદુગ્ગતિવિનિપાતભયં સમતિક્કન્તો હોતિ. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સબ્બદુગ્ગતિવિનિપાતભયં સમતિક્કન્તો હોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમમિત્તામચ્ચસુત્તં

૧૦૧૨. ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – તે, ભિક્ખવે, ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા. કતમેસુ ચતૂસુ? બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદે સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેસુ સીલેસુ સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા અખણ્ડેસુ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેસુ. યે તે, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – તે, ભિક્ખવે, ઇમેસુ ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયમિત્તામચ્ચસુત્તં

૧૦૧૩. ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – તે, ભિક્ખવે, ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા. કતમેસુ ચતૂસુ? બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદે સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’’તિ.

‘‘સિયા, ભિક્ખવે, ચતુન્નં મહાભૂતાનં અઞ્ઞથત્તં – પથવીધાતુયા, આપોધાતુયા, તેજોધાતુયા, વાયોધાતુયા – ન ત્વેવ બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતસ્સ અરિયસાવકસ્સ સિયા અઞ્ઞથત્તં. તત્રિદં અઞ્ઞથત્તં – સો વત બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો અરિયસાવકો નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા પેત્તિવિસયં વા ઉપપજ્જિસ્સતી’’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘‘ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેસુ સીલેસુ સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા અખણ્ડેસુ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેસુ. સિયા, ભિક્ખવે, ચતુન્નં મહાભૂતાનં અઞ્ઞથત્તં – પથવીધાતુયા, આપોધાતુયા, તેજોધાતુયા, વાયોધાતુયા – ન ત્વેવ અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતસ્સ અરિયસાવકસ્સ સિયા અઞ્ઞથત્તં. તત્રિદં અઞ્ઞથત્તં – સો વત અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા પેત્તિવિસયં વા ઉપપજ્જિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યે તે, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – તે, ભિક્ખવે, ઇમેસુ ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સમાદપેતબ્બા, નિવેસેતબ્બા, પતિટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ. સત્તમં.

૮. પઠમદેવચારિકસુત્તં

૧૦૧૪. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો દેવેસુ તાવતિંસેસુ પાતુરહોસિ. અથ ખો સમ્બહુલા તાવતિંસકાયિકા દેવતાયો યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો તા દેવતાયો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ –

‘‘સાધુ ખો, આવુસો, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનં હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનહેતુ ખો, આવુસો, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. સાધુ ખો, આવુસો, ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… સાધુ ખો, આવુસો, અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનં હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનહેતુ ખો, આવુસો, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તી’’તિ.

‘‘સાધુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનં હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનહેતુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. સાધુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનં હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનહેતુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયદેવચારિકસુત્તં

૧૦૧૫. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો દેવેસુ તાવતિંસેસુ પાતુરહોસિ. અથ ખો સમ્બહુલા તાવતિંસકાયિકા દેવતાયો યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો તા દેવતાયો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ –

‘‘સાધુ ખો, આવુસો, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનં હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનહેતુ ખો, આવુસો, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના. સાધુ ખો, આવુસો, ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનં હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનહેતુ ખો, આવુસો, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’’તિ.

‘‘સાધુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનં હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનહેતુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના. સાધુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનં હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનહેતુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’’તિ. નવમં.

૧૦. તતિયદેવચારિકસુત્તં

૧૦૧૬. અથ ખો ભગવા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો દેવેસુ તાવતિંસેસુ પાતુરહોસિ. અથ ખો સમ્બહુલા તાવતિંસકાયિકા દેવતાયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો તા દેવતાયો ભગવા એતદવોચ –

‘‘સાધુ ખો, આવુસો, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનં હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનહેતુ ખો, આવુસો, એવમિધેકચ્ચે સત્તા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા. સાધુ ખો, આવુસો, ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનં હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનહેતુ ખો, આવુસો, એવમિધેકચ્ચે સત્તા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ.

‘‘સાધુ ખો, મારિસ, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનં હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગમનહેતુ ખો, મારિસ, એવમયં પજા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા. સાધુ ખો, મારિસ, ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનં હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગમનહેતુ ખો, મારિસ, એવમયં પજા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ. દસમં.

રાજકારામવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

સહસ્સબ્રાહ્મણાનન્દ, દુગ્ગતિ અપરે દુવે;

મિત્તામચ્ચા દુવે વુત્તા, તયો ચ દેવચારિકાતિ.

૩. સરણાનિવગ્ગો

૧. પઠમમહાનામસુત્તં

૧૦૧૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇદં, ભન્તે, કપિલવત્થુ ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ બાહુજઞ્ઞં આકિણ્ણમનુસ્સં સમ્બાધબ્યૂહં. સો ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવન્તં વા પયિરુપાસિત્વા મનોભાવનીયે વા ભિક્ખૂ સાયન્હસમયં કપિલવત્થું પવિસન્તો; ભન્તેનપિ [વિબ્ભન્તેનપિ (સી.), ભમન્તેનપિ (ક.)] હત્થિના સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ અસ્સેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ રથેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ સકટેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ પુરિસેન સમાગચ્છામિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, તસ્મિં સમયે મુસ્સતેવ [મુસતેવ (?)] ભગવન્તં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ [મુસતિ (?)] ધમ્મં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ સઙ્ઘં આરબ્ભ સતિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘ઇમમ્હિ ચાહં સમયે કાલં કરેય્યં, કા મય્હં ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’’તિ?

‘‘મા ભાયિ, મહાનામ, મા ભાયિ, મહાનામ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ અપાપિકા કાલંકિરિયા [કાલકિરિયા (સી. સ્યા. કં.)]. યસ્સ કસ્સચિ, મહાનામ, દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં ચિત્તં સીલપરિભાવિતં ચિત્તં સુતપરિભાવિતં ચિત્તં ચાગપરિભાવિતં ચિત્તં પઞ્ઞાપરિભાવિતં ચિત્તં, તસ્સ યો હિ ખ્વાયં કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો [ચાતુમ્મહાભૂતિકો (સી. સ્યા. કં.)] માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો. તં ઇધેવ કાકા વા ખાદન્તિ ગિજ્ઝા વા ખાદન્તિ કુલલા વા ખાદન્તિ સુનખા વા ખાદન્તિ સિઙ્ગાલા [સિગાલા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા ખાદન્તિ વિવિધા વા પાણકજાતા ખાદન્તિ; યઞ્ચ ખ્વસ્સ ચિત્તં દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં તં ઉદ્ધગામિ હોતિ વિસેસગામિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહાનામ, પુરિસો સપ્પિકુમ્ભં વા તેલકુમ્ભં વા ગમ્ભીરં ઉદકરહદં ઓગાહિત્વા ભિન્દેય્ય. તત્ર યા અસ્સ સક્ખરા વા કઠલા [કથલા (પી. ક.)] વા સા અધોગામી અસ્સ, યઞ્ચ ખ્વસ્સ તત્ર સપ્પિ વા તેલં વા તં ઉદ્ધગામિ અસ્સ વિસેસગામિ. એવમેવ ખો, મહાનામ, યસ્સ કસ્સચિ દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં ચિત્તં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં ચિત્તં તસ્સ યો હિ ખ્વાયં કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો તં ઇધેવ કાકા વા ખાદન્તિ ગિજ્ઝા વા ખાદન્તિ કુલલા વા ખાદન્તિ સુનખા વા ખાદન્તિ સિઙ્ગાલા વા ખાદન્તિ વિવિધા વા પાણકજાતા ખાદન્તિ; યઞ્ચ ખ્વસ્સ ચિત્તં દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં તં ઉદ્ધગામિ હોતિ વિસેસગામિ. તુય્હં ખો પન, મહાનામ, દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં ચિત્તં…પે… પઞ્ઞાપરિભાવિતં ચિત્તં. મા ભાયિ, મહાનામ, મા ભાયિ, મહાનામ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ, અપાપિકા કાલંકિરિયા’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયમહાનામસુત્તં

૧૦૧૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇદં, ભન્તે, કપિલવત્થુ ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ બાહુજઞ્ઞં આકિણ્ણમનુસ્સં સમ્બાધબ્યૂહં. સો ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવન્તં વા પયિરુપાસિત્વા મનોભાવનીયે વા ભિક્ખૂ સાયન્હસમયં કપિલવત્થું પવિસન્તો; ભન્તેનપિ હત્થિના સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ અસ્સેન સમાગચ્છામિ; ભન્તેનપિ રથેન સમાગચ્છામિ; ભન્તે, નપિ સકટેન સમાગચ્છામિ; ભન્તે, નપિ પુરિસેન સમાગચ્છામિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, તસ્મિં સમયે મુસ્સતેવ ભગવન્તં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ ધમ્મં આરબ્ભ સતિ, મુસ્સતિ સઙ્ઘં આરબ્ભ સતિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘ઇમમ્હિ ચાહં સમયે કાલં કરેય્યં, કા મય્હં ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’’તિ?

‘‘મા ભાયિ, મહાનામ, મા ભાયિ, મહાનામ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ અપાપિકા કાલંકિરિયા. ચતૂહિ ખો, મહાનામ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે …પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહાનામ, રુક્ખો પાચીનનિન્નો પાચીનપોણો પાચીનપબ્ભારો, સો મૂલચ્છિન્નો કતમેન પપતેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, નિન્નો યેન પોણો યેન પબ્ભારો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહાનામ, ઇમેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો’’તિ. દુતિયં.

૩. ગોધસક્કસુત્તં

૧૦૧૯. કપિલવત્થુનિદાનં. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ગોધા સક્કો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ગોધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘કતિહિ [કતીહિ (પી. ક.) રૂપસિદ્ધિ ઓલોકેતબ્બા] ત્વં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનાસિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’ન્તિ?

‘‘તીહિ ખ્વાહં, મહાનામ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. ઇમેહિ ખ્વાહં, મહાનામ, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં.

‘‘ત્વં પન, મહાનામ, કતિહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનાસિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’ન્તિ? ‘‘ચતૂહિ ખ્વાહં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ગોધે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખ્વાહં, ગોધે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’ન્તિ.

‘‘આગમેહિ ત્વં, મહાનામ, આગમેહિ ત્વં, મહાનામ! ભગવાવ એતં જાનેય્ય એતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં વા અસમન્નાગતં વા’’તિ. ‘‘આયામ, ગોધે, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસ્સામા’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો ગોધા ચ સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, યેન ગોધા સક્કો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા ગોધં સક્કં એતદવોચં – ‘કતિહિ ત્વં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનાસિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં’? એવં વુત્તે, ભન્તે, ગોધા સક્કો મં એતદવોચ –

‘‘તીહિ ખ્વાહં, મહાનામ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. ઇમેહિ ખ્વાહં, મહાનામ, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. ત્વં પન, મહાનામ, કતમેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનાસિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’ન્તિ?

‘‘એવં વુત્તાહં, ભન્તે, ગોધં સક્કં એતદવોચં – ‘ચતૂહિ ખ્વાહં, ગોધે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ગોધે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખ્વાહં, ગોધે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં સોતાપન્નપુગ્ગલં આજાનામિ અવિનિપાતધમ્મં નિયતં સમ્બોધિપરાયણ’’’ન્તિ.

‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, ગોધા સક્કો મં એતદવોચ – ‘આગમેહિ ત્વં, મહાનામ, આગમેહિ ત્વં, મહાનામ! ભગવાવ એતં જાનેય્ય એતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં વા અસમન્નાગતં વા’’’તિ. ‘‘ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ ઉપાસકા ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો ચ. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ. ઇધ, ભન્તે, કોચિદેવ ધમ્મો સમુપ્પાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકતો અસ્સ ભગવા એકતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો સદેવકો ચ લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા. યેનેવ ભગવા તેનેવાહં અસ્સં. એવં પસન્નં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતૂ’’તિ. ‘‘એવંવાદી ત્વં, ગોધે, મહાનામં સક્કં કિં વદેસી’’તિ? ‘‘એવંવાદાહં, ભન્તે, મહાનામં સક્કં ન કિઞ્ચિ વદામિ, અઞ્ઞત્ર કલ્યાણા અઞ્ઞત્ર કુસલા’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમસરણાનિસક્કસુત્તં

૧૦૨૦. કપિલવત્થુનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન સરણાનિ [સરકાનિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] સક્કો કાલઙ્કતો હોતિ. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. તત્ર સુદં સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાદુબ્બલ્યમાપાદિ, મજ્જપાનં અપાયી’’તિ.

અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. તત્ર સુદં, ભન્તે, સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાદુબ્બલ્યમાપાદિ, મજ્જપાનં અપાયી’’તિ.

‘‘યો સો, મહાનામ, દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો, સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય! યઞ્હિ તં, મહાનામ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો’તિ, સરણાનિ સક્કં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. સરણાનિ, મહાનામ, સક્કો દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો. સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય!

‘‘ઇધ, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો વિમુત્તિયા ચ સમન્નાગતો. સો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા [અસ્મા (સ્યા. કં. પી. ક.)] લોકા. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ; ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણોતિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો પરિમુત્તો નિરયા પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ… ન ધમ્મે…પે… ન સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો. અપિ ચસ્સ ઇમે ધમ્મા હોન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય મત્તસો નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો અગન્તા નિરયં અગન્તા તિરચ્છાનયોનિં અગન્તા પેત્તિવિસયં અગન્તા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં.

‘‘ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ… ન ધમ્મે…પે… ન સઙ્ઘે…પે… ન હાસપઞ્ઞો ન જવનપઞ્ઞો ન ચ વિમુત્તિયા સમન્નાગતો, અપિ ચસ્સ ઇમે ધમ્મા હોન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તથાગતે ચસ્સ સદ્ધામત્તં હોતિ પેમમત્તં. અયમ્પિ ખો, મહાનામ, પુગ્ગલો અગન્તા નિરયં અગન્તા તિરચ્છાનયોનિં અગન્તા પેત્તિવિસયં અગન્તા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં. ઇમે ચેપિ, મહાનામ, મહાસાલા સુભાસિતં દુબ્ભાસિતં આજાનેય્યું, ઇમે ચાહં [ઇમેવાહં (સ્યા. કં.), ઇમેસાહં (ક.)] મહાસાલે બ્યાકરેય્યં – ‘સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ; કિમઙ્ગં [કિમઙ્ગ (સી. સ્યા. કં. પી.)] પન સરણાનિં સક્કં. સરણાનિ, મહાનામ, સક્કો મરણકાલે સિક્ખં સમાદિયી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયસરણાનિસક્કસુત્તં

૧૦૨૧. કપિલવત્થુનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો હોતિ. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. તત્ર સુદં સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાય અપરિપૂરકારી અહોસી’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભન્તે, સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – ‘સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. તત્ર સુદં, ભન્તે, સમ્બહુલા સક્કા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! એત્થ દાનિ કો ન સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ! યત્ર હિ નામ સરણાનિ સક્કો કાલઙ્કતો. સો ભગવતા બ્યાકતો – સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણોતિ. સરણાનિ સક્કો સિક્ખાય અપરિપૂરકારી અહોસી’’’તિ.

‘‘યો સો, મહાનામ, દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો, સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય! યઞ્હિ તં, મહાનામ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો’, સરણાનિં સક્કં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. સરણાનિ, મહાનામ, સક્કો દીઘરત્તં ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો ધમ્મં સરણં ગતો સઙ્ઘં સરણં ગતો, સો કથં વિનિપાતં ગચ્છેય્ય!