૯. લોહિચ્ચસુત્તં

૧૩૨. એકં સમયં આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અવન્તીસુ વિહરતિ મક્કરકતે [મક્કરકટે (સી. સ્યા. કં. પી.)] અરઞ્ઞકુટિકાયં. અથ ખો લોહિચ્ચસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સમ્બહુલા અન્તેવાસિકા કટ્ઠહારકા માણવકા યેનાયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ અરઞ્ઞકુટિકા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પરિતો પરિતો કુટિકાય અનુચઙ્કમન્તિ અનુવિચરન્તિ ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા કાનિચિ કાનિચિ સેલેય્યકાનિ કરોન્તિ [સેલિસ્સકાનિ કરોન્તા (સી.)] – ‘‘ઇમે પન મુણ્ડકા સમણકા ઇબ્ભા કણ્હા [કિણ્હા (સી. પી.)] બન્ધુપાદાપચ્ચા, ઇમેસં ભરતકાનં સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા અપચિતા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો વિહારા નિક્ખમિત્વા તે માણવકે એતદવોચ – ‘‘મા માણવકા સદ્દમકત્થ; ધમ્મં વો ભાસિસ્સામી’’તિ. એવં વુત્તે, તે માણવકા તુણ્હી અહેસું. અથ ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો તે માણવકે ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘સીલુત્તમા પુબ્બતરા અહેસું,

તે બ્રાહ્મણા યે પુરાણં સરન્તિ;

ગુત્તાનિ દ્વારાનિ સુરક્ખિતાનિ,

અહેસું તેસં અભિભુય્ય કોધં.

‘‘ધમ્મે ચ ઝાને ચ રતા અહેસું,

તે બ્રાહ્મણા યે પુરાણં સરન્તિ;

ઇમે ચ વોક્કમ્મ જપામસેતિ,

ગોત્તેન મત્તા વિસમં ચરન્તિ.

‘‘કોધાભિભૂતા પુથુઅત્તદણ્ડા [કોધાભિભૂતાસુપુથુત્તદણ્ડા (સ્યા. કં. ક.)],

વિરજ્જમાના સતણ્હાતણ્હેસુ;

અગુત્તદ્વારસ્સ ભવન્તિ મોઘા,

સુપિનેવ લદ્ધં પુરિસસ્સ વિત્તં.

‘‘અનાસકા થણ્ડિલસાયિકા ચ;

પાતો સિનાનઞ્ચ તયો ચ વેદા.

‘‘ખરાજિનં જટાપઙ્કો, મન્તા સીલબ્બતં તપો;

કુહના વઙ્કદણ્ડા ચ, ઉદકાચમનાનિ ચ.

‘‘વણ્ણા એતે બ્રાહ્મણાનં, કતા કિઞ્ચિક્ખભાવના;

ચિત્તઞ્ચ સુસમાહિતં, વિપ્પસન્નમનાવિલં;

અખિલં સબ્બભૂતેસુ, સો મગ્ગો બ્રહ્મપત્તિયા’’તિ.

અથ ખો તે માણવકા કુપિતા અનત્તમના યેન લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા લોહિચ્ચં બ્રાહ્મણં એતદવોચું – ‘‘યગ્ઘે! ભવં જાનેય્ય, સમણો મહાકચ્ચાનો બ્રાહ્મણાનં મન્તે [મન્તં (ક.)] એકંસેન અપવદતિ, પટિક્કોસતી’’તિ? એવં વુત્તે, લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો કુપિતો અહોસિ અનત્તમનો. અથ ખો લોહિચ્ચસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ન ખો પન મેતં પતિરૂપં યોહં અઞ્ઞદત્થુ માણવકાનંયેવ સુત્વા સમણં મહાકચ્ચાનં અક્કોસેય્યં [અક્કોસેય્યં વિરુજ્ઝેય્યં (સ્યા. કં. ક.)] પરિભાસેય્યં. યંનૂનાહં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘આગમંસુ નુ ખ્વિધ, ભો કચ્ચાન, અમ્હાકં સમ્બહુલા અન્તેવાસિકા કટ્ઠહારકા માણવકા’’તિ? ‘‘આગમંસુ ખ્વિધ તે, બ્રાહ્મણ, સમ્બહુલા અન્તેવાસિકા કટ્ઠહારકા માણવકા’’તિ. ‘‘અહુ પન ભોતો કચ્ચાનસ્સ તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘અહુ ખો મે, બ્રાહ્મણ, તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘યથા કથં પન ભોતો કચ્ચાનસ્સ તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘એવં ખો મે, બ્રાહ્મણ, તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો –

‘‘સીલુત્તમા પુબ્બતરા અહેસું,

તે બ્રાહ્મણા યે પુરાણં સરન્તિ;…પે…;

અખિલં સબ્બભૂતેસુ,

સો મગ્ગો બ્રહ્મપત્તિયા’’તિ.

‘‘એવં ખો મે, બ્રાહ્મણ, તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો’’તિ.

‘‘‘અગુત્તદ્વારો’તિ [અગુત્તદ્વારો અગુત્તદ્વારોતિ (ક.)] ભવં કચ્ચાનો આહ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો કચ્ચાન, અગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ [અનુપટ્ઠિતાય સતિયા (સ્યા. કં. પી. ક.) ઉપરિ આસીવિસવગ્ગે અવસ્સુતસુત્તે પન ‘‘અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતી’’ત્વેવ સબ્બત્થ દિસ્સતિ] ચ વિહરતિ, પરિત્તચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ચ ધમ્મે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ, પરિત્તચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, અગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભો કચ્ચાન; અબ્ભુતં, ભો કચ્ચાન! યાવઞ્ચિદં ભોતા કચ્ચાનેન અગુત્તદ્વારોવ સમાનો અગુત્તદ્વારોતિ અક્ખાતો.

‘‘‘ગુત્તદ્વારો’તિ ભવં કચ્ચાનો આહ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો કચ્ચાન, ગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ, અપ્પમાણચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ, અપ્પમાણચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, ગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો કચ્ચાન; અબ્ભુતં, ભો કચ્ચાન! યાવઞ્ચિદં ભોતા કચ્ચાનેન ગુત્તદ્વારોવ સમાનો ગુત્તદ્વારોતિ અક્ખાતો. અભિક્કન્તં, ભો કચ્ચાન; અભિક્કન્તં, ભો કચ્ચાન! સેય્યથાપિ, ભો કચ્ચાન, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા કચ્ચાનેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભો કચ્ચાન, તં ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં કચ્ચાનો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતં. યથા ચ ભવં કચ્ચાનો મક્કરકતે ઉપાસકકુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ; એવમેવ લોહિચ્ચકુલં ઉપસઙ્કમતુ. તત્થ યે માણવકા વા માણવિકા વા ભવન્તં કચ્ચાનં અભિવાદેસ્સન્તિ પચ્ચુટ્ઠિસ્સન્તિ આસનં વા ઉદકં વા દસ્સન્તિ, તેસં તં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. નવમં.