૧. સળાયતનસંયુત્તં

૧. અનિચ્ચવગ્ગો

૧. અજ્ઝત્તાનિચ્ચસુત્તં

૧. એવં મે સુતં. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. સોતં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં…પે… ઘાનં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં…પે… જિવ્હા અનિચ્ચા. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. કાયો અનિચ્ચો. યદનિચ્ચં…પે… મનો અનિચ્ચો. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, સોતસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ઘાનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, જિવ્હાયપિ નિબ્બિન્દતિ, કાયસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. પઠમં.

૨. અજ્ઝત્તદુક્ખસુત્તં

૨. ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, દુક્ખં. યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. સોતં દુક્ખં…પે… ઘાનં દુક્ખં… જિવ્હા દુક્ખા… કાયો દુક્ખો… મનો દુક્ખો. યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. દુતિયં.

૩. અજ્ઝત્તાનત્તસુત્તં

૩. ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. સોતં અનત્તા…પે… ઘાનં અનત્તા… જિવ્હા અનત્તા… કાયો અનત્તા… મનો અનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. તતિયં.

૪. બાહિરાનિચ્ચસુત્તં

૪. ‘‘રૂપા, ભિક્ખવે, અનિચ્ચા. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. સદ્દા… ગન્ધા… રસા… ફોટ્ઠબ્બા… ધમ્મા અનિચ્ચા. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, સદ્દેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ગન્ધેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, રસેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ફોટ્ઠબ્બેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. બાહિરદુક્ખસુત્તં

૫. ‘‘રૂપા, ભિક્ખવે, દુક્ખા. યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. સદ્દા… ગન્ધા… રસા… ફોટ્ઠબ્બા… ધમ્મા દુક્ખા. યં દુક્ખં તદનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. બાહિરાનત્તસુત્તં

૬. ‘‘રૂપા, ભિક્ખવે, અનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. સદ્દા… ગન્ધા… રસા… ફોટ્ઠબ્બા… ધમ્મા અનત્તા. યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અજ્ઝત્તાનિચ્ચાતીતાનાગતસુત્તં

૭. ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં ચક્ખુસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં ચક્ખું નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચક્ખુસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. સોતં અનિચ્ચં… ઘાનં અનિચ્ચં… જિવ્હા અનિચ્ચા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાય! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતાય જિવ્હાય અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં જિવ્હં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાય જિવ્હાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. કાયો અનિચ્ચો…પે… મનો અનિચ્ચો અતીતાનાગતો; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં મનસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં મનં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ મનસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. સત્તમં.

૮. અજ્ઝત્તદુક્ખાતીતાનાગતસુત્તં

૮. ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, દુક્ખં અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં ચક્ખુસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં ચક્ખું નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચક્ખુસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. સોતં દુક્ખં…પે… ઘાનં દુક્ખં…પે… જિવ્હા દુક્ખા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાય! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતાય જિવ્હાય અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં જિવ્હં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાય જિવ્હાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. કાયો દુક્ખો…પે… મનો દુક્ખો અતીતાનાગતો; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં મનસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં મનં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ મનસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. અજ્ઝત્તાનત્તાતીતાનાગતસુત્તં

૯. ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનત્તા અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં ચક્ખુસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં ચક્ખું નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચક્ખુસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. સોતં અનત્તા…પે… ઘાનં અનત્તા…પે… જિવ્હા અનત્તા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાય! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતાય જિવ્હાય અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં જિવ્હં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાય જિવ્હાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. કાયો અનત્તા…પે… મનો અનત્તા અતીતાનાગતો; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં મનસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં મનં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ મનસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. બાહિરાનિચ્ચાતીતાનાગતસુત્તં

૧૦. ‘‘રૂપા, ભિક્ખવે, અનિચ્ચા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાનં! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતેસુ રૂપેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે રૂપે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં રૂપાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. સદ્દા… ગન્ધા… રસા… ફોટ્ઠબ્બા… ધમ્મા અનિચ્ચા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાનં! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતેસુ ધમ્મેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે ધમ્મે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. દસમં.

૧૧. બાહિરદુક્ખાતીતાનાગતસુત્તં

૧૧. ‘‘રૂપા, ભિક્ખવે, દુક્ખા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાનં! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતેસુ રૂપેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે રૂપે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં રૂપાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ…પે. …. એકાદસમં.

૧૨. બાહિરાનત્તાતીતાનાગતસુત્તં

૧૨. ‘‘રૂપા, ભિક્ખવે, અનત્તા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાનં! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતેસુ રૂપેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે રૂપે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં રૂપાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. સદ્દા… ગન્ધા… રસા… ફોટ્ઠબ્બા… ધમ્મા અનત્તા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાનં! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતેસુ ધમ્મેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે ધમ્મે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. દ્વાદસમં.

અનિચ્ચવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા ચ, તયો અજ્ઝત્તબાહિરા;

યદનિચ્ચેન તયો વુત્તા, તે તે અજ્ઝત્તબાહિરાતિ.

૨. યમકવગ્ગો

૧. પઠમપુબ્બેસમ્બોધસુત્તં

૧૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો ચક્ખુસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો સોતસ્સ…પે… કો ઘાનસ્સ… કો જિવ્હાય… કો કાયસ્સ… કો મનસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યં ખો ચક્ખું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં ચક્ખુસ્સ અસ્સાદો. યં ચક્ખું અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અયં ચક્ખુસ્સ આદીનવો. યો ચક્ખુસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં ચક્ખુસ્સ નિસ્સરણં. યં સોતં…પે… યં ઘાનં…પે… યં જિવ્હં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં જિવ્હાય અસ્સાદો. યં [યા (સી. સ્યા. કં. પી.)] જિવ્હા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં જિવ્હાય આદીનવો. યો જિવ્હાય છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં જિવ્હાય નિસ્સરણં. યં કાયં…પે… યં મનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં મનસ્સ અસ્સાદો. યં [યો (સી. સ્યા. કં. ક.)] મનો અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો, અયં મનસ્સ આદીનવો. યો મનસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં મનસ્સ નિસ્સરણ’’’ન્તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ [સબ્બત્થાપિ એવમેવ ઇતિસદ્દેન સહ દિસ્સતિ] પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી. ક.) એવમુપરિપિ], અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયપુબ્બેસમ્બોધસુત્તં

૧૪. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો રૂપાનં અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો સદ્દાનં…પે… કો ગન્ધાનં… કો રસાનં… કો ફોટ્ઠબ્બાનં… કો ધમ્માનં અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યં ખો રૂપે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં રૂપાનં અસ્સાદો. યં રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં રૂપાનં આદીનવો. યો રૂપેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં રૂપાનં નિસ્સરણં. યં સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… યં ધમ્મે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં ધમ્માનં અસ્સાદો. યં ધમ્મા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં ધમ્માનં આદીનવો. યો ધમ્મેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં ધમ્માનં નિસ્સરણ’’’ન્તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં બાહિરાનં આયતનાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં બાહિરાનં આયતનાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમઅસ્સાદપરિયેસનસુત્તં

૧૫. ‘‘ચક્ખુસ્સાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો ચક્ખુસ્સ અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતા ચક્ખુસ્સ અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. ચક્ખુસ્સાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો ચક્ખુસ્સ આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતા ચક્ખુસ્સ આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. ચક્ખુસ્સાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં ચક્ખુસ્સ નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતા ચક્ખુસ્સ નિસ્સરણં, પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં. સોતસ્સાહં, ભિક્ખવે… ઘાનસ્સાહં, ભિક્ખવે… જિવ્હાયાહં ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો જિવ્હાય અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતા જિવ્હાય અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. જિવ્હાયાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો જિવ્હાય આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતા જિવ્હાય આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. જિવ્હાયાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં જિવ્હાય નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતા જિવ્હાય નિસ્સરણં, પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં. મનસ્સાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો મનસ્સ અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતા મનસ્સ અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. મનસ્સાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો મનસ્સ આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતા મનસ્સ આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. મનસ્સાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં મનસ્સ નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતા મનસ્સ નિસ્સરણં, પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં…પે… પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયઅસ્સાદપરિયેસનસુત્તં

૧૬. ‘‘રૂપાનાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો રૂપાનં અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતા રૂપાનં અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. રૂપાનાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો રૂપાનં આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતા રૂપાનં આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. રૂપાનાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં રૂપાનં નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતા રૂપાનં નિસ્સરણં, પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં. સદ્દાનાહં, ભિક્ખવે… ગન્ધાનાહં, ભિક્ખવે… રસાનાહં, ભિક્ખવે… ફોટ્ઠબ્બાનાહં, ભિક્ખવે… ધમ્માનાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો ધમ્માનં અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતા ધમ્માનં અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. ધમ્માનાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો ધમ્માનં આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતા ધમ્માનં આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. ધમ્માનાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં ધમ્માનં નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતા ધમ્માનં નિસ્સરણં, પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં છન્નં બાહિરાનં આયતનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં…પે… પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમનોચેઅસ્સાદસુત્તં

૧૭. ‘‘નો ચેદં, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્સ અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા ચક્ખુસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ ચક્ખુસ્સ અસ્સાદો તસ્મા સત્તા ચક્ખુસ્મિં સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્સ આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા ચક્ખુસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ ચક્ખુસ્સ આદીનવો તસ્મા સત્તા ચક્ખુસ્મિં નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્સ નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા ચક્ખુસ્મા નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ ચક્ખુસ્સ નિસ્સરણં તસ્મા સત્તા ચક્ખુસ્મા નિસ્સરન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, સોતસ્સ અસ્સાદો અભવિસ્સ… નો ચેદં, ભિક્ખવે, ઘાનસ્સ અસ્સાદો અભવિસ્સ… નો ચેદં, ભિક્ખવે, જિવ્હાય અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા જિવ્હાય સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ જિવ્હાય અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા જિવ્હાય સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, જિવ્હાય આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા જિવ્હાય નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ જિવ્હાય આદીનવો, તસ્મા સત્તા જિવ્હાય નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, જિવ્હાય નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા જિવ્હાય નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ જિવ્હાય નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા જિવ્હાય નિસ્સરન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, કાયસ્સ અસ્સાદો અભવિસ્સ… નો ચેદં, ભિક્ખવે, મનસ્સ અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા મનસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ મનસ્સ અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા મનસ્મિં સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, મનસ્સ આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા મનસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ મનસ્સ આદીનવો, તસ્મા સત્તા મનસ્મિં નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, મનસ્સ નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા મનસ્મા નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ મનસ્સ નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા મનસ્મા નિસ્સરન્તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમેસં છન્નં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞંસુ, નેવ તાવ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસઞ્ઞુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન [વિપરિયાદિકતેન (સી. પી.), વિપરિયાદિકતેન (સ્યા. કં. ક.)] ચેતસા વિહરિંસુ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમેસં છન્નં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞંસુ, અથ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસઞ્ઞુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરન્તી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયનોચેઅસ્સાદસુત્તં

૧૮. ‘‘નો ચેદં, ભિક્ખવે, રૂપાનં અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા રૂપેસુ સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ રૂપાનં અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા રૂપેસુ સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા રૂપેસુ નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ રૂપાનં આદીનવો, તસ્મા સત્તા રૂપેસુ નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, રૂપાનં નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા રૂપેહિ નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ રૂપાનં નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા રૂપેહિ નિસ્સરન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, સદ્દાનં… ગન્ધાનં… રસાનં… ફોટ્ઠબ્બાનં… ધમ્માનં અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા ધમ્મેસુ સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ ધમ્માનં અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા ધમ્મેસુ સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા ધમ્મેસુ નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ ધમ્માનં આદીનવો, તસ્મા સત્તા ધમ્મેસુ નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા ધમ્મેહિ નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ ધમ્માનં નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા ધમ્મેહિ નિસ્સરન્તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમેસં છન્નં બાહિરાનં આયતનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞંસુ, નેવ તાવ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસઞ્ઞુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરિંસુ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમેસં છન્નં બાહિરાનં આયતનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો, આદીનવઞ્ચ આદીનવતો, નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞંસુ, અથ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસઞ્ઞુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરન્તી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમાભિનન્દસુત્તં

૧૯. ‘‘યો, ભિક્ખવે, ચક્ખું અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો સોતં…પે… યો ઘાનં…પે… યો જિવ્હં અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો કાયં…પે… યો મનં અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્મા’’તિ વદામિ.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખું નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો સોતં…પે… યો ઘાનં…પે… યો જિવ્હં નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો કાયં…પે… યો મનં નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્મા’’તિ વદામિ. સત્તમં.

૮. દુતિયાભિનન્દસુત્તં

૨૦. ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપે અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો સદ્દે…પે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… ધમ્મે અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્મા’’તિ વદામિ.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપે નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો સદ્દે…પે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… ધમ્મે નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્મા’’તિ વદામિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમદુક્ખુપ્પાદસુત્તં

૨૧. ‘‘યો, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો, રોગાનં ઠિતિ, જરામરણસ્સ પાતુભાવો. યો સોતસ્સ…પે… યો ઘાનસ્સ… યો જિવ્હાય… યો કાયસ્સ… યો મનસ્સ ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો, રોગાનં ઠિતિ, જરામરણસ્સ પાતુભાવો.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્સ નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો, રોગાનં વૂપસમો, જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો. યો સોતસ્સ… યો ઘાનસ્સ… યો જિવ્હાય… યો કાયસ્સ… યો મનસ્સ નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો, રોગાનં વૂપસમો, જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયદુક્ખુપ્પાદસુત્તં

૨૨. ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપાનં ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો, રોગાનં ઠિતિ, જરામરણસ્સ પાતુભાવો. યો સદ્દાનં…પે… યો ગન્ધાનં… યો રસાનં… યો ફોટ્ઠબ્બાનં… યો ધમ્માનં ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો, રોગાનં ઠિતિ, જરામરણસ્સ પાતુભાવો.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપાનં નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો, રોગાનં વૂપસમો, જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો. યો સદ્દાનં…પે… યો ગન્ધાનં… યો રસાનં… યો ફોટ્ઠબ્બાનં… યો ધમ્માનં નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો, રોગાનં વૂપસમો, જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો’’તિ. દસમં.

યમકવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

સમ્બોધેન દુવે વુત્તા, અસ્સાદેન અપરે દુવે;

નો ચેતેન દુવે વુત્તા, અભિનન્દેન અપરે દુવે;

ઉપ્પાદેન દુવે વુત્તા, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.

૩. સબ્બવગ્ગો

૧. સબ્બસુત્તં

૨૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સબ્બં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં? ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપા ચ, સોતઞ્ચ [સોતઞ્ચેવ (?) એવમિતરયુગલેસુપિ] સદ્દા ચ, ઘાનઞ્ચ ગન્ધા ચ, જિવ્હા ચ રસા ચ, કાયો ચ ફોટ્ઠબ્બા ચ, મનો ચ ધમ્મા ચ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સબ્બં. યો, ભિક્ખવે, એવં વદેય્ય – ‘અહમેતં સબ્બં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં સબ્બં પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, તસ્સ વાચાવત્થુકમેવસ્સ [વાચાવત્થુરેવસ્સ (સી. પી.), વાચાવત્થુદેવસ્સ (સ્યા. કં.)]; પુટ્ઠો ચ ન સમ્પાયેય્ય, ઉત્તરિઞ્ચ વિઘાતં આપજ્જેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. પહાનસુત્તં

૨૪. ‘‘સબ્બપ્પહાનાય [સબ્બં પહાનાય (સ્યા. કં. ક.)] વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સબ્બપ્પહાનાય ધમ્મો? ચક્ખું, ભિક્ખવે, પહાતબ્બં, રૂપા પહાતબ્બા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પહાતબ્બં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો પહાતબ્બો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં…પે… યમ્પિદં સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં… યમ્પિદં ઘાનસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં. જિવ્હા પહાતબ્બા, રસા પહાતબ્બા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં પહાતબ્બં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો પહાતબ્બો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં. કાયો પહાતબ્બો… મનો પહાતબ્બો, ધમ્મા પહાતબ્બા, મનોવિઞ્ઞાણં પહાતબ્બં, મનોસમ્ફસ્સો પહાતબ્બો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં. અયં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બપ્પહાનાય ધમ્મો’’તિ. દુતિયં.

૩. અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનસુત્તં

૨૫. ‘‘સબ્બં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનાય વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનાય ધમ્મો? ચક્ખું, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, રૂપા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં…પે… જિવ્હા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, રસા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં. કાયો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો… મનો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, ધમ્મા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, મનોવિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, મનોસમ્ફસ્સો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં. અયં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનાય ધમ્મો’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમઅપરિજાનનસુત્તં

૨૬. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રૂપે અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય…પે… જિવ્હં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રસે…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે… જિવ્હાસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કાયં…પે… મનં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ધમ્મે…પે… મનોવિઞ્ઞાણં…પે… મનોસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય.

‘‘સબ્બઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? ચક્ખું, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રૂપે અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય…પે… જિવ્હં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રસે…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે… જિવ્હાસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કાયં…પે… મનં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ધમ્મે…પે… મનોવિઞ્ઞાણં…પે… મનોસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયઅપરિજાનનસુત્તં

૨૭. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુ, યે ચ રૂપા, યઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, યે ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા…પે… યા ચ જિવ્હા, યે ચ રસા, યઞ્ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, યે ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ કાયો, યે ચ ફોટ્ઠબ્બા, યઞ્ચ કાયવિઞ્ઞાણં, યે ચ કાયવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ મનો, યે ચ ધમ્મા, યઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણં, યે ચ મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા – ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય.

‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુ, યે ચ રૂપા, યઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, યે ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા…પે… યા ચ જિવ્હા, યે ચ રસા, યઞ્ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, યે ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ કાયો, યે ચ ફોટ્ઠબ્બા, યઞ્ચ કાયવિઞ્ઞાણં, યે ચ કાયવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ મનો, યે ચ ધમ્મા, યઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણં, યે ચ મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા – ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. આદિત્તસુત્તં

૨૮. એકં સમયં ભગવા ગયાયં વિહરતિ ગયાસીસે સદ્ધિં ભિક્ખુસહસ્સેન. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, આદિત્તં. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં આદિત્તં? ચક્ખુ [ચક્ખું (સી. સ્યા. કં. પી.)], ભિક્ખવે, આદિત્તં, રૂપા આદિત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો આદિત્તો. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના, દોસગ્ગિના, મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામિ…પે… જિવ્હા આદિત્તા, રસા આદિત્તા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો આદિત્તો. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના, દોસગ્ગિના, મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામિ…પે… મનો આદિત્તો, ધમ્મા આદિત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, મનોસમ્ફસ્સો આદિત્તો. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના, દોસગ્ગિના, મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામિ. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ …પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દું. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને તસ્સ ભિક્ખુસહસ્સસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસૂતિ. છટ્ઠં.

૭. અદ્ધભૂતસુત્તં

૨૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અદ્ધભૂતં [અન્ધભૂતં (સી. સ્યા. કં.)]. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અદ્ધભૂતં? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, અદ્ધભૂતં, રૂપા અદ્ધભૂતા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અદ્ધભૂતં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અદ્ધભૂતો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અદ્ધભૂતં. કેન અદ્ધભૂતં? ‘જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ અદ્ધભૂત’ન્તિ વદામિ…પે… જિવ્હા અદ્ધભૂતા, રસા અદ્ધભૂતા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં અદ્ધભૂતં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો અદ્ધભૂતો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અદ્ધભૂતં. કેન અદ્ધભૂતં? ‘જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ અદ્ધભૂત’ન્તિ વદામિ. કાયો અદ્ધભૂતો…પે… મનો અદ્ધભૂતો, ધમ્મા અદ્ધભૂતા, મનોવિઞ્ઞાણં અદ્ધભૂતં, મનોસમ્ફસ્સો અદ્ધભૂતો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અદ્ધભૂતં. કેન અદ્ધભૂતં? ‘જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ અદ્ધભૂત’ન્તિ વદામિ. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં ‘વિમુત્ત’મિતિ ઞાણં હોતિ, ‘ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.

૮. સમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તં

૩૦. ‘‘સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પં વો, ભિક્ખવે, પટિપદં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામીતિ. કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખું ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખું મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રૂપે ન મઞ્ઞતિ, રૂપેસુ ન મઞ્ઞતિ, રૂપતો ન મઞ્ઞતિ, રૂપા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ…પે… જિવ્હં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાય ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રસે ન મઞ્ઞતિ, રસેસુ ન મઞ્ઞતિ, રસતો ન મઞ્ઞતિ, રસા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. જિવ્હાસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ…પે… મનં ન મઞ્ઞતિ, મનસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનતો ન મઞ્ઞતિ, મનો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ધમ્મે ન મઞ્ઞતિ, ધમ્મેસુ ન મઞ્ઞતિ, ધમ્મતો ન મઞ્ઞતિ, ધમ્મા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. મનોવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, મનોવિઞ્ઞાણસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનોવિઞ્ઞાણતો ન મઞ્ઞતિ, મનોવિઞ્ઞાણં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. મનોસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સતો ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. સબ્બં ન મઞ્ઞતિ, સબ્બસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, સબ્બતો ન મઞ્ઞતિ, સબ્બં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. સો એવં અમઞ્ઞમાનો ન ચ કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પા પટિપદા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તં

૩૧. ‘‘સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયં વો, ભિક્ખવે, પટિપદં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખું ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખું મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રૂપે ન મઞ્ઞતિ…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવાભિનન્દતિ…પે… જિવ્હં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાય ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રસે ન મઞ્ઞતિ…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવાભિનન્દતિ…પે… મનં ન મઞ્ઞતિ, મનસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનતો ન મઞ્ઞતિ, મનો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ધમ્મે ન મઞ્ઞતિ…પે… મનોવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવાભિનન્દતિ. યાવતા, ભિક્ખવે, ખન્ધધાતુઆયતનં તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. સો એવં અમઞ્ઞમાનો ન ચ કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તં

૩૨. ‘‘સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયં વો, ભિક્ખવે, પટિપદં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા?

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, ચક્ખું નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં ભન્તે’’.

‘‘રૂપા…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’…પે….

‘‘યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’…પે….

‘‘જિવ્હા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા ભન્તે’’…પે….

‘‘રસા… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં… જિવ્હાસમ્ફસ્સો…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે… ધમ્મા… મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વાતિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’.

‘‘યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે… જિવ્હાયપિ નિબ્બિન્દતિ, રસેસુપિ…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા’’તિ. દસમં.

સબ્બવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

સબ્બઞ્ચ દ્વેપિ પહાના, પરિજાનાપરે દુવે;

આદિત્તં અદ્ધભૂતઞ્ચ, સારુપ્પા દ્વે ચ સપ્પાયા;

વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.

૪. જાતિધમ્મવગ્ગો

૧-૧૦. જાતિધમ્માદિસુત્તદસકં

૩૩. સાવત્થિનિદાનં. તત્ર ખો…પે… ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, જાતિધમ્મં. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં જાતિધમ્મં? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, જાતિધમ્મં. રૂપા… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સો જાતિધમ્મો. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ જાતિધમ્મં…પે… જિવ્હા… રસા… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં… જિવ્હાસમ્ફસ્સો… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ જાતિધમ્મં. કાયો…પે... મનો જાતિધમ્મો, ધમ્મા જાતિધમ્મા, મનોવિઞ્ઞાણં જાતિધમ્મં, મનોસમ્ફસ્સો જાતિધમ્મો. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ જાતિધમ્મં. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ… ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ… ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. પઠમં.

૩૪. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, જરાધમ્મં…પે… સંખિત્તં. દુતિયં.

૩૫. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, બ્યાધિધમ્મં…પે…. તતિયં.

૩૬. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, મરણધમ્મં…પે…. ચતુત્થં.

૩૭. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, સોકધમ્મં…પે…. પઞ્ચમં.

૩૮. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, સંકિલેસિકધમ્મં…પે…. છટ્ઠં.

૩૯. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, ખયધમ્મં…પે…. સત્તમં.

૪૦. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, વયધમ્મં…પે…. અટ્ઠમં.

૪૧. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, સમુદયધમ્મં…પે…. નવમં.

૪૨. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, નિરોધધમ્મં…પે…. દસમં.

જાતિધમ્મવગ્ગો ચતુત્થો.

તસ્સુદ્દાનં –

જાતિજરાબ્યાધિમરણં, સોકો ચ સંકિલેસિકં;

ખયવયસમુદયં, નિરોધધમ્મેન તે દસાતિ.

૫. સબ્બઅનિચ્ચવગ્ગો

૧-૯. અનિચ્ચાદિસુત્તનવકં

૪૩. સાવત્થિનિદાનં. તત્ર ખો…પે… ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અનિચ્ચં? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, રૂપા અનિચ્ચા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચં…પે… જિવ્હા અનિચ્ચા, રસા અનિચ્ચા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચં. કાયો અનિચ્ચો…પે… મનો અનિચ્ચો, ધમ્મા અનિચ્ચા, મનોવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, મનોસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચં. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે… મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. પઠમં.

૪૪. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, દુક્ખં…પે…. દુતિયં.

૪૫. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનત્તા…પે…. તતિયં.

૪૬. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્યં…પે…. ચતુત્થં.

૪૭. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞેય્યં…પે…. પઞ્ચમં.

૪૮. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, પહાતબ્બં…પે…. છટ્ઠં.

૪૯. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, સચ્છિકાતબ્બં…પે…. સત્તમં.

૫૦. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞેય્યં…પે…. અટ્ઠમં.

૫૧. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, ઉપદ્દુતં…પે…. નવમં.

૧૦. ઉપસ્સટ્ઠસુત્તં

૫૨. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, ઉપસ્સટ્ઠં [ઉપસટ્ઠં (ક.)]. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં ઉપસ્સટ્ઠં? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, ઉપસ્સટ્ઠં, રૂપા ઉપસ્સટ્ઠા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપસ્સટ્ઠં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો ઉપસ્સટ્ઠો. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ઉપસ્સટ્ઠં…પે… જિવ્હા ઉપસ્સટ્ઠા, રસા ઉપસ્સટ્ઠા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ઉપસ્સટ્ઠં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો ઉપસ્સટ્ઠો. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ઉપસ્સટ્ઠં. કાયો ઉપસ્સટ્ઠો… મનો ઉપસ્સટ્ઠો, ધમ્મા ઉપસ્સટ્ઠા, મનોવિઞ્ઞાણં ઉપસ્સટ્ઠં, મનોસમ્ફસ્સો ઉપસ્સટ્ઠો. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ઉપસ્સટ્ઠં. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે… મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. દસમં.