૨. વેદનાસંયુત્તં

૧. સગાથાવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તં

૨૪૯. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદનાતિ.

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

વેદના ચ પજાનાતિ, વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

વેદનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ. પઠમં;

૨. સુખસુત્તં

૨૫૦. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદનાતિ.

‘‘સુખં વા યદિ વા દુક્ખં, અદુક્ખમસુખં સહ;

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, યં કિઞ્ચિ અત્થિ વેદિતં.

‘‘એતં દુક્ખન્તિ ઞત્વાન, મોસધમ્મં પલોકિનં;

ફુસ્સ ફુસ્સ વયં પસ્સં, એવં તત્થ વિરજ્જતી’’તિ. દુતિયં;

૩. પહાનસુત્તં

૨૫૧. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખાય, ભિક્ખવે, વેદનાય રાગાનુસયો પહાતબ્બો, દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો પહાતબ્બો, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો પહાતબ્બો. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો પહીનો હોતિ, દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો પહીનો હોતિ, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ નિરનુસયો સમ્મદ્દસો અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (બહૂસુ)] તણ્હં, વિવત્તયિ [વાવત્તયિ (સી.)] સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’’તિ.

‘‘સુખં વેદયમાનસ્સ [વેદિયમાનસ્સ (સી. પી.)], વેદનં અપ્પજાનતો;

સો રાગાનુસયો હોતિ, અનિસ્સરણદસ્સિનો.

‘‘દુક્ખં વેદયમાનસ્સ, વેદનં અપ્પજાનતો;

પટિઘાનુસયો હોતિ, અનિસ્સરણદસ્સિનો.

‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, ભૂરિપઞ્ઞેન દેસિતં;

તઞ્ચાપિ અભિનન્દતિ, નેવ દુક્ખા પમુચ્ચતિ.

‘‘યતો ચ ભિક્ખુ આતાપી, સમ્પજઞ્ઞં ન રિઞ્ચતિ;

તતો સો વેદના સબ્બા, પરિજાનાતિ પણ્ડિતો.

‘‘સો વેદના પરિઞ્ઞાય, દિટ્ઠે ધમ્મે અનાસવો;

કાયસ્સ ભેદા ધમ્મટ્ઠો, સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ’’તિ. તતિયં;

૪. પાતાલસુત્તં

૨૫૨. ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો યં વાચં ભાસતિ – ‘અત્થિ મહાસમુદ્દે પાતાલો’તિ. તં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અસન્તં અવિજ્જમાનં એવં વાચં ભાસતિ – ‘અત્થિ મહાસમુદ્દે પાતાલો’તિ. સારીરિકાનં ખો એતં, ભિક્ખવે, દુક્ખાનં વેદનાનં અધિવચનં યદિદં ‘પાતાલો’તિ. અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો સારીરિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો પાતાલે ન પચ્ચુટ્ઠાસિ, ગાધઞ્ચ નાજ્ઝગા’. સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સારીરિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો નેવ સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘સુતવા અરિયસાવકો પાતાલે પચ્ચુટ્ઠાસિ, ગાધઞ્ચ અજ્ઝગા’’’તિ.

‘‘યો એતા નાધિવાસેતિ, ઉપ્પન્ના વેદના દુખા;

સારીરિકા પાણહરા, યાહિ ફુટ્ઠો પવેધતિ.

‘‘અક્કન્દતિ પરોદતિ, દુબ્બલો અપ્પથામકો;

ન સો પાતાલે પચ્ચુટ્ઠાસિ, અથો ગાધમ્પિ નાજ્ઝગા.

‘‘યો ચેતા અધિવાસેતિ, ઉપ્પન્ના વેદના દુખા;

સારીરિકા પાણહરા, યાહિ ફુટ્ઠો ન વેધતિ;

સ વે પાતાલે પચ્ચુટ્ઠાસિ, અથો ગાધમ્પિ અજ્ઝગા’’તિ. ચતુત્થં;

૫. દટ્ઠબ્બસુત્તં

૨૫૩. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખા, ભિક્ખવે, વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા, દુક્ખા વેદના સલ્લતો દટ્ઠબ્બા, અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સુખા વેદના દુક્ખતો દિટ્ઠા હોતિ, દુક્ખા વેદના સલ્લતો દિટ્ઠા હોતિ, અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દિટ્ઠા હોતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ સમ્મદ્દસો અચ્છેચ્છિ તણ્હં, વિવત્તયિ સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’’તિ.

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદ્દક્ખિ નં અનિચ્ચતો.

‘‘સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ, પરિજાનાતિ વેદના;

સો વેદના પરિઞ્ઞાય, દિટ્ઠે ધમ્મે અનાસવો;

કાયસ્સ ભેદા ધમ્મટ્ઠો, સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. સલ્લસુત્તં

૨૫૪. ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો સુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ [વેદિયતિ (સી. પી.)], દુક્ખમ્પિ વેદનં વેદયતિ, અદુક્ખમસુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ. સુતવા, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ, દુક્ખમ્પિ વેદનં વેદયતિ, અદુક્ખમસુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ. તત્ર, ભિક્ખવે, કો વિસેસો કો અધિપ્પયાસો [અધિપ્પાયો (સી. ક.), અધિપ્પાયસો (સ્યા. કં.), અધિપ્પાયોસો (પી.)] કિં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ? ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… અસ્સુતવા. ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો દ્વે વેદના વેદયતિ – કાયિકઞ્ચ, ચેતસિકઞ્ચ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસં સલ્લેન વિજ્ઝેય્ય [સલ્લેન અનુવિજ્ઝેય્યું (સી. સ્યા. કં. પી.)]. તમેનં દુતિયેન સલ્લેન અનુવેધં વિજ્ઝેય્ય [સલ્લેન અનુવિજ્ઝેય્યું (સી.), સલ્લેન અનુવેધં વિજ્ઝેય્યું (સ્યા. કં.), સલ્લેન વિજ્ઝેય્યું (પી.)]. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો દ્વિસલ્લેન વેદનં વેદયતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો દ્વે વેદના વેદયતિ – કાયિકઞ્ચ, ચેતસિકઞ્ચ. તસ્સાયેવ ખો પન દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો પટિઘવા હોતિ. તમેનં દુક્ખાય વેદનાય પટિઘવન્તં, યો દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો, સો અનુસેતિ. સો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો કામસુખં અભિનન્દતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ સો, ભિક્ખવે, પજાનાતિ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અઞ્ઞત્ર કામસુખા દુક્ખાય વેદનાય નિસ્સરણં, તસ્સ કામસુખઞ્ચ અભિનન્દતો, યો સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો, સો અનુસેતિ. સો તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં અપ્પજાનતો, યો અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો, સો અનુસેતિ. સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો સઞ્ઞુત્તો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, સઞ્ઞુત્તો દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો એકં વેદનં વેદયતિ – કાયિકં, ન ચેતસિકં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસં સલ્લેન વિજ્ઝેય્ય. તમેનં દુતિયેન સલ્લેન અનુવેધં ન વિજ્ઝેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો એકસલ્લેન વેદનં વેદયતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો એકં વેદનં વેદયતિ – કાયિકં, ન ચેતસિકં. તસ્સાયેવ ખો પન દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો પટિઘવા ન હોતિ. તમેનં દુક્ખાય વેદનાય અપ્પટિઘવન્તં, યો દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો, સો નાનુસેતિ. સો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો કામસુખં નાભિનન્દતિ. તં કિસ્સ હેતુ? પજાનાતિ હિ સો, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અઞ્ઞત્ર કામસુખા દુક્ખાય વેદનાય નિસ્સરણં. તસ્સ કામસુખં નાભિનન્દતો યો સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો, સો નાનુસેતિ. સો તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવં ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનતો, યો અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો, સો નાનુસેતિ. સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘સુતવા અરિયસાવકો વિસઞ્ઞુત્તો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, વિસઞ્ઞુત્તો દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો, અયં અધિપ્પયાસો, ઇદં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ.

‘‘ન વેદનં વેદયતિ સપઞ્ઞો,

સુખમ્પિ દુક્ખમ્પિ બહુસ્સુતોપિ;

અયઞ્ચ ધીરસ્સ પુથુજ્જનેન,

મહા [અયં (સ્યા. કં. ક.)] વિસેસો કુસલસ્સ હોતિ.

‘‘સઙ્ખાતધમ્મસ્સ બહુસ્સુતસ્સ,

વિપસ્સતો [સમ્પસ્સતો (સી. પી.)] લોકમિમં પરઞ્ચ;

ઇટ્ઠસ્સ ધમ્મા ન મથેન્તિ ચિત્તં,

અનિટ્ઠતો નો પટિઘાતમેતિ.

‘‘તસ્સાનુરોધા અથવા વિરોધા,

વિધૂપિતા અત્થગતા ન સન્તિ;

પદઞ્ચ ઞત્વા વિરજં અસોકં,

સમ્મા પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂ’’તિ. છટ્ઠં;

૭. પઠમગેલઞ્ઞસુત્તં

૨૫૫. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ગિલાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનકારી હોતિ. સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના, સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં સુખા વેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ. અયં ખો પન કાયો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો કાયે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ કાયે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો, વયાનુપસ્સિનો વિહરતો, વિરાગાનુપસ્સિનો વિહરતો, નિરોધાનુપસ્સિનો વિહરતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો, યો કાયે ચ સુખાય ચ વેદનાય રાગાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં દુક્ખા વેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ. અયં ખો પન કાયો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો કાયે ચ દુક્ખાય વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ કાયે ચ દુક્ખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો, યો કાયે ચ દુક્ખાય ચ વેદનાય પટિઘાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના, સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં અદુક્ખમસુખા વેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ. અયં ખો પન કાયો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો કાયે ચ અદુક્ખમસુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ કાયે ચ અદુક્ખમસુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો, યો કાયે ચ અદુક્ખમસુખાય ચ વેદનાય અવિજ્જાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ; દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ; અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ; દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ; અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. સો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ [સીતિભવિસ્સન્તીતિ (સી. પી. ક.)] પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય, તસ્સેવ તેલસ્સ ચ વટ્ટિયા ચ પરિયાદાના અનાહારો નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તં

૨૫૬. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ગિલાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ…પે… ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો હોતિ. સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં સુખા વેદના; સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ ફસ્સં પટિચ્ચ. અયં ખો પન ફસ્સો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો ફસ્સે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ ફસ્સે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો, વયાનુપસ્સિનો વિહરતો, વિરાગાનુપસ્સિનો વિહરતો, નિરોધાનુપસ્સિનો વિહરતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો યો ફસ્સે ચ સુખાય ચ વેદનાય રાગાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ…પે… વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના…પે… ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં અદુક્ખમસુખા વેદના; સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ ફસ્સં પટિચ્ચ…પે… કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય, તસ્સેવ તેલસ્સ ચ વટ્ટિયા ચ પરિયાદાના અનાહારો નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. અનિચ્ચસુત્તં

૨૫૭. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ. નવમં.

૧૦. ફસ્સમૂલકસુત્તં

૨૫૮. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના ફસ્સજા ફસ્સમૂલકા ફસ્સનિદાના ફસ્સપચ્ચયા. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. દુક્ખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. તસ્સેવ દુક્ખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં દુક્ખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખા વેદના, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. અદુક્ખમસુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. તસ્સેવ અદુક્ખમસુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં અદુક્ખમસુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં કટ્ઠાનં સઙ્ઘટ્ટનસમોધાના [સઙ્ખત્તા તસ્સ સમોધાના (સ્યા. કં.) સઙ્ઘત્તા તસ્સ સમોધાના (ક.) સં. નિ. ૨.૬૨ પસ્સિતબ્બં] ઉસ્મા જાયતિ, તેજો અભિનિબ્બત્તતિ. તેસંયેવ કટ્ઠાનં નાનાભાવા વિનિક્ખેપા, યા તજ્જા ઉસ્મા, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમા તિસ્સો વેદના ફસ્સજા ફસ્સમૂલકા ફસ્સનિદાના ફસ્સપચ્ચયા. તજ્જં ફસ્સં પટિચ્ચ તજ્જા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. તજ્જસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા તજ્જા વેદના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. દસમં.

સગાથાવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સમાધિ સુખં પહાનેન, પાતાલં દટ્ઠબ્બેન ચ;

સલ્લેન ચેવ ગેલઞ્ઞા, અનિચ્ચ ફસ્સમૂલકાતિ.

૨. રહોગતવગ્ગો

૧. રહોગતસુત્તં

૨૫૯. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા. સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા. વુત્તં ખો પનેતં ભગવતા – ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિ’ન્તિ. કિં નુ ખો એતં ભગવતા સન્ધાય ભાસિતં – ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિ’’’ન્તિ?

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખુ, વેદના વુત્તા મયા. સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા તિસ્સો વેદના વુત્તા મયા. વુત્તં ખો પનેતં, ભિક્ખુ, મયા – ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, તં દુક્ખસ્મિ’ન્તિ. તં ખો પનેતં, ભિક્ખુ, મયા સઙ્ખારાનંયેવ અનિચ્ચતં સન્ધાય ભાસિતં – ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિ’ન્તિ. તં ખો પનેતં, ભિક્ખુ, મયા સઙ્ખારાનંયેવ ખયધમ્મતં…પે… વયધમ્મતં…પે… વિરાગધમ્મતં …પે… નિરોધધમ્મતં…પે… વિપરિણામધમ્મતં સન્ધાય ભાસિતં – ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિ’ન્તિ. અથ ખો પન, ભિક્ખુ, મયા અનુપુબ્બસઙ્ખારાનં નિરોધો અક્ખાતો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા નિરુદ્ધા હોતિ. દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારા નિરુદ્ધા હોન્તિ. તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિ નિરુદ્ધા હોતિ. ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ અસ્સાસપસ્સાસા નિરુદ્ધા હોન્તિ. આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞા નિરુદ્ધા હોતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞા નિરુદ્ધા હોતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા નિરુદ્ધા હોતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા નિરુદ્ધા હોતિ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ નિરુદ્ધા હોન્તિ. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો નિરુદ્ધો હોતિ, દોસો નિરુદ્ધો હોતિ, મોહો નિરુદ્ધો હોતિ. અથ ખો, ભિક્ખુ, મયા અનુપુબ્બસઙ્ખારાનં વૂપસમો અક્ખાતો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા વૂપસન્તા હોતિ. દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારા વૂપસન્તા હોન્તિ…પે… સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ વૂપસન્તા હોન્તિ. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો વૂપસન્તો હોતિ, દોસો વૂપસન્તો હોતિ, મોહો વૂપસન્તો હોતિ. છયિમા, ભિક્ખુ, પસ્સદ્ધિયો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિ પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ અસ્સાસપસ્સાસા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, દોસો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, મોહો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતી’’તિ. પઠમં.

૨. પઠમઆકાસસુત્તં

૨૬૦. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આકાસે વિવિધા વાતા વાયન્તિ. પુરત્થિમાપિ વાતા વાયન્તિ, પચ્છિમાપિ વાતા વાયન્તિ, ઉત્તરાપિ વાતા વાયન્તિ, દક્ખિણાપિ વાતા વાયન્તિ, સરજાપિ વાતા વાયન્તિ, અરજાપિ વાતા વાયન્તિ, સીતાપિ વાતા વાયન્તિ, ઉણ્હાપિ વાતા વાયન્તિ, પરિત્તાપિ વાતા વાયન્તિ, અધિમત્તાપિ વાતા વાયન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં કાયસ્મિં વિવિધા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, સુખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ, અદુક્ખમસુખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘યથાપિ વાતા આકાસે, વાયન્તિ વિવિધા પુથૂ;

પુરત્થિમા પચ્છિમા ચાપિ, ઉત્તરા અથ દક્ખિણા.

‘‘સરજા અરજા ચપિ, સીતા ઉણ્હા ચ એકદા;

અધિમત્તા પરિત્તા ચ, પુથૂ વાયન્તિ માલુતા.

‘‘તથેવિમસ્મિં કાયસ્મિં, સમુપ્પજ્જન્તિ વેદના;

સુખદુક્ખસમુપ્પત્તિ, અદુક્ખમસુખા ચ યા.

‘‘યતો ચ ભિક્ખુ આતાપી, સમ્પજઞ્ઞં ન રિઞ્ચતિ [સમ્પજાનો નિરૂપધિ (ક.)];

તતો સો વેદના સબ્બા, પરિજાનાતિ પણ્ડિતો.

‘‘સો વેદના પરિઞ્ઞાય, દિટ્ઠે ધમ્મે અનાસવો;

કાયસ્સ ભેદા ધમ્મટ્ઠો, સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ’’તિ. દુતિયં;

૩. દુતિયઆકાસસુત્તં

૨૬૧. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આકાસે વિવિધા વાતા વાયન્તિ. પુરત્થિમાપિ વાતા વાયન્તિ…પે… અધિમત્તાપિ વાતા વાયન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં કાયસ્મિં વિવિધા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, સુખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ, અદુક્ખમસુખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તતિયં.

૪. અગારસુત્તં

૨૬૨. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આગન્તુકાગારં. તત્થ પુરત્થિમાયપિ દિસાય આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ, પચ્છિમાયપિ દિસાય આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ, ઉત્તરાયપિ દિસાય આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ, દક્ખિણાયપિ દિસાય આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ. ખત્તિયાપિ આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ, બ્રાહ્મણાપિ આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ, વેસ્સાપિ આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ, સુદ્દાપિ આગન્ત્વા વાસં કપ્પેન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં કાયસ્મિં વિવિધા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. સુખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ, અદુક્ખમસુખાપિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ. સામિસાપિ સુખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, સામિસાપિ દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, સામિસાપિ અદુક્ખમસુખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ. નિરામિસાપિ સુખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, નિરામિસાપિ દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, નિરામિસાપિ અદુક્ખમસુખા વેદના ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમઆનન્દસુત્તં

૨૬૩. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતમા નુ ખો, ભન્તે, વેદના, કતમો વેદનાસમુદયો, કતમો વેદનાનિરોધો, કતમા વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા? કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણન્તિ? તિસ્સો ઇમા, આનન્દ, વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા વુચ્ચન્તિ, આનન્દ, વેદના. ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વેદનાય અસ્સાદો. યા વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં વેદનાય આદીનવો. યો વેદનાય છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વેદનાય નિસ્સરણં. અથ ખો પનાનન્દ, મયા અનુપુબ્બસઙ્ખારાનં નિરોધો અક્ખાતો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા નિરુદ્ધા હોતિ…પે… સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ નિરુદ્ધા હોન્તિ. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો નિરુદ્ધો હોતિ, દોસો નિરુદ્ધો હોતિ, મોહો નિરુદ્ધો હોતિ. અથ ખો પનાનન્દ, મયા અનુપુબ્બસઙ્ખારાનં વૂપસમો અક્ખાતો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા વૂપસન્તા હોતિ…પે… સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ વૂપસન્તા હોન્તિ. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો વૂપસન્તો હોતિ, દોસો વૂપસન્તો હોતિ, મોહો વૂપસન્તો હોતિ. અથ ખો પનાનન્દ, મયા અનુપુબ્બસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ અક્ખાતા. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ…પે… આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, દોસો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, મોહો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયઆનન્દસુત્તં

૨૬૪. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં આનન્દં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કતમા નુ ખો, આનન્દ, વેદના, કતમો વેદનાસમુદયો, કતમો વેદનાનિરોધો, કતમા વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા? કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’’ન્તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવન્નેત્તિકા ભગવમ્પટિસરણા. સાધુ, ભન્તે, ભગવન્તઞ્ઞેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, આનન્દ, સુણોહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ – ‘‘તિસ્સો ઇમા, આનન્દ, વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા વુચ્ચન્તિ, આનન્દ, વેદના…પે… ફસ્સસમુદયા…પે… ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, દોસો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, મોહો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમસમ્બહુલસુત્તં

૨૬૫. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘કતમા નુ ખો, ભન્તે, વેદના, કતમો વેદનાસમુદયો, કતમો વેદનાનિરોધો, કતમા વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા? કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’’ન્તિ? ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, વેદના. ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વેદનાય અસ્સાદો. યા વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં વેદનાય આદીનવો. યો વેદનાય છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વેદનાય નિસ્સરણં.

‘‘અથ ખો પન, ભિક્ખવે, મયા અનુપુબ્બસઙ્ખારાનં નિરોધો અક્ખાતો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા નિરુદ્ધા હોતિ…પે… ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો નિરુદ્ધો હોતિ, દોસો નિરુદ્ધો હોતિ, મોહો નિરુદ્ધો હોતિ. અથ ખો પન, ભિક્ખવે, મયા અનુપુબ્બસઙ્ખારાનં વૂપસમો અક્ખાતો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા વૂપસન્તા હોતિ…પે… ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો વૂપસન્તો હોતિ, દોસો વૂપસન્તો હોતિ, મોહો વૂપસન્તો હોતિ. છયિમા, ભિક્ખવે, પસ્સદ્ધિયો. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિ પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતિ. ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ અસ્સાસપસ્સાસા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો રાગો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, દોસો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, મોહો પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયસમ્બહુલસુત્તં

૨૬૬. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ…પે… એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવા એતદવોચ – ‘‘કતમા નુ ખો, ભિક્ખવે, વેદના, કતમો વેદનાસમુદયો, કતમો વેદનાનિરોધો, કતમા વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા? કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’’ન્તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે…’’ ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, વેદના…પે… ફસ્સસમુદયા…પે…. (યથા પુરિમસુત્તન્તે, તથા વિત્થારેતબ્બો.) અટ્ઠમં.

૯. પઞ્ચકઙ્ગસુત્તં

૨૬૭. અથ ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ યેનાયસ્મા ઉદાયી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ઉદાયિં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે ઉદાયિ, વેદના વુત્તા ભગવતા’’તિ? ‘‘તિસ્સો ખો, થપતિ, વેદના વુત્તા ભગવતા. સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, થપતિ, તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા’’તિ. એવં વુત્તે, પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘ન ખો, ભન્તે ઉદાયિ, તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા. દ્વે વેદના વુત્તા ભગવતા – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના. યાયં, ભન્તે, અદુક્ખમસુખા વેદના, સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા ઉદાયી પઞ્ચકઙ્ગં થપતિં એતદવોચ – ‘‘ન ખો, થપતિ, દ્વે વેદના વુત્તા ભગવતા. તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા. સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘ન ખો, ભન્તે ઉદાયિ, તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા. દ્વે વેદના વુત્તા ભગવતા – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના. યાયં, ભન્તે, અદુક્ખમસુખા વેદના, સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ. તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા ઉદાયી પઞ્ચકઙ્ગં થપતિં એતદવોચ – ‘‘ન ખો, થપતિ, દ્વે વેદના વુત્તા ભગવતા. તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા. સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા’’તિ. તતિયમ્પિ ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘ન ખો, ભન્તે ઉદાયિ, તિસ્સો વેદના વુત્તા ભગવતા. દ્વે વેદના વુત્તા ભગવતા – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના. યાયં, ભન્તે, અદુક્ખમસુખા વેદના, સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ. નેવ સક્ખિ આયસ્મા ઉદાયી પઞ્ચકઙ્ગં થપતિં સઞ્ઞાપેતું, ન પનાસક્ખિ પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં ઉદાયિં સઞ્ઞાપેતું. અસ્સોસિ ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મતો ઉદાયિસ્સ પઞ્ચકઙ્ગેન થપતિના સદ્ધિં ઇમં કથાસલ્લાપં.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો યાવતકો આયસ્મતો ઉદાયિસ્સ પઞ્ચકઙ્ગેન થપતિના સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘સન્તમેવ, આનન્દ, પરિયાયં પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ ઉદાયિસ્સ ભિક્ખુનો નાબ્ભનુમોદિ; સન્તઞ્ચ પનાનન્દ, પરિયાયં ઉદાયી ભિક્ખુ પઞ્ચકઙ્ગસ્સ થપતિનો નાબ્ભનુમોદિ. દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન. તિસ્સોપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. પઞ્ચપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. છપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. અટ્ઠારસાપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. છત્તિંસાપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. અટ્ઠસતમ્પિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. એવં પરિયાયદેસિતો ખો, આનન્દ, મયા ધમ્મો. એવં પરિયાયદેસિતે ખો, આનન્દ, મયા ધમ્મે યે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સુલપિતં, ન સમનુમઞ્ઞિસ્સન્તિ, ન સમનુજાનિસ્સન્તિ, ન સમનુમોદિસ્સન્તિ, તેસં એતં પાટિકઙ્ખં – ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરિસ્સન્તીતિ [વિહરિસ્સન્તિ (સી. પી. ક.)]. એવં પરિયાયદેસિતો ખો, આનન્દ, મયા ધમ્મો. એવં પરિયાયદેસિતે ખો, આનન્દ, મયા ધમ્મે યે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સુલપિતં સમનુમઞ્ઞિસ્સન્તિ સમનુજાનિસ્સન્તિ સમનુમોદિસ્સન્તિ, તેસં એતં પાટિકઙ્ખં – સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરિસ્સન્તી’’તિ.

‘‘પઞ્ચિમે, આનન્દ, કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા…પે… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. ઇમે ખો, આનન્દ, પઞ્ચ કામગુણા. યં ખો, આનન્દ, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – ઇદં વુચ્ચતિ કામસુખં. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ, વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા, પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા, નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા, ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ, ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ, ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. યે ખો, આનન્દ, એવં વદેય્યું – ‘એતંપરમં સન્તં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તી’તિ – ઇદં નેસાહં નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘કતમઞ્ચાનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં ખો, આનન્દ, એતમ્હા સુખા અઞ્ઞં સુખં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘ઠાનં ખો પનેતં, આનન્દ, વિજ્જતિ યં અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં વદેય્યું – ‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમણો ગોતમો આહ, તઞ્ચ સુખસ્મિં પઞ્ઞપેતિ. તયિદં કિંસુ, તયિદં કથંસૂ’તિ? એવંવાદિનો, આનન્દ, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘ન ખો, આવુસો, ભગવા સુખઞ્ઞેવ વેદનં સન્ધાય સુખસ્મિં પઞ્ઞપેતિ. યત્થ યત્થ, આવુસો, સુખં ઉપલબ્ભતિ, યહિં યહિં [યં હિયં હિ સુખં (સી. પી.), યહિં યહિં સુખં (સ્યા. કં. ક.) મ. નિ. ૨.૯૧], તં તં તથાગતો સુખસ્મિં પઞ્ઞપેતી’’’તિ. નવમં.

૧૦. ભિક્ખુસુત્તં

૨૬૮. ‘‘દ્વેપિ મયા, ભિક્ખવે, વેદના વુત્તા પરિયાયેન, તિસ્સોપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન, પઞ્ચપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન, છપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન, અટ્ઠારસાપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન, છત્તિંસાપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન, અટ્ઠસતમ્પિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. એવં પરિયાયદેસિતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો. એવં પરિયાયદેસિતે ખો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે યે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સુલપિતં ન સમનુમઞ્ઞિસ્સન્તિ, ન સમનુજાનિસ્સન્તિ, ન સમનુમોદિસ્સન્તિ, તેસં એતં પાટિકઙ્ખં – ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરિસ્સન્તીતિ. એવં પરિયાયદેસિતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો. એવં પરિયાયદેસિતે ખો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે યે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સુલપિતં સમનુમઞ્ઞિસ્સન્તિ સમનુજાનિસ્સન્તિ સમનુમોદિસ્સન્તિ, તેસં એતં પાટિકઙ્ખં – સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરિસ્સન્તીતિ.

‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, કામગુણા…પે… ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં વદેય્યું – ‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમણો ગોતમો આહ, તઞ્ચ સુખસ્મિં પઞ્ઞપેતિ. તયિદં કિંસુ, તયિદં કથંસૂ’તિ? એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘ન ખો, આવુસો, ભગવા સુખઞ્ઞેવ વેદનં સન્ધાય સુખસ્મિં પઞ્ઞપેતિ. યત્થ યત્થ, આવુસો, સુખં ઉપલબ્ભતિ યહિં યહિં [યં હિ યં હિ (સી. પી.)], તં તં તથાગતો સુખસ્મિં પઞ્ઞપેતી’’તિ. દસમં.

રહોગતવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

રહોગતં દ્વે આકાસં, અગારં દ્વે ચ આનન્દા;

સમ્બહુલા દુવે વુત્તા, પઞ્ચકઙ્ગો ચ ભિક્ખુનાતિ.

૩. અટ્ઠસતપરિયાયવગ્ગો

૧. સીવકસુત્તં

૨૬૯. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો મોળિયસીવકો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મોળિયસીવકો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સન્તિ, ભો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’તિ. ઇધ [ઇધ પન (સ્યા. કં. પી. ક.)] ભવં ગોતમો કિમાહા’’તિ?

‘‘પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. સામમ્પિ ખો એતં, સીવક, વેદિતબ્બં [એવં વેદિતબ્બં (સ્યા. કં. ક.)] યથા પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ; લોકસ્સપિ ખો એતં, સીવક, સચ્ચસમ્મતં યથા પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્ર, સીવક, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’તિ. યઞ્ચ સામં ઞાતં તઞ્ચ અતિધાવન્તિ, યઞ્ચ લોકે સચ્ચસમ્મતં તઞ્ચ અતિધાવન્તિ. તસ્મા તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં મિચ્છાતિ વદામિ.

‘‘સેમ્હસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક…પે… વાતસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક…પે… સન્નિપાતિકાનિપિ ખો, સીવક…પે… ઉતુપરિણામજાનિપિ ખો, સીવક…પે… વિસમપરિહારજાનિપિ ખો, સીવક…પે… ઓપક્કમિકાનિપિ ખો, સીવક…પે… કમ્મવિપાકજાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. સામમ્પિ ખો એતં, સીવક, વેદિતબ્બં. યથા કમ્મવિપાકજાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ; લોકસ્સપિ ખો એતં, સીવક, સચ્ચસમ્મતં. યથા કમ્મવિપાકજાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ; તત્ર, સીવક, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’તિ. યઞ્ચ સામં ઞાતં તઞ્ચ અતિધાવન્તિ યઞ્ચ લોકે સચ્ચસમ્મતં તઞ્ચ અતિધાવન્તિ. તસ્મા તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં મિચ્છાતિ વદામીતિ. એવં વુત્તે, મોળિયસીવકો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ …પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’’ન્તિ.

‘‘પિત્તં સેમ્હઞ્ચ વાતો ચ, સન્નિપાતા ઉતૂનિ ચ;

વિસમં ઓપક્કમિકં, કમ્મવિપાકેન અટ્ઠમી’’તિ. પઠમં;

૨. અટ્ઠસતસુત્તં

૨૭૦. ‘‘અટ્ઠસતપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, અટ્ઠસતપરિયાયો, ધમ્મપરિયાયો? દ્વેપિ મયા, ભિક્ખવે, વેદના વુત્તા પરિયાયેન; તિસ્સોપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન; પઞ્ચપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન; છપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન; અટ્ઠારસાપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન; છત્તિંસાપિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન; અટ્ઠસતમ્પિ મયા વેદના વુત્તા પરિયાયેન. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દ્વે વેદના? કાયિકા ચ ચેતસિકા ચ – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, દ્વે વેદના. કતમા ચ, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના. કતમા ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ વેદના? સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ વેદના. કતમા ચ, ભિક્ખવે, છ વેદના? ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજા વેદના – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, છ વેદના. કતમા ચ, ભિક્ખવે, અટ્ઠારસ વેદના? છ સોમનસ્સૂપવિચારા, છ દોમનસ્સૂપવિચારા, છ ઉપેક્ખૂપવિચારા – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠારસ વેદના. કતમા ચ, ભિક્ખવે, છત્તિંસ વેદના? છ ગેહસિતાનિ [ગેહસ્સિતાનિ (અટ્ઠ.)] સોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મસિતાનિ [નેક્ખમ્મસ્સિતાનિ (અટ્ઠ.)] સોમનસ્સાનિ, છ ગેહસિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મસિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ ગેહસિતા ઉપેક્ખા, છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, છત્તિંસ વેદના. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અટ્ઠસતં વેદના? અતીતા છત્તિંસ વેદના, અનાગતા છત્તિંસ વેદના, પચ્ચુપ્પન્ના છત્તિંસ વેદના – ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠસતં વેદના. અયં, ભિક્ખવે, અટ્ઠસતપરિયાયો ધમ્મપરિયાયો’’તિ. દુતિયં.

૩. અઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તં

૨૭૧. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતમા નુ ખો, ભન્તે, વેદના, કતમો વેદનાસમુદયો, કતમા વેદનાસમુદયગામિની પટિપદા? કતમો વેદનાનિરોધો, કતમા વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા? કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’’ન્તિ?

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખુ, વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. ઇમા વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખુ, વેદના. ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો. તણ્હા વેદનાસમુદયગામિની પટિપદા. ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વેદનાય અસ્સાદો; યા વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં વેદનાય આદીનવો; યો વેદનાય છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વેદનાય નિસ્સરણ’’ન્તિ. તતિયં.

૪. પુબ્બસુત્તં

૨૭૨. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કતમા નુ ખો વેદના, કતમો વેદનાસમુદયો, કતમા વેદનાસમુદયગામિની પટિપદા, કતમો વેદનાનિરોધો, કતમા વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા? કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘તિસ્સો ઇમા વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. ઇમા વુચ્ચન્તિ વેદના. ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો. તણ્હા વેદનાસમુદયગામિની પટિપદા…પે… યો વેદનાય છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં. ઇદં વેદનાય નિસ્સરણ’’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. ઞાણસુત્તં