૧૩. ગહપતિવગ્ગો

૧. વેસાલીસુત્તં

૧૨૪. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ?

‘‘સન્તિ ખો, ગહપતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ નો પરિનિબ્બાયતિ…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ નો પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, ગહપતિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ.

‘‘સન્તિ ચ ખો, ગહપતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ન તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ, ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતિ…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો. ન તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ, ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, ગહપતિ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ. પઠમં.

૨. વજ્જીસુત્તં

૧૨૫. એકં સમયં ભગવા વજ્જીસુ વિહરતિ હત્થિગામે. અથ ખો ઉગ્ગો ગહપતિ હત્થિગામકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉગ્ગો ગહપતિ હત્થિગામકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ? કો પન, ભન્તે હેતુ કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ? (યથા પુરિમસુત્તન્તં, એવં વિત્થારેતબ્બં). અયં ખો, ગહપતિ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તીતિ. દુતિયં.

૩. નાળન્દસુત્તં

૧૨૬. એકં સમયં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. અથ ખો, ઉપાલિ ગહપતિ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો, ઉપાલિ ગહપતિ, ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ? (યથા પુરિમસુત્તન્તં, એવં વિત્થારેતબ્બં). અયં ખો, ગહપતિ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તીતિ. તતિયં.

૪. ભારદ્વાજસુત્તં

૧૨૭. એકં સમયં આયસ્મા પિણ્ડોલભારદ્વાજો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. અથ ખો રાજા ઉદેનો યેનાયસ્મા પિણ્ડોલભારદ્વાજો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા પિણ્ડોલભારદ્વાજેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા ઉદેનો આયસ્મન્તં પિણ્ડોલભારદ્વાજં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભો ભારદ્વાજ, હેતુ કો પચ્ચયો યેનિમે દહરા ભિક્ખૂ સુસૂ [સુસુ (સી. ક.)] કાળકેસા ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતા પઠમેન વયસા અનિકીળિતાવિનો કામેસુ યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તી’’તિ? ‘‘વુત્તં ખો એતં, મહારાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન – ‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, માતુમત્તીસુ માતુચિત્તં ઉપટ્ઠપેથ, ભગિનિમત્તીસુ ભગિનિચિત્તં ઉપટ્ઠપેથ, ધીતુમત્તીસુ ધીતુચિત્તં ઉપટ્ઠપેથા’તિ. અયં ખો, મહારાજ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેનિમે દહરા ભિક્ખૂ સુસૂ કાળકેસા ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતા પઠમેન વયસા અનિકીળિતાવિનો કામેસુ યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તી’’તિ.

‘‘લોલં [લોળં (સ્યા. કં.)] ખો, ભો ભારદ્વાજ, ચિત્તં. અપ્પેકદા માતુમત્તીસુપિ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ભગિનિમત્તીસુપિ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ધીતુમત્તીસુપિ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. અત્થિ નુ ખો, ભો ભારદ્વાજ, અઞ્ઞો ચ હેતુ, અઞ્ઞો ચ પચ્ચયો યેનિમે દહરા ભિક્ખૂ સુસૂ કાળકેસા…પે… અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તી’’તિ?

‘‘વુત્તં ખો એતં, મહારાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન – ‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખથ – અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ [નહારુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં [અટ્ઠિમિઞ્જા (સી.)] વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્ત’ન્તિ. અયમ્પિ ખો, મહારાજ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેનિમે દહરા ભિક્ખૂ સુસૂ કાળકેસા…પે… અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તી’’તિ. ‘‘યે તે, ભો ભારદ્વાજ, ભિક્ખૂ ભાવિતકાયા ભાવિતસીલા ભાવિતચિત્તા ભાવિતપઞ્ઞા, તેસં તં સુકરં હોતિ. યે ચ ખો તે, ભો ભારદ્વાજ, ભિક્ખૂ અભાવિતકાયા અભાવિતસીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપઞ્ઞા, તેસં તં દુક્કરં હોતિ. અપ્પેકદા, ભો ભારદ્વાજ, અસુભતો મનસિ કરિસ્સામીતિ [મનસિ કરિસ્સામાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] સુભતોવ [સુભતો વા (સી.), સુભતો ચ (સ્યા. કં.)] આગચ્છતિ. અત્થિ નુ ખો, ભો ભારદ્વાજ, અઞ્ઞો ચ ખો હેતુ અઞ્ઞો ચ પચ્ચયો યેનિમે દહરા ભિક્ખૂ સુસૂ કાળકેસા…પે… અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તી’’તિ?

‘‘વુત્તં ખો એતં, મહારાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન – ‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા વિહરથ. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મા નિમિત્તગ્ગાહિનો અહુવત્થ, માનુબ્યઞ્જનગ્ગાહિનો. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જથ. રક્ખથ ચક્ખુન્દ્રિયં; ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જથ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મા નિમિત્તગ્ગાહિનો અહુવત્થ, માનુબ્યઞ્જનગ્ગાહિનો. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જથ. રક્ખથ મનિન્દ્રિયં; મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જથા’તિ. અયમ્પિ ખો, મહારાજ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેનિમે દહરા ભિક્ખૂ સુસૂ કાળકેસા ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતા પઠમેન વયસા અનિકીળિતાવિનો કામેસુ યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ભારદ્વાજ; અબ્ભુતં, ભો ભારદ્વાજ! યાવ સુભાસિતં ચિદં [યાવ સુભાસિતમિદં (સી.)], ભો ભારદ્વાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન. એસોવ ખો, ભો ભારદ્વાજ, હેતુ, એસ પચ્ચયો યેનિમે દહરા ભિક્ખૂ સુસૂ કાળકેસા ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતા પઠમેન વયસા અનિકીળિતાવિનો કામેસુ યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તીતિ. અહમ્પિ ખો, ભો [અહમ્પિ ભો (સી. પી.)] ભારદ્વાજ, યસ્મિં સમયે અરક્ખિતેનેવ કાયેન, અરક્ખિતાય વાચાય, અરક્ખિતેન ચિત્તેન, અનુપટ્ઠિતાય સતિયા, અસંવુતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અન્તેપુરં પવિસામિ, અતિવિય મં તસ્મિં સમયે લોભધમ્મા પરિસહન્તિ. યસ્મિઞ્ચ ખ્વાહં, ભો ભારદ્વાજ, સમયે રક્ખિતેનેવ કાયેન, રક્ખિતાય વાચાય, રક્ખિતેન ચિત્તેન, ઉપટ્ઠિતાય સતિયા, સંવુતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અન્તેપુરં પવિસામિ, ન મં તથા તસ્મિં સમયે લોભધમ્મા પરિસહન્તિ. અભિક્કન્તં, ભો ભારદ્વાજ; અભિક્કન્તં, ભો ભારદ્વાજ! સેય્યથાપિ, ભો ભારદ્વાજ, નિક્કુજ્જિતં [નિકુજ્જિતં (પી.)] વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા ભારદ્વાજેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભો ભારદ્વાજ, તં ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ભારદ્વાજો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. સોણસુત્તં

૧૨૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો સોણો ગહપતિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સોણો ગહપતિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ? (યથા પુરિમસુત્તન્તં, એવં વિત્થારેતબ્બં). અયં ખો, સોણ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તીતિ. પઞ્ચમં.

૬. ઘોસિતસુત્તં

૧૨૯. એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. અથ ખો ઘોસિતો ગહપતિ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઘોસિતો ગહપતિ આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘‘ધાતુનાનત્તં, ધાતુનાનત્ત’ન્તિ, ભન્તે આનન્દ, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતા’’તિ? ‘‘સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, ચક્ખુધાતુ, રૂપા ચ મનાપા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્ચ સુખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, ચક્ખુધાતુ, રૂપા ચ અમનાપા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્ચ દુક્ખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, ચક્ખુધાતુ, રૂપા ચ મનાપા ઉપેક્ખાવેદનિયા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્ચ અદુક્ખમસુખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના…પે… સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, જિવ્હાધાતુ, રસા ચ મનાપા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણઞ્ચ સુખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, જિવ્હાધાતુ, રસા ચ અમનાપા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણઞ્ચ દુક્ખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, જિવ્હાધાતુ, રસા ચ ઉપેક્ખાવેદનિયા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણઞ્ચ અદુક્ખમસુખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના…પે… સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, મનોધાતુ, ધમ્મા ચ મનાપા, મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ સુખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, મનોધાતુ, ધમ્મા ચ અમનાપા, મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ દુક્ખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. સંવિજ્જતિ ખો, ગહપતિ, મનોધાતુ, ધમ્મા ચ ઉપેક્ખાવેદનિયા, મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ અદુક્ખમસુખવેદનિયં. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. એત્તાવતા ખો, ગહપતિ, ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. હાલિદ્દિકાનિસુત્તં

૧૩૦. એકં સમયં આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અવન્તીસુ વિહરતિ કુરરઘરે [કુલઘરે (સ્યા. ક.)] પપાતે [પવત્તે (સી. પી.), સમ્પવત્તે (સ્યા. કં. ક.) એત્થેવ અટ્ઠમપિટ્ઠેપિ] પબ્બતે. અથ ખો હાલિદ્દિકાનિ [હાલિદ્દકાનિ (સી. સ્યા. કં.)] ગહપતિ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો હાલિદ્દિકાનિ ગહપતિ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘વુત્તમિદં, ભન્તે, ભગવતા – ‘ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ફસ્સનાનત્તં; ફસ્સનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વેદનાનાનત્ત’ન્તિ. કથં નુ ખો, ભન્તે, ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ફસ્સનાનત્તં; ફસ્સનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વેદનાનાનત્ત’’ન્તિ? ‘‘ઇધ, ગહપતિ, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ‘મનાપં ઇત્થેત’ન્તિ પજાનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સુખવેદનિયઞ્ચ [સુખવેદનિયં, સુખવેદનિયં (સી. પી.), સુખવેદનિયઞ્ચ, સુખવેદનિયં (સ્યા. કં. ક.) એવં ‘‘દુક્ખવેદનિયઞ્ચ અદુક્ખમસુખવેદનિયઞ્ચા’’તિ પદેસુપિ. અટ્ઠકથાટીકા ઓલોકેતબ્બા]. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. ચક્ખુના ખો પનેવ [પનેવં (સ્યા. કં. ક.)] રૂપં દિસ્વા ‘અમનાપં ઇત્થેત’ન્તિ પજાનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દુક્ખવેદનિયઞ્ચ. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. ચક્ખુના ખો પનેવ રૂપં દિસ્વા ‘ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં [ઉપેક્ખાવેદનિયં (ક.)] ઇત્થેત’ન્તિ પજાનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અદુક્ખમસુખવેદનિયઞ્ચ. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, ભિક્ખુ સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ‘મનાપં ઇત્થેત’ન્તિ પજાનાતિ મનોવિઞ્ઞાણં સુખવેદનિયઞ્ચ. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. મનસા ખો પનેવ ધમ્મં વિઞ્ઞાય ‘અમનાપં ઇત્થેત’ન્તિ પજાનાતિ મનોવિઞ્ઞાણં દુક્ખવેદનિયઞ્ચ. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. મનસા ખો પનેવ ધમ્મં વિઞ્ઞાય ‘ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં ઇત્થેત’ન્તિ પજાનાતિ મનોવિઞ્ઞાણં અદુક્ખમસુખવેદનિયઞ્ચ. ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. એવં ખો, ગહપતિ, ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ફસ્સનાનત્તં; ફસ્સનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વેદનાનાનત્ત’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. નકુલપિતુસુત્તં

૧૩૧. એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે. અથ ખો નકુલપિતા ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો નકુલપિતા ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ? ‘‘સન્તિ ખો, ગહપતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ નો પરિનિબ્બાયતિ…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ નો પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, ગહપતિ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ’’.

‘‘સન્તિ ચ ખો, ગહપતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુનાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ન તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ, ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતિ…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ ખો, ગહપતિ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં નાભિનન્દતો નાભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ન તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, ગહપતિ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, ગહપતિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. લોહિચ્ચસુત્તં

૧૩૨. એકં સમયં આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અવન્તીસુ વિહરતિ મક્કરકતે [મક્કરકટે (સી. સ્યા. કં. પી.)] અરઞ્ઞકુટિકાયં. અથ ખો લોહિચ્ચસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સમ્બહુલા અન્તેવાસિકા કટ્ઠહારકા માણવકા યેનાયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ અરઞ્ઞકુટિકા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પરિતો પરિતો કુટિકાય અનુચઙ્કમન્તિ અનુવિચરન્તિ ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા કાનિચિ કાનિચિ સેલેય્યકાનિ કરોન્તિ [સેલિસ્સકાનિ કરોન્તા (સી.)] – ‘‘ઇમે પન મુણ્ડકા સમણકા ઇબ્ભા કણ્હા [કિણ્હા (સી. પી.)] બન્ધુપાદાપચ્ચા, ઇમેસં ભરતકાનં સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા અપચિતા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો વિહારા નિક્ખમિત્વા તે માણવકે એતદવોચ – ‘‘મા માણવકા સદ્દમકત્થ; ધમ્મં વો ભાસિસ્સામી’’તિ. એવં વુત્તે, તે માણવકા તુણ્હી અહેસું. અથ ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો તે માણવકે ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘સીલુત્તમા પુબ્બતરા અહેસું,

તે બ્રાહ્મણા યે પુરાણં સરન્તિ;

ગુત્તાનિ દ્વારાનિ સુરક્ખિતાનિ,

અહેસું તેસં અભિભુય્ય કોધં.

‘‘ધમ્મે ચ ઝાને ચ રતા અહેસું,

તે બ્રાહ્મણા યે પુરાણં સરન્તિ;

ઇમે ચ વોક્કમ્મ જપામસેતિ,

ગોત્તેન મત્તા વિસમં ચરન્તિ.

‘‘કોધાભિભૂતા પુથુઅત્તદણ્ડા [કોધાભિભૂતાસુપુથુત્તદણ્ડા (સ્યા. કં. ક.)],

વિરજ્જમાના સતણ્હાતણ્હેસુ;

અગુત્તદ્વારસ્સ ભવન્તિ મોઘા,

સુપિનેવ લદ્ધં પુરિસસ્સ વિત્તં.

‘‘અનાસકા થણ્ડિલસાયિકા ચ;

પાતો સિનાનઞ્ચ તયો ચ વેદા.

‘‘ખરાજિનં જટાપઙ્કો, મન્તા સીલબ્બતં તપો;

કુહના વઙ્કદણ્ડા ચ, ઉદકાચમનાનિ ચ.

‘‘વણ્ણા એતે બ્રાહ્મણાનં, કતા કિઞ્ચિક્ખભાવના;

ચિત્તઞ્ચ સુસમાહિતં, વિપ્પસન્નમનાવિલં;

અખિલં સબ્બભૂતેસુ, સો મગ્ગો બ્રહ્મપત્તિયા’’તિ.

અથ ખો તે માણવકા કુપિતા અનત્તમના યેન લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા લોહિચ્ચં બ્રાહ્મણં એતદવોચું – ‘‘યગ્ઘે! ભવં જાનેય્ય, સમણો મહાકચ્ચાનો બ્રાહ્મણાનં મન્તે [મન્તં (ક.)] એકંસેન અપવદતિ, પટિક્કોસતી’’તિ? એવં વુત્તે, લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો કુપિતો અહોસિ અનત્તમનો. અથ ખો લોહિચ્ચસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ન ખો પન મેતં પતિરૂપં યોહં અઞ્ઞદત્થુ માણવકાનંયેવ સુત્વા સમણં મહાકચ્ચાનં અક્કોસેય્યં [અક્કોસેય્યં વિરુજ્ઝેય્યં (સ્યા. કં. ક.)] પરિભાસેય્યં. યંનૂનાહં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો લોહિચ્ચો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘આગમંસુ નુ ખ્વિધ, ભો કચ્ચાન, અમ્હાકં સમ્બહુલા અન્તેવાસિકા કટ્ઠહારકા માણવકા’’તિ? ‘‘આગમંસુ ખ્વિધ તે, બ્રાહ્મણ, સમ્બહુલા અન્તેવાસિકા કટ્ઠહારકા માણવકા’’તિ. ‘‘અહુ પન ભોતો કચ્ચાનસ્સ તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘અહુ ખો મે, બ્રાહ્મણ, તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘યથા કથં પન ભોતો કચ્ચાનસ્સ તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘એવં ખો મે, બ્રાહ્મણ, તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો –

‘‘સીલુત્તમા પુબ્બતરા અહેસું,

તે બ્રાહ્મણા યે પુરાણં સરન્તિ;…પે…;

અખિલં સબ્બભૂતેસુ,

સો મગ્ગો બ્રહ્મપત્તિયા’’તિ.

‘‘એવં ખો મે, બ્રાહ્મણ, તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો’’તિ.

‘‘‘અગુત્તદ્વારો’તિ [અગુત્તદ્વારો અગુત્તદ્વારોતિ (ક.)] ભવં કચ્ચાનો આહ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો કચ્ચાન, અગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ [અનુપટ્ઠિતાય સતિયા (સ્યા. કં. પી. ક.) ઉપરિ આસીવિસવગ્ગે અવસ્સુતસુત્તે પન ‘‘અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતી’’ત્વેવ સબ્બત્થ દિસ્સતિ] ચ વિહરતિ, પરિત્તચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ચ ધમ્મે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ, પરિત્તચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, અગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભો કચ્ચાન; અબ્ભુતં, ભો કચ્ચાન! યાવઞ્ચિદં ભોતા કચ્ચાનેન અગુત્તદ્વારોવ સમાનો અગુત્તદ્વારોતિ અક્ખાતો.

‘‘‘ગુત્તદ્વારો’તિ ભવં કચ્ચાનો આહ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો કચ્ચાન, ગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ, અપ્પમાણચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ, અપ્પમાણચેતસો તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, ગુત્તદ્વારો હોતી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો કચ્ચાન; અબ્ભુતં, ભો કચ્ચાન! યાવઞ્ચિદં ભોતા કચ્ચાનેન ગુત્તદ્વારોવ સમાનો ગુત્તદ્વારોતિ અક્ખાતો. અભિક્કન્તં, ભો કચ્ચાન; અભિક્કન્તં, ભો કચ્ચાન! સેય્યથાપિ, ભો કચ્ચાન, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા કચ્ચાનેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભો કચ્ચાન, તં ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં કચ્ચાનો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતં. યથા ચ ભવં કચ્ચાનો મક્કરકતે ઉપાસકકુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ; એવમેવ લોહિચ્ચકુલં ઉપસઙ્કમતુ. તત્થ યે માણવકા વા માણવિકા વા ભવન્તં કચ્ચાનં અભિવાદેસ્સન્તિ પચ્ચુટ્ઠિસ્સન્તિ આસનં વા ઉદકં વા દસ્સન્તિ, તેસં તં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. નવમં.

૧૦. વેરહચ્ચાનિસુત્તં

૧૩૩. એકં સમયં આયસ્મા ઉદાયી કામણ્ડાયં વિહરતિ તોદેય્યસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અમ્બવને. અથ ખો વેરહચ્ચાનિગોત્તાય બ્રાહ્મણિયા અન્તેવાસી માણવકો યેનાયસ્મા ઉદાયી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા ઉદાયિના સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં માણવકં આયસ્મા ઉદાયી ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો સો માણવકો આયસ્મતા ઉદાયિના ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ઉટ્ઠાયાસના યેન વેરહચ્ચાનિગોત્તા બ્રાહ્મણી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા વેરહચ્ચાનિગોત્તં બ્રાહ્મણિં એતદવોચ – ‘‘યગ્ઘે, ભોતિ, જાનેય્યાસિ [ભોતિ જાનેય્ય (સી. પી. ક.), ભોતી જાનેય્ય (સ્યા. કં.)]! સમણો ઉદાયી ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં, સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ.

‘‘તેન હિ ત્વં, માણવક, મમ વચનેન સમણં ઉદાયિં નિમન્તેહિ સ્વાતનાય ભત્તેના’’તિ. ‘‘એવં ભોતી’’તિ ખો સો માણવકો વેરહચ્ચાનિગોત્તાય બ્રાહ્મણિયા પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ઉદાયી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ કિર, ભવં, ઉદાયિ, અમ્હાકં આચરિયભરિયાય વેરહચ્ચાનિગોત્તાય બ્રાહ્મણિયા સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા ઉદાયી તુણ્હીભાવેન. અથ ખો આયસ્મા ઉદાયી તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન વેરહચ્ચાનિગોત્તાય બ્રાહ્મણિયા નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો વેરહચ્ચાનિગોત્તા બ્રાહ્મણી આયસ્મન્તં ઉદાયિં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો વેરહચ્ચાનિગોત્તા બ્રાહ્મણી આયસ્મન્તં ઉદાયિં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં પાદુકા આરોહિત્વા ઉચ્ચે આસને નિસીદિત્વા સીસં ઓગુણ્ઠિત્વા આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘ભણ, સમણ, ધમ્મ’’ન્તિ. ‘‘ભવિસ્સતિ, ભગિનિ, સમયો’’તિ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિ [પક્કામિ (સ્યા. કં. પી.)].

દુતિયમ્પિ ખો સો માણવકો યેનાયસ્મા ઉદાયી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા ઉદાયિના સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં માણવકં આયસ્મા ઉદાયી ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. દુતિયમ્પિ ખો સો માણવકો આયસ્મતા ઉદાયિના ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ઉટ્ઠાયાસના યેન વેરહચ્ચાનિગોત્તા બ્રાહ્મણી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા વેરહચ્ચાનિગોત્તં બ્રાહ્મણિં એતદવોચ – ‘‘યગ્ઘે, ભોતિ, જાનેય્યાસિ! સમણો ઉદાયી ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં, સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ.

‘‘એવમેવં પન ત્વં, માણવક, સમણસ્સ ઉદાયિસ્સ વણ્ણં ભાસસિ. સમણો પનુદાયી ‘ભણ, સમણ, ધમ્મ’ન્તિ વુત્તો સમાનો ‘ભવિસ્સતિ, ભગિનિ, સમયો’તિ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કન્તો’’તિ. ‘‘તથા હિ પન ત્વં, ભોતિ, પાદુકા આરોહિત્વા ઉચ્ચે આસને નિસીદિત્વા સીસં ઓગુણ્ઠિત્વા એતદવોચ – ‘ભણ, સમણ, ધમ્મ’ન્તિ. ધમ્મગરુનો હિ તે ભવન્તો ધમ્મગારવા’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, માણવક, મમ વચનેન સમણં ઉદાયિં નિમન્તેહિ સ્વાતનાય ભત્તેના’’તિ. ‘‘એવં, ભોતી’’તિ ખો સો માણવકો વેરહચ્ચાનિગોત્તાય બ્રાહ્મણિયા પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ઉદાયી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ કિર ભવં ઉદાયી અમ્હાકં આચરિયભરિયાય વેરહચ્ચાનિગોત્તાય બ્રાહ્મણિયા સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા ઉદાયી તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો આયસ્મા ઉદાયી તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન વેરહચ્ચાનિગોત્તાય બ્રાહ્મણિયા નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો વેરહચ્ચાનિગોત્તા બ્રાહ્મણી આયસ્મન્તં ઉદાયિં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો વેરહચ્ચાનિગોત્તા બ્રાહ્મણી આયસ્મન્તં ઉદાયિં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં પાદુકા ઓરોહિત્વા નીચે આસને નિસીદિત્વા સીસં વિવરિત્વા આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘કિસ્મિં નુ ખો, ભન્તે, સતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, કિસ્મિં અસતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં ન પઞ્ઞપેન્તી’’તિ?

‘‘ચક્ખુસ્મિં ખો, ભગિનિ, સતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, ચક્ખુસ્મિં અસતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં ન પઞ્ઞપેન્તિ…પે… જિવ્હાય સતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, જિવ્હાય અસતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં ન પઞ્ઞપેન્તિ…પે…. મનસ્મિં સતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, મનસ્મિં અસતિ અરહન્તો સુખદુક્ખં ન પઞ્ઞપેન્તી’’તિ.

એવં વુત્તે, વેરહચ્ચાનિગોત્તા બ્રાહ્મણી આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે; અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં અય્યેન ઉદાયિના અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, અય્ય ઉદાયિ, તં ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસિકં મં અય્યો ઉદાયી ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દસમં.

ગહપતિવગ્ગો તેરસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

વેસાલી વજ્જિ નાળન્દા, ભારદ્વાજ સોણો ચ ઘોસિતો;

હાલિદ્દિકો નકુલપિતા, લોહિચ્ચો વેરહચ્ચાનીતિ.