૫. ભૂમિજસુત્તં

૨૫. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મા ભૂમિજો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ભૂમિજો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘સન્તાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇધ નો, આવુસો સારિપુત્ત, ભગવા કિંવાદી કિમક્ખાયી, કથં બ્યાકરમાના ચ મયં વુત્તવાદિનો ચેવ ભગવતો અસ્સામ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’તિ?

‘‘પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આવુસો, સુખદુક્ખં વુત્તં ભગવતા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો અસ્સ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.

‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.

‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે. … યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

અસ્સોસિ ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ આયસ્મતા ભૂમિજેન સદ્ધિં ઇમં કથાસલ્લાપં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો યાવતકો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ આયસ્મતા ભૂમિજેન સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘સાધુ સાધુ, આનન્દ, યથા તં સારિપુત્તો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્ય. પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આનન્દ, સુખદુક્ખં વુત્તં મયા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ મે અસ્સ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.

‘‘તત્રાનન્દ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.

‘‘તત્રાનન્દ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણાકમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘કાયે વા હાનન્દ, સતિ કાયસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. વાચાય વા હાનન્દ, સતિ વચીસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. મને વા હાનન્દ, સતિ મનોસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં અવિજ્જાપચ્ચયા ચ.

‘‘સામં વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ [યંપચ્ચયાય (સ્યા. કં.), યંપચ્ચયા યં (ક.)] તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. પરે વા તં [પરે વાસ્સ તં (સી. પી.), પરે વાયતં (સ્યા. કં.)], આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. અસમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.

‘‘સામં વા તં, આનન્દ, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. પરે વા તં, આનન્દ, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સમ્પજાનો વા તં, આનન્દ…પે… અસમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.

‘‘સામં વા તં, આનન્દ, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. પરે વા તં, આનન્દ, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સમ્પજાનો વા તં, આનન્દ…પે… અસમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.

‘‘ઇમેસુ, આનન્દ, ધમ્મેસુ અવિજ્જા અનુપતિતા. અવિજ્જાય ત્વેવ, આનન્દ, અસેસવિરાગનિરોધા સો કાયો ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સા વાચા ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સો મનો ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. ખેત્તં તં ન હોતિ…પે… વત્થુ તં ન હોતિ…પે… આયતનં તં ન હોતિ…પે… અધિકરણં તં ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.