નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

સંયુત્તનિકાયો

નિદાનવગ્ગો

૧. નિદાનસંયુત્તં

૧. બુદ્ધવગ્ગો

૧. પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ; તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો? અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં; વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં; નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં; સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો; ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા; તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો; વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો; નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો; સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો; વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો; તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. પઠમં.

૨. વિભઙ્ગસુત્તં

૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ વિભજિસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, જરામરણં? યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જરા જીરણતા ખણ્ડિચ્ચં પાલિચ્ચં વલિત્તચતા આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો; અયં વુચ્ચતિ જરા. યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હા તમ્હા સત્તનિકાયા ચુતિ ચવનતા ભેદો અન્તરધાનં મચ્ચુ મરણં કાલકિરિયા ખન્ધાનં ભેદો કળેવરસ્સ નિક્ખેપો ( ) [(જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદો) (સ્યા. કં.) એવમુપરિપિ, અટ્ઠકથાયં પન ન દિસ્સતિ], ઇદં વુચ્ચતિ મરણં. ઇતિ અયઞ્ચ જરા, ઇદઞ્ચ મરણં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, જરામરણં.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, જાતિ? યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જાતિ સઞ્જાતિ ઓક્કન્તિ નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ ખન્ધાનં પાતુભાવો આયતનાનં પટિલાભો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, જાતિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ભવો? તયો મે, ભિક્ખવે, ભવા – કામભવો, રૂપભવો, અરૂપભવો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભવો.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનં? ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનાનિ – કામુપાદાનં, દિટ્ઠુપાદાનં, સીલબ્બતુપાદાનં, અત્તવાદુપાદાનં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનં.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, તણ્હા? છયિમે, ભિક્ખવે, તણ્હાકાયા – રૂપતણ્હા, સદ્દતણ્હા, ગન્ધતણ્હા, રસતણ્હા, ફોટ્ઠબ્બતણ્હા, ધમ્મતણ્હા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, તણ્હા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, વેદના? છયિમે, ભિક્ખવે, વેદનાકાયા – ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના, સોતસમ્ફસ્સજા વેદના, ઘાનસમ્ફસ્સજા વેદના, જિવ્હાસમ્ફસ્સજા વેદના, કાયસમ્ફસ્સજા વેદના, મનોસમ્ફસ્સજા વેદના. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વેદના.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ફસ્સો? છયિમે, ભિક્ખવે, ફસ્સકાયા – ચક્ખુસમ્ફસ્સો, સોતસમ્ફસ્સો, ઘાનસમ્ફસ્સો, જિવ્હાસમ્ફસ્સો, કાયસમ્ફસ્સો, મનોસમ્ફસ્સો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ફસ્સો.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સળાયતનં? ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, મનાયતનં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સળાયતનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, નામરૂપં? વેદના, સઞ્ઞા, ચેતના, ફસ્સો, મનસિકારો – ઇદં વુચ્ચતિ નામં. ચત્તારો ચ મહાભૂતા, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં. ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં. ઇતિ ઇદઞ્ચ નામં, ઇદઞ્ચ રૂપં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, નામરૂપં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં? છયિમે, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણકાયા – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં, મનોવિઞ્ઞાણં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા? તયોમે, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા – કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જા? યં ખો, ભિક્ખવે, દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અવિજ્જા.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. દુતિયં.

૩. પટિપદાસુત્તં

૩. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘મિચ્છાપટિપદઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ સમ્માપટિપદઞ્ચ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપદા? અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપદા? અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપદા’’તિ. તતિયં.

૪. વિપસ્સીસુત્તં

૪. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ. અથ ચ પનિમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સ. કુદાસ્સુ નામ ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયિસ્સતિ જરામરણસ્સા’’’તિ?

‘‘અથ ખો ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતિ, કિંપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જાતિ હોતિ, કિંપચ્ચયા જાતી’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ભવે ખો સતિ જાતિ હોતિ, ભવપચ્ચયા જાતી’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ ભવો હોતિ, કિંપચ્ચયા ભવો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ઉપાદાને ખો સતિ ભવો હોતિ, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ ઉપાદાનં હોતિ, કિંપચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘તણ્હાય ખો સતિ ઉપાદાનં હોતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ તણ્હા હોતિ, કિંપચ્ચયા તણ્હા’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વેદનાય ખો સતિ તણ્હા હોતિ, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ વેદના હોતિ, કિંપચ્ચયા વેદના’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ફસ્સે ખો સતિ વેદના હોતિ, ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ ફસ્સો હોતિ, કિંપચ્ચયા ફસ્સો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘સળાયતને ખો સતિ ફસ્સો હોતિ, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ સળાયતનં હોતિ, કિંપચ્ચયા સળાયતન’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો સતિ સળાયતનં હોતિ, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ નામરૂપં હોતિ, કિંપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વિઞ્ઞાણે ખો સતિ નામરૂપં હોતિ, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ, કિંપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘સઙ્ખારેસુ ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, કિંપચ્ચયા સઙ્ખારા’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘અવિજ્જાય ખો સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’’તિ.

‘‘ઇતિ હિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. ‘સમુદયો, સમુદયો’તિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ જરામરણં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા જરામરણનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો અસતિ જરામરણં ન હોતિ, જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ જાતિ ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા જાતિનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ભવે ખો અસતિ જાતિ ન હોતિ, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ ભવો ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા ભવનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ઉપાદાને ખો અસતિ ભવો ન હોતિ, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ ઉપાદાનં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા ઉપાદાનનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘તણ્હાય ખો અસતિ ઉપાદાનં ન હોતિ, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ તણ્હા ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા તણ્હાનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વેદનાય ખો અસતિ તણ્હા ન હોતિ, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ વેદના ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા વેદનાનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ફસ્સે ખો અસતિ વેદના ન હોતિ, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ ફસ્સો ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા ફસ્સનિરોધો’તિ? અથ ખો ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘સળાયતને ખો અસતિ ફસ્સો ન હોતિ, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ સળાયતનં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા સળાયતનનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો અસતિ સળાયતનં ન હોતિ, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ નામરૂપં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા નામરૂપનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વિઞ્ઞાણે ખો અસતિ નામરૂપં ન હોતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘સઙ્ખારેસુ ખો અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તિ, કિસ્સ નિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘અવિજ્જાય ખો અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તિ, અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’’તિ.

‘‘ઇતિ હિદં અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતીતિ. ‘નિરોધો, નિરોધો’તિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ’’. ચતુત્થં.

(સત્તન્નમ્પિ બુદ્ધાનં એવં વિત્થારેતબ્બો).

૫. સિખીસુત્તં

૫. સિખિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ…પે….

૬. વેસ્સભૂસુત્તં

૬. વેસ્સભુસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ…પે….

૭. કકુસન્ધસુત્તં

૭. કકુસન્ધસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ…પે….

૮. કોણાગમનસુત્તં

૮. કોણાગમનસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ…પે….

૯. કસ્સપસુત્તં

૯. કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ…પે….

૧૦. ગોતમસુત્તં

૧૦. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ. અથ ચ પનિમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સ. કુદાસ્સુ નામ ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયિસ્સતિ જરામરણસ્સા’’’તિ?

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતિ, કિંપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જાતિ હોતિ…પે… ભવો… ઉપાદાનં… તણ્હા… વેદના… ફસ્સો… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારા હોન્તિ, કિંપચ્ચયા સઙ્ખારા’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘અવિજ્જાય ખો સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’’તિ.

‘‘ઇતિ હિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. ‘સમુદયો, સમુદયો’તિ ખો મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ જરામરણં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા જરામરણનિરોધો’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો અસતિ જરામરણં ન હોતિ, જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’’તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ જાતિ ન હોતિ…પે… ભવો… ઉપાદાનં… તણ્હા… વેદના… ફસ્સો… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારા ન હોન્તિ, કિસ્સ નિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘અવિજ્જાય ખો અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તિ, અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’’તિ.

‘‘ઇતિ હિદં અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. ‘નિરોધો, નિરોધો’તિ ખો મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદી’’તિ. દસમો.

બુદ્ધવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

દેસના વિભઙ્ગપટિપદા ચ,

વિપસ્સી સિખી ચ વેસ્સભૂ;

કકુસન્ધો કોણાગમનો કસ્સપો,

મહાસક્યમુનિ ચ ગોતમોતિ.

૨. આહારવગ્ગો

૧. આહારસુત્તં

૧૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે…પે… એતદવોચ – ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો? કબળીકારો [કબળિંકારો (સી. પી.), કવળીકારો (સ્યા. કં.)] આહારો – ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય’’.

‘‘ઇમે, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? ઇમે ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાના તણ્હાસમુદયા તણ્હાજાતિકા તણ્હાપભવા. તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? તણ્હા વેદનાનિદાના વેદનાસમુદયા વેદનાજાતિકા વેદનાપભવા. વેદના ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? વેદના ફસ્સનિદાના ફસ્સસમુદયા ફસ્સજાતિકા ફસ્સપભવા. ફસ્સો ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? ફસ્સો સળાયતનનિદાનો સળાયતનસમુદયો સળાયતનજાતિકો સળાયતનપભવો. સળાયતનઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? સળાયતનં નામરૂપનિદાનં નામરૂપસમુદયં નામરૂપજાતિકં નામરૂપપભવં. નામરૂપઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? નામરૂપં વિઞ્ઞાણનિદાનં વિઞ્ઞાણસમુદયં વિઞ્ઞાણજાતિકં વિઞ્ઞાણપભવં. વિઞ્ઞાણઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારનિદાનં સઙ્ખારસમુદયં સઙ્ખારજાતિકં સઙ્ખારપભવં. સઙ્ખારા ચિમે, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના અવિજ્જાસમુદયા અવિજ્જાજાતિકા અવિજ્જાપભવા.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો …પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. પઠમં.

૨. મોળિયફગ્ગુનસુત્તં

૧૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો? કબળીકારો આહારો – ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાયા’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘‘આહારેતી’તિ અહં ન વદામિ. ‘આહારેતી’તિ ચાહં વદેય્યં, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો – ‘કો નુ ખો, ભન્તે, આહારેતી’તિ? એવં ચાહં ન વદામિ. એવં મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિસ્સ નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારો’તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં – ‘વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા પચ્ચયો, તસ્મિં ભૂતે સતિ સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’’તિ.

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ફુસતી’’તિ? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘‘ફુસતી’તિ અહં ન વદામિ. ‘ફુસતી’તિ ચાહં વદેય્યં, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો – ‘કો નુ ખો, ભન્તે, ફુસતી’તિ? એવં ચાહં ન વદામિ. એવં મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિંપચ્ચયા નુ ખો, ભન્તે, ફસ્સો’તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં – ‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’’તિ.

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વેદયતી’’તિ [વેદિયતીતિ (સી. પી. ક.)]? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘‘વેદયતી’તિ અહં ન વદામિ. ‘વેદયતી’તિ ચાહં વદેય્યં, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો – ‘કો નુ ખો, ભન્તે, વેદયતી’તિ? એવં ચાહં ન વદામિ. એવં મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિંપચ્ચયા નુ ખો, ભન્તે, વેદના’તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં – ‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’’તિ.

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, તસતી’’તિ [તણ્હીયતીતિ (સી. સ્યા. કં.)]? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘‘તસતી’તિ અહં ન વદામિ. ‘તસતી’તિ ચાહં વદેય્યં, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો – ‘કો નુ ખો, ભન્તે, તસતી’તિ? એવં ચાહં ન વદામિ. એવં મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિંપચ્ચયા નુ ખો, ભન્તે, તણ્હા’તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં – ‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’’ન્તિ.

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ઉપાદિયતી’’તિ? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘‘ઉપાદિયતી’તિ અહં ન વદામિ. ‘ઉપાદિયતી’તિ ચાહં વદેય્યં, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો – ‘કો નુ ખો, ભન્તે, ઉપાદિયતી’તિ? એવં ચાહં ન વદામિ. એવં મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિંપચ્ચયા નુ ખો, ભન્તે, ઉપાદાન’ન્તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં – ‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’તિ…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘છન્નં ત્વેવ, ફગ્ગુન, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા ફસ્સનિરોધો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો; વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો; તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. દુતિયં.

૩. સમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૩. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; જાતિં…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા; ન ચ પન તે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં [બ્રાહ્મઞ્ઞત્થં (સ્યા. કં.) મોગ્ગલ્લાનબ્યાકરણં ઓલોકેતબ્બં] વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં પજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ; જાતિં…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે પજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા; તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૪. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમે ધમ્મે નપ્પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં સમુદયં નપ્પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધં નપ્પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ, કતમે ધમ્મે નપ્પજાનન્તિ, કતમેસં ધમ્માનં સમુદયં નપ્પજાનન્તિ, કતમેસં ધમ્માનં નિરોધં નપ્પજાનન્તિ, કતમેસં ધમ્માનં નિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ’’?

‘‘જરામરણં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; જાતિં…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ. ઇમે ધમ્મે નપ્પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં સમુદયં નપ્પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધં નપ્પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ. ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પન તે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમે ધમ્મે પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં સમુદયં પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધં પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ, કતમે ધમ્મે પજાનન્તિ, કતમેસં ધમ્માનં સમુદયં પજાનન્તિ, કતમેસં ધમ્માનં નિરોધં પજાનન્તિ, કતમેસં ધમ્માનં નિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ?

‘‘જરામરણં પજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ; જાતિં…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે પજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ. ઇમે ધમ્મે પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં સમુદયં પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધં પજાનન્તિ, ઇમેસં ધમ્માનં નિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ. તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા, બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા. તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. કચ્ચાનગોત્તસુત્તં

૧૫. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મા કચ્ચાનગોત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા કચ્ચાનગોત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠી’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સમ્માદિટ્ઠિ હોતી’’તિ?

‘‘દ્વયનિસ્સિતો ખ્વાયં, કચ્ચાન, લોકો યેભુય્યેન – અત્થિતઞ્ચેવ નત્થિતઞ્ચ. લોકસમુદયં ખો, કચ્ચાન, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા લોકે નત્થિતા સા ન હોતિ. લોકનિરોધં ખો, કચ્ચાન, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા લોકે અત્થિતા સા ન હોતિ. ઉપયુપાદાનાભિનિવેસવિનિબન્ધો [ઉપાયુપાદાનાભિનિવેસવિનિબન્ધો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ખ્વાયં, કચ્ચાન, લોકો યેભુય્યેન. તઞ્ચાયં ઉપયુપાદાનં ચેતસો અધિટ્ઠાનં અભિનિવેસાનુસયં ન ઉપેતિ ન ઉપાદિયતિ નાધિટ્ઠાતિ – ‘અત્તા મે’તિ. ‘દુક્ખમેવ ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખં નિરુજ્ઝમાનં નિરુજ્ઝતી’તિ ન કઙ્ખતિ ન વિચિકિચ્છતિ અપરપચ્ચયા ઞાણમેવસ્સ એત્થ હોતિ. એત્તાવતા ખો, કચ્ચાન, સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ.

‘‘‘સબ્બં અત્થી’તિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો. ‘સબ્બં નત્થી’તિ અયં દુતિયો અન્તો. એતે તે, કચ્ચાન, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. ધમ્મકથિકસુત્તં

૧૬. સાવત્થિયં …પે… અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘ધમ્મકથિકો ધમ્મકથિકો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મકથિકો હોતી’’તિ?

‘‘જરામરણસ્સ ચે ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ધમ્મં દેસેતિ, ‘ધમ્મકથિકો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાય. જરામરણસ્સ ચે ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ, ‘ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાય. જરામરણસ્સ ચે ભિક્ખુ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદાવિમુત્તો હોતિ, ‘દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાય.

‘‘જાતિયા ચે ભિક્ખુ…પે… ભવસ્સ ચે ભિક્ખુ… ઉપાદાનસ્સ ચે ભિક્ખુ… તણ્હાય ચે ભિક્ખુ… વેદનાય ચે ભિક્ખુ… ફસ્સસ્સ ચે ભિક્ખુ… સળાયતનસ્સ ચે ભિક્ખુ… નામરૂપસ્સ ચે ભિક્ખુ… વિઞ્ઞાણસ્સ ચે ભિક્ખુ… સઙ્ખારાનં ચે ભિક્ખુ… અવિજ્જાય ચે ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ધમ્મં દેસેતિ, ‘ધમ્મકથિકો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાય. અવિજ્જાય ચે ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ, ‘ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાય. અવિજ્જાય ચે ભિક્ખુ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદાવિમુત્તો હોતિ, ‘દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

૭. અચેલકસ્સપસુત્તં

૧૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો અચેલો કસ્સપો ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો અચેલો કસ્સપો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પુચ્છેય્યામ મયં ભવન્તં ગોતમં કઞ્ચિદેવ [કિઞ્ચિદેવ (ક.)] દેસં, સચે નો ભવં ગોતમો ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ.

‘‘અકાલો ખો તાવ, કસ્સપ, પઞ્હસ્સ; અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો અચેલો કસ્સપો ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘પુચ્છેય્યામ મયં ભવન્તં ગોતમં કઞ્ચિદેવ દેસં, સચે નો ભવં ગોતમો ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ. ‘‘અકાલો ખો તાવ, કસ્સપ, પઞ્હસ્સ; અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ. તતિયમ્પિ ખો અચેલો કસ્સપો…પે… અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હાતિ. એવં વુત્તે, અચેલો કસ્સપો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ન ખો પન મયં ભવન્તં ગોતમં બહુદેવ પુચ્છિતુકામા’’તિ. ‘‘પુચ્છ, કસ્સપ, યદાકઙ્ખસી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, ‘સયંકતં દુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં પન, ભો ગોતમ, પરંકતં દુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં પન ભો ગોતમ, અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, નત્થિ દુક્ખ’ન્તિ? ‘ન ખો, કસ્સપ, નત્થિ દુક્ખં. અત્થિ ખો, કસ્સપ, દુક્ખ’ન્તિ. ‘તેન હિ ભવં ગોતમો દુક્ખં ન જાનાતિ, ન પસ્સતી’તિ. ‘ન ખ્વાહં, કસ્સપ, દુક્ખં ન જાનામિ, ન પસ્સામિ. જાનામિ ખ્વાહં, કસ્સપ, દુક્ખં; પસ્સામિ ખ્વાહં, કસ્સપ, દુક્ખ’’’ન્તિ.

‘‘કિ નુ ખો, ભો ગોતમ, ‘સયંકતં દુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ વદેસિ. ‘કિં પન, ભો ગોતમ, પરંકતં દુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ વદેસિ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ વદેસિ. ‘કિં પન, ભો ગોતમ, અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, કસ્સપા’તિ વદેસિ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, નત્થિ દુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘ન ખો, કસ્સપ, નત્થિ દુક્ખં, અત્થિ ખો, કસ્સપ, દુક્ખ’ન્તિ વદેસિ. ‘તેન હિ ભવં ગોતમો દુક્ખં ન જાનાતિ ન પસ્સતી’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘ન ખ્વાહં, કસ્સપ, દુક્ખં ન જાનામિ ન પસ્સામિ. જાનામિ ખ્વાહં, કસ્સપ, દુક્ખં; પસ્સામિ ખ્વાહં, કસ્સપ, દુક્ખ’ન્તિ વદેસિ. આચિક્ખતુ ચ [અયં ચકારો સી. પોત્થકે નત્થિ] મે, ભન્તે, ભગવા દુક્ખં. દેસેતુ ચ [અયં ચકારો સી. પોત્થકે નત્થિ] મે, ભન્તે, ભગવા દુક્ખ’’ન્તિ.

‘‘‘સો કરોતિ સો પટિસંવેદયતી’તિ [પટિસંવેદિયતીતિ (સી. પી. ક.)] ખો, કસ્સપ, આદિતો સતો ‘સયંકતં દુક્ખ’ન્તિ ઇતિ વદં સસ્સતં એતં પરેતિ. ‘અઞ્ઞો કરોતિ અઞ્ઞો પટિસંવેદયતી’તિ ખો, કસ્સપ, વેદનાભિતુન્નસ્સ સતો ‘પરંકતં દુક્ખ’ન્તિ ઇતિ વદં ઉચ્છેદં એતં પરેતિ. એતે તે, કસ્સપ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ.

એવં વુત્તે, અચેલો કસ્સપો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય…પે… ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.

‘‘યો ખો, કસ્સપ, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખતિ પબ્બજ્જં, આકઙ્ખતિ ઉપસમ્પદં, સો ચત્તારો માસે પરિવસતિ. ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન [અચ્ચયેન પરિવુટ્ઠપરિવાસં (સ્યા. કં. પી. ક.)] (પરિવુત્થપરિવાસં) આરદ્ધચિત્તા ભિક્ખૂ [ભિક્ખૂ આકઙ્ખમાના (સ્યા. કં. પી. ક.)] પબ્બાજેન્તિ ઉપસમ્પાદેન્તિ ભિક્ખુભાવાય. અપિ ચ મયા પુગ્ગલવેમત્તતા વિદિતા’’તિ.

‘‘સચે, ભન્તે, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખતિ પબ્બજ્જં, આકઙ્ખતિ ઉપસમ્પદં, ચત્તારો માસે પરિવસતિ. ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન [અચ્ચયેન પરિવુટ્ઠપરિવાસં (સ્યા. કં. પી. ક.)] (પરિવુત્થપરિવાસં) આરદ્ધચિત્તા ભિક્ખૂ [ભિક્ખૂ આકઙ્ખમાના (સ્યા. કં. પી. ક.)] પબ્બાજેન્તિ ઉપસમ્પાદેન્તિ ભિક્ખુભાવાય. અહં ચત્તારિ વસ્સાનિ પરિવસિસ્સામિ, ચતુન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન [અચ્ચયેન પરિવુટ્ઠપરિવાસં (સ્યા. કં. પી. ક.)] (પરિવુત્થપરિવાસં) આરદ્ધચિત્તા ભિક્ખૂ પબ્બાજેન્તુ ઉપસમ્પાદેન્તુ ભિક્ખુભાવાયા’’તિ.

અલત્થ ખો અચેલો કસ્સપો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ચ પનાયસ્મા કસ્સપો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા કસ્સપો અરહતં અહોસીતિ. સત્તમં.

૮. તિમ્બરુકસુત્તં

૧૮. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો તિમ્બરુકો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો તિમ્બરુકો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતં સુખદુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં પન, ભો ગોતમ, પરંકતં સુખદુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ સુખદુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં પન, ભો ગોતમ, અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખ’ન્તિ? ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ ભગવા અવોચ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, નત્થિ સુખદુક્ખ’ન્તિ? ‘ન ખો, તિમ્બરુક, નત્થિ સુખદુક્ખં; અત્થિ ખો, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખ’ન્તિ. ‘તેન હિ ભવં ગોતમો સુખદુક્ખં ન જાનાતિ, ન પસ્સતી’તિ? ‘ન ખ્વાહં, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખં ન જાનામિ, ન પસ્સામિ. જાનામિ ખ્વાહં, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખં; પસ્સામિ ખ્વાહં, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખ’’’ન્તિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતં સુખદુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ વદેસિ. ‘કિં પન, ભો ગોતમ, પરંકતં સુખદુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ વદેસિ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ સુખદુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ વદેસિ. ‘કિં પન, ભો ગોતમ, અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, તિમ્બરુકા’તિ વદેસિ. ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, નત્થિ સુખદુક્ખ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘ન ખો, તિમ્બરુક, નત્થિ સુખદુક્ખં; અત્થિ ખો, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખ’ન્તિ વદેસિ. ‘તેન હિ ભવં ગોતમો સુખદુક્ખં ન જાનાતિ, ન પસ્સતી’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘ન ખ્વાહં, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખં ન જાનામિ, ન પસ્સામિ. જાનામિ ખ્વાહં, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખં; પસ્સામિ ખ્વાહં, તિમ્બરુક, સુખદુક્ખ’ન્તિ વદેસિ. આચિક્ખતુ ચ મે ભવં ગોતમો સુખદુક્ખં. દેસેતુ ચ મે ભવં ગોતમો સુખદુક્ખ’’ન્તિ.

‘‘‘સા વેદના, સો વેદયતી’તિ ખો, તિમ્બરુક, આદિતો સતો ‘સયંકતં સુખદુક્ખ’ન્તિ એવમ્પાહં ન વદામિ. ‘અઞ્ઞા વેદના, અઞ્ઞો વેદયતી’તિ ખો, તિમ્બરુક, વેદનાભિતુન્નસ્સ સતો ‘પરંકતં સુખદુક્ખ’ન્તિ એવમ્પાહં ન વદામિ. એતે તે, તિમ્બરુક, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ.

એવં વુત્તે, તિમ્બરુકો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. બાલપણ્ડિતસુત્તં

૧૯. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અવિજ્જાનીવરણસ્સ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ એવમયં કાયો સમુદાગતો. ઇતિ અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધા ચ નામરૂપં, ઇત્થેતં દ્વયં, દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સો સળેવાયતનાનિ [સળાયતનાનિ (ક.)], યેહિ ફુટ્ઠો બાલો સુખદુક્ખં પટિસંવેદયતિ એતેસં વા અઞ્ઞતરેન’’.

‘‘અવિજ્જાનીવરણસ્સ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ એવમયં કાયો સમુદાગતો. ઇતિ અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધા ચ નામરૂપં, ઇત્થેતં દ્વયં, દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સો સળેવાયતનાનિ, યેહિ ફુટ્ઠો પણ્ડિતો સુખદુક્ખં પટિસંવેદયતિ એતેસં વા અઞ્ઞતરેન’’.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, કો વિસેસો કો અધિપ્પયાસો [અધિપ્પાયો (સી. પી. ક.), અધિપ્પાયસો (સ્યા. કં.) અધિ + પ + યસુ + ણ + સી = અધિપ્પયાસો] કિં નાનાકરણં પણ્ડિતસ્સ બાલેના’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા, ભગવંનેત્તિકા, ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘યાય ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય નિવુતસ્સ બાલસ્સ યાય ચ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ અયં કાયો સમુદાગતો, સા ચેવ અવિજ્જા બાલસ્સ અપ્પહીના સા ચ તણ્હા અપરિક્ખીણા. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, બાલો અચરિ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. તસ્મા બાલો કાયસ્સ ભેદા કાયૂપગો હોતિ, સો કાયૂપગો સમાનો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરામરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યાય ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય નિવુતસ્સ પણ્ડિતસ્સ યાય ચ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ અયં કાયો સમુદાગતો, સા ચેવ અવિજ્જા પણ્ડિતસ્સ પહીના, સા ચ તણ્હા પરિક્ખીણા. તં કિસ્સ હેતુ? અચરિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. તસ્મા પણ્ડિતો કાયસ્સ ભેદા ન કાયૂપગો હોતિ. સો અકાયૂપગો સમાનો પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરામરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો, અયં અધિપ્પયાસો, ઇદં નાનાકરણં પણ્ડિતસ્સ બાલેન યદિદં બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ. નવમં.

૧૦. પચ્ચયસુત્તં

૨૦. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મે. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો? જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણં. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં અનુપ્પાદા વા તથાગતાનં, ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા ઇદપ્પચ્ચયતા. તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ. અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞાપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ. ‘પસ્સથા’તિ ચાહ – ‘જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણં’’’.

‘‘ભવપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જાતિ…પે… ઉપાદાનપચ્ચયા, ભિક્ખવે, ભવો… તણ્હાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, ઉપાદાનં… વેદનાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, તણ્હા… ફસ્સપચ્ચયા, ભિક્ખવે, વેદના… સળાયતનપચ્ચયા, ભિક્ખવે, ફસ્સો… નામરૂપપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સળાયતનં… વિઞ્ઞાણપચ્ચયા, ભિક્ખવે, નામરૂપં… સઙ્ખારપચ્ચયા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં… અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં અનુપ્પાદા વા તથાગતાનં, ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા ઇદપ્પચ્ચયતા. તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ. અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞાપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ. ‘પસ્સથા’તિ ચાહ ‘અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા’. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, યા તત્ર તથતા અવિતથતા અનઞ્ઞથતા ઇદપ્પચ્ચયતા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા? જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મં. જાતિ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. ભવો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો. ઉપાદાનં ભિક્ખવે…પે… તણ્હા, ભિક્ખવે… વેદના, ભિક્ખવે… ફસ્સો, ભિક્ખવે… સળાયતનં, ભિક્ખવે… નામરૂપં, ભિક્ખવે… વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે… સઙ્ખારા, ભિક્ખવે… અવિજ્જા, ભિક્ખવે, અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ‘અયઞ્ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, ઇમે ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા’ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તિ, સો વત પુબ્બન્તં વા પટિધાવિસ્સતિ – ‘અહોસિં નુ ખો અહં [નુ ખ્વાહં (સ્યા. કં. પી. ક.)] અતીતમદ્ધાનં, નનુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ; અપરન્તં વા ઉપધાવિસ્સતિ [અપધાવિસ્સતિ (ક.)] – ‘ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, નનુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ; એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં અજ્ઝત્તં કથંકથી ભવિસ્સતિ – ‘અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ, કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિં ગમિસ્સતી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? તથાહિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ અયઞ્ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઇમે ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા’’તિ. દસમં.

આહારવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

આહારં ફગ્ગુનો ચેવ, દ્વે ચ સમણબ્રાહ્મણા;

કચ્ચાનગોત્તો ધમ્મકથિકં, અચેલં તિમ્બરુકેન ચ;

બાલપણ્ડિતતો ચેવ, દસમો પચ્ચયેન ચાતિ.

૩. દસબલવગ્ગો

૧. દસબલસુત્તં

૨૧. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતૂહિ ચ વેસારજ્જેહિ સમન્નાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, પરિસાસુ સીહનાદં નદતિ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતિ – ઇતિ રૂપં ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વેદના ઇતિ વેદનાય સમુદયો ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઞ્ઞા ઇતિ સઞ્ઞાય સમુદયો ઇતિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઙ્ખારા ઇતિ સઙ્ખારાનં સમુદયો ઇતિ સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વિઞ્ઞાણં ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ. ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ. યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયદસબલસુત્તં

૨૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતૂહિ ચ વેસારજ્જેહિ સમન્નાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, પરિસાસુ સીહનાદં નદતિ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તેત્તિ – ‘ઇતિ રૂપં ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વેદના ઇતિ વેદનાય સમુદયો ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઞ્ઞા ઇતિ સઞ્ઞાય સમુદયો ઇતિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઙ્ખારા ઇતિ સઙ્ખારાનં સમુદયો ઇતિ સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વિઞ્ઞાણં ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ. યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ’’’.

‘‘એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે ખો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે અલમેવ સદ્ધાપબ્બજિતેન કુલપુત્તેન વીરિયં આરભિતું – ‘કામં તચો ચ ન્હારુ [નહારુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ, સરીરે ઉપસુસ્સતુ [અવસુસ્સતુ મ. નિ. ૨.૧૮૪] મંસલોહિતં. યં તં પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં, ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘દુક્ખં, ભિક્ખવે, કુસીતો વિહરતિ વોકિણ્ણો પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, મહન્તઞ્ચ સદત્થં પરિહાપેતિ. આરદ્ધવીરિયો ચ ખો, ભિક્ખવે, સુખં વિહરતિ પવિવિત્તો પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, મહન્તઞ્ચ સદત્થં પરિપૂરેતિ. ન, ભિક્ખવે, હીનેન અગ્ગસ્સ પત્તિ હોતિ. અગ્ગેન ચ ખો, ભિક્ખવે, અગ્ગસ્સ પત્તિ હોતિ. મણ્ડપેય્યમિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં, સત્થા સમ્મુખીભૂતો. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, વીરિયં આરભથ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ‘એવં નો અયં અમ્હાકં પબ્બજ્જા અવઞ્ઝા ભવિસ્સતિ સફલા સઉદ્રયા. યેસઞ્ચ [યેસં (સી. સ્યા. કં.), યેસં હિ (પી. ક.)] મયં પરિભુઞ્જામ ચીવર-પિણ્ડપાતસેનાસન-ગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં તેસં તે કારા અમ્હેસુ મહપ્ફલા ભવિસ્સન્તિ મહાનિસંસા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં. અત્તત્થં વા હિ, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતું; પરત્થં વા હિ, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતું; ઉભયત્થં વા હિ, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતુ’’ન્તિ. દુતિયં.