૩. દસબલવગ્ગો
૧. દસબલસુત્તં
૨૧. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતૂહિ ચ વેસારજ્જેહિ સમન્નાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, પરિસાસુ સીહનાદં નદતિ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતિ – ઇતિ રૂપં ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વેદના ઇતિ વેદનાય સમુદયો ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઞ્ઞા ઇતિ સઞ્ઞાય સમુદયો ઇતિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઙ્ખારા ઇતિ સઙ્ખારાનં સમુદયો ઇતિ સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વિઞ્ઞાણં ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ. ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ. યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. પઠમં.
૨. દુતિયદસબલસુત્તં
૨૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતૂહિ ચ વેસારજ્જેહિ સમન્નાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, પરિસાસુ સીહનાદં નદતિ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તેત્તિ – ‘ઇતિ રૂપં ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વેદના ઇતિ વેદનાય સમુદયો ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઞ્ઞા ઇતિ સઞ્ઞાય સમુદયો ઇતિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઙ્ખારા ઇતિ સઙ્ખારાનં સમુદયો ઇતિ સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વિઞ્ઞાણં ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ. યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ’’’.
‘‘એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે ખો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે અલમેવ સદ્ધાપબ્બજિતેન કુલપુત્તેન વીરિયં આરભિતું – ‘કામં તચો ચ ન્હારુ [નહારુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ, સરીરે ઉપસુસ્સતુ [અવસુસ્સતુ મ. નિ. ૨.૧૮૪] મંસલોહિતં. યં તં પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં, ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’’તિ.
‘‘દુક્ખં, ભિક્ખવે, કુસીતો વિહરતિ વોકિણ્ણો પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, મહન્તઞ્ચ સદત્થં પરિહાપેતિ. આરદ્ધવીરિયો ચ ખો, ભિક્ખવે, સુખં વિહરતિ પવિવિત્તો પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, મહન્તઞ્ચ સદત્થં પરિપૂરેતિ. ન, ભિક્ખવે, હીનેન અગ્ગસ્સ પત્તિ હોતિ. અગ્ગેન ચ ખો, ભિક્ખવે, અગ્ગસ્સ પત્તિ હોતિ. મણ્ડપેય્યમિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં, સત્થા સમ્મુખીભૂતો. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, વીરિયં આરભથ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ‘એવં નો અયં અમ્હાકં પબ્બજ્જા અવઞ્ઝા ભવિસ્સતિ સફલા સઉદ્રયા. યેસઞ્ચ [યેસં (સી. સ્યા. કં.), યેસં હિ (પી. ક.)] મયં પરિભુઞ્જામ ચીવર-પિણ્ડપાતસેનાસન-ગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં તેસં તે કારા અમ્હેસુ મહપ્ફલા ભવિસ્સન્તિ મહાનિસંસા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં. અત્તત્થં વા હિ, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતું; પરત્થં વા હિ, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતું; ઉભયત્થં વા હિ, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતુ’’ન્તિ. દુતિયં.
૩. ઉપનિસસુત્તં
૨૩. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામિ, નો અજાનતો નો અપસ્સતો. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો કિં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ? ઇતિ રૂપં ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વેદના…પે… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ’’.
‘‘યમ્પિસ્સ તં, ભિક્ખવે, ખયસ્મિં ખયેઞ્ઞાણં, તમ્પિ સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, ખયેઞાણસ્સ ઉપનિસા? ‘વિમુત્તી’તિસ્સ વચનીયં. વિમુત્તિમ્પાહં [વિમુત્તિમ્પહં (સી. સ્યા. કં.)], ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, વિમુત્તિયા ઉપનિસા? ‘વિરાગો’તિસ્સ વચનીયં. વિરાગમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, વિરાગસ્સ ઉપનિસા? ‘નિબ્બિદા’તિસ્સ વચનીયં. નિબ્બિદમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, નિબ્બિદાય ઉપનિસા? ‘યથાભૂતઞાણદસ્સન’ન્તિસ્સ વચનીયં. યથાભૂતઞાણદસ્સનમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, યથાભૂતઞાણદસ્સનસ્સ ઉપનિસા? ‘સમાધી’તિસ્સ વચનીયં. સમાધિમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં.
‘‘કા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિસ્સ ઉપનિસા? ‘સુખ’ન્તિસ્સ વચનીયં. સુખમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, સુખસ્સ ઉપનિસા? ‘પસ્સદ્ધી’તિસ્સ વચનીયં. પસ્સદ્ધિમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, પસ્સદ્ધિયા ઉપનિસા? ‘પીતી’તિસ્સ વચનીયં. પીતિમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, પીતિયા ઉપનિસા? ‘પામોજ્જ’ન્તિસ્સ વચનીયં. પામોજ્જમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, પામોજ્જસ્સ ઉપનિસા? ‘સદ્ધા’તિસ્સ વચનીયં. સદ્ધમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં.
‘‘કા ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધાય ઉપનિસા? ‘દુક્ખ’ન્તિસ્સ વચનીયં. દુક્ખમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખસ્સ ઉપનિસા? ‘જાતી’તિસ્સ વચનીયં. જાતિમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, જાતિયા ઉપનિસા? ‘ભવો’તિસ્સ વચનીયં. ભવમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, ભવસ્સ ઉપનિસા? ‘ઉપાદાન’ન્તિસ્સ વચનીયં. ઉપાદાનમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં. કા ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનસ્સ ઉપનિસા? ‘તણ્હા’તિસ્સ વચનીયં. તણ્હમ્પાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામિ, નો અનુપનિસં.
‘‘કા ચ, ભિક્ખવે, તણ્હાય ઉપનિસા? ‘વેદના’તિસ્સ વચનીયં…પે… ‘ફસ્સો’તિસ્સ વચનીયં… ‘સળાયતન’ન્તિસ્સ વચનીયં… ‘નામરૂપ’ન્તિસ્સ વચનીયં… ‘વિઞ્ઞાણ’ન્તિસ્સ વચનીયં… ‘સઙ્ખારા’તિસ્સ વચનીયં. સઙ્ખારેપાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસે વદામિ, નો અનુપનિસે. કા ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારાનં ઉપનિસા? ‘અવિજ્જા’તિસ્સ વચનીયં.
‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જૂપનિસા સઙ્ખારા, સઙ્ખારૂપનિસં વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણૂપનિસં નામરૂપં, નામરૂપૂપનિસં સળાયતનં, સળાયતનૂપનિસો ફસ્સો, ફસ્સૂપનિસા વેદના, વેદનૂપનિસા તણ્હા, તણ્હૂપનિસં ઉપાદાનં, ઉપાદાનૂપનિસો ભવો, ભવૂપનિસા જાતિ, જાતૂપનિસં દુક્ખં, દુક્ખૂપનિસા સદ્ધા, સદ્ધૂપનિસં પામોજ્જં, પામોજ્જૂપનિસા પીતિ, પીતૂપનિસા પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધૂપનિસં સુખં, સુખૂપનિસો સમાધિ, સમાધૂપનિસં યથાભૂતઞાણદસ્સનં, યથાભૂતઞાણદસ્સનૂપનિસા નિબ્બિદા, નિબ્બિદૂપનિસો વિરાગો, વિરાગૂપનિસા વિમુત્તિ, વિમુત્તૂપનિસં ખયેઞાણં.
‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉપરિપબ્બતે થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે તં ઉદકં યથાનિન્નં પવત્તમાનં પબ્બતકન્દરપદરસાખા પરિપૂરેતિ. પબ્બતકન્દરપદરસાખાપરિપૂરા કુસોબ્ભે [કુસ્સુબ્ભે (સી. સ્યા. કં.), કુસુબ્ભે (પી.) ણ્વાદિ ૧૨૯ સુત્તં ઓલોકેતબ્બં] પરિપૂરેન્તિ. કુસોબ્ભા પરિપૂરા મહાસોબ્ભે પરિપૂરેન્તિ. મહાસોબ્ભા પરિપૂરા કુન્નદિયો પરિપૂરેન્તિ. કુન્નદિયો પરિપૂરા મહાનદિયો પરિપૂરેન્તિ. મહાનદિયો પરિપૂરા મહાસમુદ્દં પરિપૂરેન્તિ.
‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જૂપનિસા સઙ્ખારા, સઙ્ખારૂપનિસં વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણૂપનિસં નામરૂપં, નામરૂપૂપનિસં સળાયતનં, સળાયતનૂપનિસો ફસ્સો, ફસ્સૂપનિસા વેદના, વેદનૂપનિસા તણ્હા, તણ્હૂપનિસં ઉપાદાનં, ઉપાદાનૂપનિસો ભવો, ભવૂપનિસા જાતિ, જાતૂપનિસં દુક્ખં, દુક્ખૂપનિસા સદ્ધા, સદ્ધૂપનિસં પામોજ્જં, પામોજ્જૂપનિસા પીતિ, પીતૂપનિસા પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધૂપનિસં સુખં, સુખૂપનિસો સમાધિ, સમાધૂપનિસં યથાભૂતઞાણદસ્સનં, યથાભૂતઞાણદસ્સનૂપનિસા નિબ્બિદા, નિબ્બિદૂપનિસો વિરાગો, વિરાગૂપનિસા વિમુત્તિ, વિમુત્તૂપનિસં ખયેઞાણ’’ન્તિ. તતિયં.
૪. અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તં
૨૪. રાજગહે વિહરતિ વેળુવને. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો તાવ રાજગહે પિણ્ડાય ચરિતું. યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ.
અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું –
‘‘સન્તાવુસો, સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇધ, પનાવુસો સારિપુત્ત, સમણો ગોતમો કિંવાદી કિમક્ખાયી? કથં બ્યાકરમાના ચ મયં વુત્તવાદિનો ચેવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ અસ્સામ, ન ચ સમણં ગોતમં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો [વાદાનુવાદો (ક.) દી. નિ. ૧.૩૮૧] ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’તિ?
‘‘પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આવુસો, દુક્ખં વુત્તં ભગવતા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો અસ્સ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.
‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.
‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.
અસ્સોસિ ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં ઇમં કથાસલ્લાપં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો યાવતકો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.
‘‘સાધુ સાધુ, આનન્દ, યથા તં સારિપુત્તો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્ય. પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આનન્દ, દુક્ખં વુત્તં મયા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ મે અસ્સ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.
‘‘તત્રાનન્દ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.
‘‘તત્રાનન્દ, યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.
‘‘એકમિદાહં, આનન્દ, સમયં ઇધેવ રાજગહે વિહરામિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખ્વાહં, આનન્દ, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિં. તસ્સ મય્હં, આનન્દ, એતદહોસિ – ‘અતિપ્પગો ખો તાવ રાજગહે પિણ્ડાય ચરિતું. યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’’ન્તિ.
‘‘અથ ખ્વાહં, આનન્દ, યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નં ખો મં, આનન્દ, તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું –
‘સન્તાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇધ નો આયસ્મા ગોતમો કિંવાદી કિમક્ખાયી? કથં બ્યાકરમાના ચ મયં વુત્તવાદિનો ચેવ આયસ્મતો ગોતમસ્સ અસ્સામ, ન ચ આયસ્મન્તં ગોતમં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’’તિ?
‘‘એવં વુત્તાહં, આનન્દ, તે અઞ્ઞતિત્થિયે પરિબ્બાજકે એતદવોચં – ‘પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આવુસો, દુક્ખં વુત્તં મયા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ મે અસ્સ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’’તિ.
‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.
‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તે! યત્ર હિ નામ એકેન પદેન સબ્બો અત્થો વુત્તો ભવિસ્સતિ. સિયા નુ ખો, ભન્તે, એસેવત્થો વિત્થારેન વુચ્ચમાનો ગમ્ભીરો ચેવ અસ્સ ગમ્ભીરાવભાસો ચા’’તિ?
‘‘તેન હાનન્દ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાતૂ’’તિ. ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જરામરણં, આવુસો આનન્દ, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવ’ન્તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘જરામરણં ખો, આવુસો, જાતિનિદાનં જાતિસમુદયં જાતિજાતિકં જાતિપભવ’ન્તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં.
‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જાતિ પનાવુસો આનન્દ, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘જાતિ ખો, આવુસો, ભવનિદાના ભવસમુદયા ભવજાતિકા ભવપ્પભવા’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં.
‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ભવો પનાવુસો આનન્દ, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘ભવો ખો, આવુસો, ઉપાદાનનિદાનો ઉપાદાનસમુદયો ઉપાદાનજાતિકો ઉપાદાનપ્પભવો’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં.
‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ઉપાદાનં પનાવુસો…પે… તણ્હા પનાવુસો…પે… વેદના પનાવુસો…પે… સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ફસ્સો પનાવુસો આનન્દ, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘ફસ્સો ખો, આવુસો, સળાયતનનિદાનો સળાયતનસમુદયો સળાયતનજાતિકો સળાયતનપ્પભવો’તિ. ‘છન્નંત્વેવ, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા ફસ્સનિરોધો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો; વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો; તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ. ચતુત્થં.
૫. ભૂમિજસુત્તં
૨૫. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મા ભૂમિજો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ભૂમિજો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –
‘‘સન્તાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇધ નો, આવુસો સારિપુત્ત, ભગવા કિંવાદી કિમક્ખાયી, કથં બ્યાકરમાના ચ મયં વુત્તવાદિનો ચેવ ભગવતો અસ્સામ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’તિ?
‘‘પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આવુસો, સુખદુક્ખં વુત્તં ભગવતા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો અસ્સ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.
‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.
‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે. … યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.
અસ્સોસિ ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ આયસ્મતા ભૂમિજેન સદ્ધિં ઇમં કથાસલ્લાપં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો યાવતકો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ આયસ્મતા ભૂમિજેન સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.
‘‘સાધુ સાધુ, આનન્દ, યથા તં સારિપુત્તો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્ય. પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આનન્દ, સુખદુક્ખં વુત્તં મયા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ મે અસ્સ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.
‘‘તત્રાનન્દ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.
‘‘તત્રાનન્દ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણાકમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.
‘‘કાયે વા હાનન્દ, સતિ કાયસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. વાચાય વા હાનન્દ, સતિ વચીસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. મને વા હાનન્દ, સતિ મનોસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં અવિજ્જાપચ્ચયા ચ.
‘‘સામં વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ [યંપચ્ચયાય (સ્યા. કં.), યંપચ્ચયા યં (ક.)] તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. પરે વા તં [પરે વાસ્સ તં (સી. પી.), પરે વાયતં (સ્યા. કં.)], આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. અસમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.
‘‘સામં વા તં, આનન્દ, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. પરે વા તં, આનન્દ, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સમ્પજાનો વા તં, આનન્દ…પે… અસમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.
‘‘સામં વા તં, આનન્દ, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. પરે વા તં, આનન્દ, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સમ્પજાનો વા તં, આનન્દ…પે… અસમ્પજાનો વા તં, આનન્દ, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.
‘‘ઇમેસુ, આનન્દ, ધમ્મેસુ અવિજ્જા અનુપતિતા. અવિજ્જાય ત્વેવ, આનન્દ, અસેસવિરાગનિરોધા સો કાયો ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સા વાચા ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સો મનો ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. ખેત્તં તં ન હોતિ…પે… વત્થુ તં ન હોતિ…પે… આયતનં તં ન હોતિ…પે… અધિકરણં તં ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.
૬. ઉપવાણસુત્તં
૨૬. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મા ઉપવાણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉપવાણો ભગવન્તં એતદવોચ –
‘‘સન્તિ, ભન્તે, એકે સમણબ્રાહ્મણા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પન, ભન્તે, એકે સમણબ્રાહ્મણા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પન, ભન્તે, એકે સમણબ્રાહ્મણા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પન, ભન્તે, એકે સમણબ્રાહ્મણા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇધ નો, ભન્તે, ભગવા કિંવાદી કિમક્ખાયી કથં બ્યાકરમાના ચ મયં વુત્તવાદિનો ચેવ ભગવતો અસ્સામ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’તિ?
‘‘પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, ઉપવાણ, દુક્ખં વુત્તં મયા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ મે અસ્સ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.
‘‘તત્ર, ઉપવાણ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.
‘‘તત્ર, ઉપવાણ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞ ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. છટ્ઠં.
૭. પચ્ચયસુત્તં
૨૭. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.
‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, જરામરણં? યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જરા જીરણતા ખણ્ડિચ્ચં પાલિચ્ચં વલિત્તચતા આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો – અયં વુચ્ચતિ જરા. યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હા તમ્હા સત્તનિકાયા ચુતિ ચવનતા ભેદો અન્તરધાનં મચ્ચુ મરણં કાલકિરિયા ખન્ધાનં ભેદો કળેવરસ્સ નિક્ખેપો; ઇદં વુચ્ચતિ મરણં. ઇતિ અયઞ્ચ જરા ઇદઞ્ચ મરણં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, જરામરણં. જાતિસમુદયા જરામરણસમુદયો; જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો જરામરણનિરોધગામિની પટિપદા. સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધિ.
‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, જાતિ…પે… કતમો ચ, ભિક્ખવે, ભવો… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનં… કતમા ચ, ભિક્ખવે, તણ્હા… કતમા ચ, ભિક્ખવે, વેદના… કતમો ચ, ભિક્ખવે, ફસ્સો… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સળાયતનં… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, નામરૂપં… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં…?
‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા? તયોમે, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા – કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. અવિજ્જાસમુદયા સઙ્ખારસમુદયો; અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ખારનિરોધગામિની પટિપદા. સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.
‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો એવં પચ્ચયં પજાનાતિ, એવં પચ્ચયસમુદયં પજાનાતિ, એવં પચ્ચયનિરોધં પજાનાતિ, એવં પચ્ચયનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દિટ્ઠિસમ્પન્નો ઇતિપિ, દસ્સનસમ્પન્નો ઇતિપિ, આગતો ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, પસ્સતિ ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, સેક્ખેન ઞાણેન સમન્નાગતો ઇતિપિ, સેક્ખાય વિજ્જાય સમન્નાગતો ઇતિપિ, ધમ્મસોતં સમાપન્નો ઇતિપિ, અરિયો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો ઇતિપિ, અમતદ્વારં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ ઇતિપી’’તિ. સત્તમં.
૮. ભિક્ખુસુત્તં
૨૮. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘તત્ર ખો…પે… ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જરામરણં પજાનાતિ, જરામરણસમુદયં પજાનાતિ, જરામરણનિરોધં પજાનાતિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ, જાતિં પજાનાતિ…પે… ભવં પજાનાતિ… ઉપાદાનં પજાનાતિ… તણ્હં પજાનાતિ… વેદનં પજાનાતિ… ફસ્સં પજાનાતિ… સળાયતનં પજાનાતિ… નામરૂપં પજાનાતિ… વિઞ્ઞાણં પજાનાતિ… સઙ્ખારે પજાનાતિ, સઙ્ખારસમુદયં પજાનાતિ, સઙ્ખારનિરોધં પજાનાતિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ.
‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, જરામરણં? યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જરા જીરણતા ખણ્ડિચ્ચં પાલિચ્ચં વલિત્તચતા આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો – અયં વુચ્ચતિ જરા. યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હા તમ્હા સત્તનિકાયા ચુતિ ચવનતા ભેદો અન્તરધાનં મચ્ચુ મરણં કાલકિરિયા ખન્ધાનં ભેદો કળેવરસ્સ નિક્ખેપો; ઇદં વુચ્ચતિ મરણં. ઇતિ અયં ચ જરા ઇદઞ્ચ મરણં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, જરામરણં. જાતિસમુદયા જરામરણસમુદયો; જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો જરામરણનિરોધગામિની પટિપદા. સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.
‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, જાતિ…પે… કતમો ચ, ભિક્ખવે, ભવો… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનં… વેદના… ફસ્સો… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં….
‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા? તયોમે, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા – કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. અવિજ્જાસમુદયા સઙ્ખારસમુદયો; અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ખારનિરોધગામિની પટિપદા. સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.
‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં જરામરણં પજાનાતિ, એવં જરામરણસમુદયં પજાનાતિ, એવં જરામરણનિરોધં પજાનાતિ, એવં જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ, એવં જાતિં પજાનાતિ…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં … સઙ્ખારે… સઙ્ખારસમુદયં… સઙ્ખારનિરોધં… એવં સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિટ્ઠિસમ્પન્નો ઇતિપિ, દસ્સનસમ્પન્નો ઇતિપિ, આગતો ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, પસ્સતિ ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, સેક્ખેન ઞાણેન સમન્નાગતો ઇતિપિ, સેક્ખાય વિજ્જાય સમન્નાગતો ઇતિપિ, ધમ્મસોતં સમાપન્નો ઇતિપિ, અરિયો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો ઇતિપિ, અમતદ્વારં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ ઇતિપી’’તિ. અટ્ઠમં.
૯. સમણબ્રાહ્મણસુત્તં
૨૯. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘તત્ર ખો…પે… યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં ન પરિજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં ન પરિજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં ન પરિજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં ન પરિજાનન્તિ, જાતિં ન પરિજાનન્તિ…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે… સઙ્ખારસમુદયં… સઙ્ખારનિરોધં… સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં ન પરિજાનન્તિ. ન મેતે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા. ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ’’.
‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં પરિજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં પરિજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં પરિજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પરિજાનન્તિ, જાતિં પરિજાનન્તિ…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે પરિજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં પરિજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં પરિજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં પરિજાનન્તિ. તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા. તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. નવમં.
૧૦. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં
૩૦. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘તત્ર ખો…પે… યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ તે વત જરામરણં સમતિક્કમ્મ ઠસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. જાતિં નપ્પજાનન્તિ…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ તે વત સઙ્ખારે સમતિક્કમ્મ ઠસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’’.
‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં પજાનન્તિ, જરામરણસમુદયં પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધં પજાનન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ તે વત જરામરણં સમતિક્કમ્મ ઠસ્સન્તીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. જાતિં પજાનન્તિ…પે… ભવં… ઉપાદાનં… તણ્હં… વેદનં… ફસ્સં… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારે પજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ. તે વત સઙ્ખારે સમતિક્કમ્મ ઠસ્સન્તીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ. દસમં.
દસબલવગ્ગો તતિયો.
તસ્સુદ્દાનં –
દ્વે દસબલા ઉપનિસા ચ, અઞ્ઞતિત્થિયભૂમિજો;
ઉપવાણો પચ્ચયો ભિક્ખુ, દ્વે ચ સમણબ્રાહ્મણાતિ.