૪. કળારખત્તિયવગ્ગો

૧. ભૂતસુત્તં

૩૧. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. તત્ર ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘વુત્તમિદં, સારિપુત્ત, પારાયને [પારાયણે (સી.)] અજિતપઞ્હે –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેક્ખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, સારિપુત્ત, સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ? એવં વુત્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ…પે… દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘વુત્તમિદં, સારિપુત્ત, પારાયને અજિતપઞ્હે –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેક્ખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, સારિપુત્ત, સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ? તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

‘‘ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, પસ્સસી’’તિ? ભૂતમિદન્તિ, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. ભૂતમિદન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આહારસમ્ભવસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા નિરોધધમ્મસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, ભન્તે, સેક્ખો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભન્તે, સઙ્ખાતધમ્મો હોતિ? ભૂતમિદન્તિ, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. ભૂતમિદન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આહારસમ્ભવસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા નિરોધધમ્મસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. એવં ખો, ભન્તે, સઙ્ખાતધમ્મો હોતિ. ઇતિ ખો, ભન્તે, યં તં વુત્તં પારાયને અજિતપઞ્હે –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેક્ખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખ્વાહં, ભન્તે, સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામી’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત, ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. ભૂતમિદન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપ્પન્નો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આહારસમ્ભવસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા નિરોધધમ્મસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, સારિપુત્ત, સેક્ખો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, સારિપુત્ત, સઙ્ખાતધમ્મો હોતિ? ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. ભૂતમિદન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આહારસમ્ભવસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞા દિસ્વા નિરોધધમ્મસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. એવં ખો, સારિપુત્ત, સઙ્ખાતધમ્મો હોતિ. ઇતિ ખો, સારિપુત્ત, યં તં વુત્તં પારાયને અજિતપઞ્હે –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેક્ખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખો સારિપુત્ત સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. પઠમં.

૨. કળારસુત્તં

૩૨. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘મોળિયફગ્ગુનો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તોતિ. ન હિ નૂન સો આયસ્મા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અસ્સાસમલત્થાતિ. તેન હાયસ્મા સારિપુત્તો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અસ્સાસં પત્તો’’તિ?

‘‘ન ખ્વાહં, આવુસો, કઙ્ખામી’’તિ. ‘‘આયતિં, પનાવુસો’’તિ?

‘‘ન ખ્વાહં, આવુસો, વિચિકિચ્છામી’’તિ.

અથ ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, સારિપુત્તેન અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ.

અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન સારિપુત્તં આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો સારિપુત્ત, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો સારિપુત્ત, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવં, આવુસો’’તિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર તયા, સારિપુત્ત, અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ? ‘‘ન ખો, ભન્તે, એતેહિ પદેહિ એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો [અત્થો ચ (સ્યા. કં. ક.)] વુત્તો’’તિ. ‘‘યેન કેનચિપિ, સારિપુત્ત, પરિયાયેન કુલપુત્તો અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, અથ ખો બ્યાકતં બ્યાકતતો દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. ‘‘નનુ અહમ્પિ, ભન્તે, એવં વદામિ – ‘ન ખો, ભન્તે, એતેહિ પદેહિ એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો વુત્તો’’’તિ.

‘‘સચે તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતા અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ?

‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતા અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ; એવં પુટ્ઠોહં [પુટ્ઠો અહં (સ્યા. કં.), પુટ્ઠાહં (પી. ક.)], ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘યંનિદાના, આવુસો, જાતિ, તસ્સ નિદાનસ્સ ખયા ખીણસ્મિં ખીણામ્હીતિ વિદિતં. ખીણામ્હીતિ વિદિત્વા – ખીણાજાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જાતિ પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠો તં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જાતિ પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘જાતિ ખો, આવુસો, ભવનિદાના ભવસમુદયા ભવજાતિકા ભવપ્પભવા’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ભવો પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ભવો પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘ભવો ખો, આવુસો, ઉપાદાનનિદાનો ઉપાદાનસમુદયો ઉપાદાનજાતિકો ઉપાદાનપ્પભવો’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ઉપાદાનં પનાવુસો…પે… સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – તણ્હા પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – તણ્હા પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘તણ્હા ખો, આવુસો, વેદનાનિદાના વેદનાસમુદયા વેદનાજાતિકા વેદનાપભવા’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતો પન તે, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતો યા વેદનાસુ નન્દી સા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ. એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતો પન તે, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતો યા વેદનાસુ નન્દી સા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘તિસ્સો ખો ઇમા, આવુસો, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. ઇમા ખો, આવુસો, તિસ્સો વેદના અનિચ્ચા. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ વિદિતં [વિદિતા (ટીકા)], યા વેદનાસુ નન્દી સા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ. એવં, પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત. અયમ્પિ ખો, સારિપુત્ત, પરિયાયો, એતસ્સેવ અત્થસ્સ સંખિત્તેન વેય્યાકરણાય – ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિ’’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં વિમોક્ખા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં વિમોક્ખા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘અજ્ઝત્તં વિમોક્ખા ખ્વાહં, આવુસો, સબ્બુપાદાનક્ખયા તથા સતો વિહરામિ યથા સતં વિહરન્તં આસવા નાનુસ્સવન્તિ, અત્તાનઞ્ચ નાવજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત. અયમ્પિ ખો સારિપુત્ત, પરિયાયો એતસ્સેવ અત્થસ્સ સંખિત્તેન વેય્યાકરણાય – યે આસવા સમણેન વુત્તા તેસ્વાહં ન કઙ્ખામિ, તે મે પહીનાતિ ન વિચિકિચ્છામી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વા સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતં મં, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અપુચ્છિ, તસ્સ મે અહોસિ દન્ધાયિતત્તં. યતો ચ ખો મે, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અનુમોદિ, તસ્સ મય્હં, આવુસો, એતદહોસિ – દિવસં ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, દિવસમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. રત્તિં ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, રત્તિમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. રત્તિન્દિવં [રત્તિદિવં (ક.)] ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, રત્તિન્દિવમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. દ્વે રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… દ્વે રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… તીણિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… તીણિ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… છ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… છ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… સત્ત રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, સત્ત રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહી’’તિ.

અથ ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, સારિપુત્તેન સીહનાદો નદિતો – પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતં મં, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અપુચ્છિ, તસ્સ મે અહોસિ દન્ધાયિતત્તં. યતો ચ ખો મે, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અનુમોદિ, તસ્સ મય્હં, આવુસો, એતદહોસિ – દિવસં ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, દિવસમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ; રત્તિં ચેપિ…પે… રત્તિન્દિવં ચેપિ મં ભગવા…પે… દ્વે રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા…પે… તીણિ… ચત્તારિ… પઞ્ચ… છ… સત્ત રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, સત્ત રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહી’’તિ.

‘‘સા હિ, ભિક્ખુ, સારિપુત્તસ્સ ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા, યસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા દિવસં ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, દિવસમ્પિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. રત્તિં ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, રત્તિમ્પિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય…પે… રત્તિન્દિવં ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, રત્તિન્દિવમ્પિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… દ્વે રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, દ્વે રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… તીણિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, તીણિ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… છ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, છ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… સત્ત રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, સત્ત રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહી’’તિ. દુતિયં.

૩. ઞાણવત્થુસુત્તં

૩૩. સાવત્થિયં…પે… ‘‘ચતુચત્તારીસં વો, ભિક્ખવે, ઞાણવત્થૂનિ દેસેસ્સામિ, તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમાનિ [કતમાનિ ચ (સ્યા. કં. પી. ક.)], ભિક્ખવે, ચતુચત્તારીસં ઞાણવત્થૂનિ? જરામરણે ઞાણં, જરામરણસમુદયે ઞાણં, જરામરણનિરોધે ઞાણં, જરામરણનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં; જાતિયા ઞાણં, જાતિસમુદયે ઞાણં, જાતિનિરોધે ઞાણં, જાતિનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં; ભવે ઞાણં, ભવસમુદયે ઞાણં, ભવનિરોધે ઞાણં, ભવનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં; ઉપાદાને ઞાણં, ઉપાદાનસમુદયે ઞાણં, ઉપાદાનનિરોધે ઞાણં, ઉપાદાનનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં; તણ્હાય ઞાણં, તણ્હાસમુદયે ઞાણં, તણ્હાનિરોધે ઞાણં, તણ્હાનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં; વેદનાય ઞાણં, વેદનાસમુદયે ઞાણં, વેદનાનિરોધે ઞાણં, વેદનાનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં; ફસ્સે ઞાણં…પે… સળાયતને ઞાણં… નામરૂપે ઞાણં… વિઞ્ઞાણે ઞાણં… સઙ્ખારેસુ ઞાણં, સઙ્ખારસમુદયે ઞાણં, સઙ્ખારનિરોધે ઞાણં, સઙ્ખારનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં. ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, ચતુચત્તારીસં ઞાણવત્થૂનિ.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, જરામરણં? યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જરા જીરણતા ખણ્ડિચ્ચં પાલિચ્ચં વલિત્તચતા આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો, અયં વુચ્ચતિ જરા. યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હા તમ્હા સત્તનિકાયા ચુતિ ચવનતા ભેદો અન્તરધાનં મચ્ચુ મરણં કાલકિરિયા ખન્ધાનં ભેદો કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. ઇદં વુચ્ચતિ મરણં. ઇતિ અયઞ્ચ જરા, ઇદઞ્ચ મરણં; ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, જરામરણં.

‘‘જાતિસમુદયા જરામરણસમુદયો; જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો; અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો જરામરણનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો એવં જરામરણં પજાનાતિ, એવં જરામરણસમુદયં પજાનાતિ, એવં જરામરણનિરોધં પજાનાતિ, એવં જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ, ઇદમસ્સ ધમ્મે ઞાણં. સો ઇમિના ધમ્મેન દિટ્ઠેન વિદિતેન અકાલિકેન પત્તેન પરિયોગાળ્હેન અતીતાનાગતેન યં નેતિ.

‘‘યે ખો કેચિ અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં અબ્ભઞ્ઞંસુ, જરામરણસમુદયં અબ્ભઞ્ઞંસુ, જરામરણનિરોધં અબ્ભઞ્ઞંસુ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞંસુ, સબ્બે તે એવમેવ અબ્ભઞ્ઞંસુ, સેય્યથાપાહં એતરહિ.

‘‘યેપિ હિ કેચિ અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા જરામરણં અભિજાનિસ્સન્તિ, જરામરણસમુદયં અભિજાનિસ્સન્તિ, જરામરણનિરોધં અભિજાનિસ્સન્તિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિજાનિસ્સન્તિ, સબ્બે તે એવમેવ અભિજાનિસ્સન્તિ, સેય્યથાપાહં એતરહીતિ. ઇદમસ્સ અન્વયે ઞાણં.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ પરિસુદ્ધાનિ હોન્તિ પરિયોદાતાનિ – ધમ્મે ઞાણઞ્ચ અન્વયે ઞાણઞ્ચ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દિટ્ઠિસમ્પન્નો ઇતિપિ, દસ્સનસમ્પન્નો ઇતિપિ, આગતો ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, પસ્સતિ ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, સેક્ખેન ઞાણેન સમન્નાગતો ઇતિપિ, સેક્ખાય વિજ્જાય સમન્નાગતો ઇતિપિ, ધમ્મસોતં સમાપન્નો ઇતિપિ, અરિયો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો ઇતિપિ, અમતદ્વારં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ ઇતિપીતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, જાતિ…પે… કતમો ચ, ભિક્ખવે, ભવો… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનં… કતમા ચ, ભિક્ખવે તણ્હા… કતમા ચ, ભિક્ખવે, વેદના… કતમો ચ, ભિક્ખવે, ફસ્સો… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સળાયતનં… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, નામરૂપં … કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં… કતમે ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા? તયોમે, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા – કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારોતિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા.

‘‘અવિજ્જાસમુદયા સઙ્ખારસમુદયો; અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ખારનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો એવં સઙ્ખારે પજાનાતિ, એવં સઙ્ખારસમુદયં પજાનાતિ, એવં સઙ્ખારનિરોધં પજાનાતિ, એવં સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ, ઇદમસ્સ ધમ્મે ઞાણં. સો ઇમિના ધમ્મેન દિટ્ઠેન વિદિતેન અકાલિકેન પત્તેન પરિયોગાળ્હેન અતીતાનાગતેન યં નેતિ.

‘‘યે ખો કેચિ અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સઙ્ખારે અબ્ભઞ્ઞંસુ, સઙ્ખારસમુદયં અબ્ભઞ્ઞંસુ, સઙ્ખારનિરોધં અબ્ભઞ્ઞંસુ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞંસુ, સબ્બે તે એવમેવ અબ્ભઞ્ઞંસુ, સેય્યથાપાહં એતરહિ.

‘‘યેપિ હિ કેચિ અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સઙ્ખારે અભિજાનિસ્સન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં અભિજાનિસ્સન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં અભિજાનિસ્સન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિજાનિસ્સન્તિ, સબ્બે તે એવમેવ અભિજાનિસ્સન્તિ, સેય્યથાપાહં એતરહિ. ઇદમસ્સ અન્વયે ઞાણં.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ પરિસુદ્ધાનિ હોન્તિ પરિયોદાતાનિ – ધમ્મે ઞાણઞ્ચ અન્વયે ઞાણઞ્ચ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દિટ્ઠિસમ્પન્નો ઇતિપિ, દસ્સનસમ્પન્નો ઇતિપિ, આગતો ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, પસ્સતિ ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, સેક્ખેન ઞાણેન સમન્નાગતો ઇતિપિ, સેક્ખાય વિજ્જાય સમન્નાગતો ઇતિપિ, ધમ્મસોતં સમાપન્નો ઇતિપિ, અરિયો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો ઇતિપિ, અમતદ્વારં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ ઇતિપી’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયઞાણવત્થુસુત્તં

૩૪. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘સત્તસત્તરિ વો, ભિક્ખવે, ઞાણવત્થૂનિ દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમાનિ, ભિક્ખવે, સત્તસત્તરિ ઞાણવત્થૂનિ? જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં; અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં; અતીતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં; અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં; યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણં.

‘‘ભવપચ્ચયા જાતીતિ ઞાણં…પે… ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ ઞાણં… તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ ઞાણં… વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ ઞાણં… ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ ઞાણં… સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઞાણં… નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ ઞાણં… વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ ઞાણં… સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ ઞાણં; અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં; અતીતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં; અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં; યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણં. ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તસત્તરિ ઞાણવત્થૂની’’તિ. ચતુત્થં.

૫. અવિજ્જાપચ્ચયસુત્તં

૩૫. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘કતમં નુ ખો, ભન્તે, જરામરણં, કસ્સ ચ પનિદં જરામરણ’ન્તિ? ‘નો કલ્લો પઞ્હો’તિ ભગવા અવોચ, ‘કતમં જરામરણં, કસ્સ ચ પનિદં જરામરણ’ન્તિ ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ‘અઞ્ઞં જરામરણં અઞ્ઞસ્સ ચ પનિદં જરામરણ’ન્તિ, ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ઉભયમેતં એકત્થં બ્યઞ્જનમેવ નાનં. તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. એતે તે, ભિક્ખુ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ.

‘‘કતમા નુ ખો, ભન્તે, જાતિ, કસ્સ ચ પનાયં જાતી’’તિ? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ, ‘‘‘કતમા જાતિ, કસ્સ ચ પનાયં જાતી’તિ ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ‘અઞ્ઞા જાતિ અઞ્ઞસ્સ ચ પનાયં જાતી’તિ ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ઉભયમેતં એકત્થં બ્યઞ્જનમેવ નાનં. તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. એતે તે, ભિક્ખુ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘ભવપચ્ચયા જાતી’’’તિ.

‘‘કતમો નુ ખો, ભન્તે, ભવો, કસ્સ ચ પનાયં ભવો’’તિ? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ, ‘‘‘કતમો ભવો, કસ્સ ચ પનાયં ભવો’તિ ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ‘અઞ્ઞો ભવો અઞ્ઞસ્સ ચ પનાયં ભવો’તિ ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ઉભયમેતં એકત્થં બ્યઞ્જનમેવ નાનં. તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ; અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. એતે તે, ભિક્ખુ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’તિ…પે… ‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ… વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ… ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ… સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ… નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ… વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ… સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’’ન્તિ.

‘‘કતમે નુ ખો, ભન્તે, સઙ્ખારા, કસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’’તિ? ‘‘નો કલ્લો પઞ્હો’’તિ ભગવા અવોચ, ‘‘‘કતમે સઙ્ખારા કસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’તિ ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ‘અઞ્ઞે સઙ્ખારા અઞ્ઞસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’તિ ઇતિ વા, ભિક્ખુ, યો વદેય્ય, ઉભયમેતં એકત્થં બ્યઞ્જનમેવ નાનં. તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ; અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. એતે તે, ભિક્ખુ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’’તિ.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ, ભિક્ખુ, અસેસવિરાગનિરોધા યાનિસ્સ તાનિ વિસૂકાયિકાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ. ‘કતમં જરામરણં, કસ્સ ચ પનિદં જરામરણં’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞં જરામરણં, અઞ્ઞસ્સ ચ પનિદં જરામરણં’ ઇતિ વા, ‘તં જીવં તં સરીરં’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં’ ઇતિ વા. સબ્બાનિસ્સ તાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવઙ્કતાનિ આયતિં અનુપ્પાદધમ્માનિ.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ, ભિક્ખુ, અસેસવિરાગનિરોધા યાનિસ્સ તાનિ વિસૂકાયિકાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ. ‘કતમા જાતિ, કસ્સ ચ પનાયં જાતિ’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞા જાતિ, અઞ્ઞસ્સ ચ પનાયં જાતિ’ ઇતિ વા, ‘તં જીવં તં સરીરં’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં’ ઇતિ વા. સબ્બાનિસ્સ તાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવઙ્કતાનિ આયતિં અનુપ્પાદધમ્માનિ.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ, ભિક્ખુ, અસેસવિરાગનિરોધા યાનિસ્સ તાનિ વિસૂકાયિકાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ. કતમો ભવો…પે… કતમં ઉપાદાનં… કતમા તણ્હા… કતમા વેદના… કતમો ફસ્સો… કતમં સળાયતનં… કતમં નામરૂપં… કતમં વિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ, ભિક્ખુ, અસેસવિરાગનિરોધા યાનિસ્સ તાનિ વિસૂકાયિકાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ. ‘કતમે સઙ્ખારા, કસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞે સઙ્ખારા, અઞ્ઞસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’ ઇતિ વા, ‘તં જીવં તં સરીરં’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં, અઞ્ઞં સરીરં’ ઇતિ વા. સબ્બાનિસ્સ તાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવઙ્કતાનિ આયતિં અનુપ્પાદધમ્માની’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયઅવિજ્જાપચ્ચયસુત્તં

૩૬. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘‘કતમં જરામરણં, કસ્સ ચ પનિદં જરામરણ’ન્તિ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, યો વદેય્ય, ‘અઞ્ઞં જરામરણં, અઞ્ઞસ્સ ચ પનિદં જરામરણ’ન્તિ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, યો વદેય્ય, ઉભયમેતં એકત્થં બ્યઞ્જનમેવ નાનં. ‘તં જીવં તં સરીરં’ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં’ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. એતે તે, ભિક્ખવે, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ.

‘‘કતમા જાતિ…પે… કતમો ભવો… કતમં ઉપાદાનં… કતમા તણ્હા… કતમા વેદના… કતમો ફસ્સો… કતમં સળાયતનં… કતમં નામરૂપં… કતમં વિઞ્ઞાણં… કતમે સઙ્ખારા, કસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારાતિ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, યો વદેય્ય, ‘અઞ્ઞે સઙ્ખારા અઞ્ઞસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’તિ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, યો વદેય્ય, ઉભયમેતં એકત્થં બ્યઞ્જનમેવ નાનં. ‘તં જીવં તં સરીરં’ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં’ ઇતિ વા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ. એતે તે, ભિક્ખવે, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’’તિ.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ, ભિક્ખવે, અસેસવિરાગનિરોધા યાનિસ્સ તાનિ વિસૂકાયિકાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ. ‘કતમં જરામરણં, કસ્સ ચ પનિદં જરામરણં’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞં જરામરણં, અઞ્ઞસ્સ ચ પનિદં જરામરણં’ ઇતિ વા, ‘તં જીવં તં સરીરં’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં, અઞ્ઞં સરીરં’ ઇતિ વા. સબ્બાનિસ્સ તાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવઙ્કતાનિ આયતિં અનુપ્પાદધમ્માનિ.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ, ભિક્ખવે, અસેસવિરાગનિરોધા યાનિસ્સ તાનિ વિસૂકાયિકાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ. કતમા જાતિ…પે… કતમો ભવો… કતમં ઉપાદાનં… કતમા તણ્હા… કતમા વેદના… કતમો ફસ્સો… કતમં સળાયતનં… કતમં નામરૂપં… કતમં વિઞ્ઞાણં… ‘કતમે સઙ્ખારા, કસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞે સઙ્ખારા, અઞ્ઞસ્સ ચ પનિમે સઙ્ખારા’ ઇતિ વા; ‘તં જીવં તં સરીરં’ ઇતિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં’ ઇતિ વા. સબ્બાનિસ્સ તાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવઙ્કતાનિ આયતિં અનુપ્પાદધમ્માની’’તિ. છટ્ઠં.

૭. નતુમ્હસુત્તં

૩૭. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘નાયં, ભિક્ખવે, કાયો તુમ્હાકં નપિ અઞ્ઞેસં. પુરાણમિદં, ભિક્ખવે, કમ્મં અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિતં વેદનિયં દટ્ઠબ્બં’’.

‘‘તત્ર ખો, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ઞેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ – ‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ, યદિદં – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ. સત્તમં.

૮. ચેતનાસુત્તં

૩૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચેતેતિ યઞ્ચ પકપ્પેતિ યઞ્ચ અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં [આરમણમેતં (?)] હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે વિરૂળ્હે આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ હોતિ. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા સતિ આયતિં જાતિ જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ચેતેતિ નો ચે પકપ્પેતિ, અથ ચે અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે વિરૂળ્હે આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ હોતિ. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા સતિ આયતિં જાતિજરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, નો ચેવ ચેતેતિ નો ચ પકપ્પેતિ નો ચ અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં ન હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે અસતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે અવિરૂળ્હે આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ ન હોતિ. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા અસતિ આયતિં જાતિજરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયચેતનાસુત્તં

૩૯. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચેતેતિ યઞ્ચ પકપ્પેતિ યઞ્ચ અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે વિરૂળ્હે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ. નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં; સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો; ફસ્સપચ્ચયા વેદના…પે… તણ્હા… ઉપાદાનં… ભવો… જાતિ… જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ચેતેતિ નો ચે પકપ્પેતિ, અથ ચે અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે વિરૂળ્હે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ. નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, નો ચેવ ચેતેતિ નો ચ પકપ્પેતિ નો ચ અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં ન હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે અસતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે અવિરૂળ્હે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ ન હોતિ. નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. તતિયચેતનાસુત્તં

૪૦. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચેતેતિ યઞ્ચ પકપ્પેતિ યઞ્ચ અનુસેતિ આરમ્મણમેતં હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે વિરૂળ્હે નતિ હોતિ. નતિયા સતિ આગતિગતિ હોતિ. આગતિગતિયા સતિ ચુતૂપપાતો હોતિ. ચુતૂપપાતે સતિ આયતિં જાતિજરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ચેતેતિ નો ચે પકપ્પેતિ અથ ચે અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે વિરૂળ્હે નતિ હોતિ. નતિયા સતિ આગતિગતિ હોતિ. આગતિગતિયા સતિ ચુતૂપપાતો હોતિ. ચુતૂપપાતે સતિ આયતિં જાતિજરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, નો ચેવ ચેતેતિ નો ચ પકપ્પેતિ નો ચ અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં ન હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા. આરમ્મણે અસતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે અવિરૂળ્હે નતિ ન હોતિ. નતિયા અસતિ આગતિગતિ ન હોતિ. આગતિગતિયા અસતિ ચુતૂપપાતો ન હોતિ. ચુતૂપપાતે અસતિ આયતિં જાતિ જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. દસમં.

કળારખત્તિયવગ્ગો ચતુત્થો.

તસ્સુદ્દાનં –

ભૂતમિદં કળારઞ્ચ, દુવે ચ ઞાણવત્થૂનિ;

અવિજ્જાપચ્ચયા ચ દ્વે, નતુમ્હા ચેતના તયોતિ.