૫. ગહપતિવગ્ગો

૧. પઞ્ચવેરભયસુત્તં

૪૧. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘યતો ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ચતૂહિ ચ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અરિયો ચસ્સ ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો’’’તિ.

‘‘કતમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ? યં, ગહપતિ, પાણાતિપાતી પાણાતિપાતપચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ, પાણાતિપાતા પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ.

‘‘યં, ગહપતિ, અદિન્નાદાયી અદિન્નાદાનપચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ.

‘‘યં, ગહપતિ, કામેસુમિચ્છાચારી કામેસુમિચ્છાચારપચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ.

‘‘યં, ગહપતિ, મુસાવાદી મુસાવાદપચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ, મુસાવાદા પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ.

‘‘યં, ગહપતિ, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાયી સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનપચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ. ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’’’તિ.

‘‘ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’’તિ.

‘‘સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઉજુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઞાયપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, સામીચિપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યદિદં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’’તિ.

‘‘અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ અચ્છિદ્દેહિ અસબલેહિ અકમ્માસેહિ ભુજિસ્સેહિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થેહિ અપરામટ્ઠેહિ સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘કતમો ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ઞેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ – ‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ; ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ. યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ. અયમસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો.

‘‘યતો ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ઇમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અયઞ્ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો’’’તિ.

૨. દુતિયપઞ્ચવેરભયસુત્તં

૪૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ચતૂહિ ચ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અરિયો ચસ્સ ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો’’’તિ.

‘‘કતમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ? યં, ભિક્ખવે, પાણાતિપાતી …પે… યં, ભિક્ખવે, અદિન્નાદાયી…પે… યં, ભિક્ખવે, કામેસુમિચ્છાચારી… યં, ભિક્ખવે, મુસાવાદી… યં, ભિક્ખવે, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાયી…પે… ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે…પે… ધમ્મે… સઙ્ઘે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ. ઇમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘કતમો ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ઞેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ…પે… અયમસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ઇમેહિ ચ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અયઞ્ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો, સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો’’’તિ. દુતિયં.

૩. દુક્ખસુત્તં

૪૩. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘દુક્ખસ્સ, ભિક્ખવે, સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખસ્સ સમુદયો? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. અયં ખો, ભિક્ખવે, દુક્ખસ્સ સમુદયો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખસ્સ અત્થઙ્ગમો? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, દુક્ખસ્સ અત્થઙ્ગમો.

‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં…પે… ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ…પે… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ…પે… કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, દુક્ખસ્સ અત્થઙ્ગમો’’તિ. તતિયં.

૪. લોકસુત્તં

૪૪. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘લોકસ્સ, ભિક્ખવે, સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, લોકસ્સ સમુદયો? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા; તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, લોકસ્સ સમુદયો.

‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ…પે… ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ… કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના…પે… જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, લોકસ્સ સમુદયો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, લોકસ્સ અત્થઙ્ગમો? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, લોકસ્સ અત્થઙ્ગમો.

‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ…પે… ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ… કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, લોકસ્સ અત્થઙ્ગમો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ઞાતિકસુત્તં

૪૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ઞાતિકે વિહરતિ ગિઞ્જકાવસથે. અથ ખો ભગવા રહોગતો પટિસલ્લાનો ઇમં ધમ્મપરિયાયં અભાસિ –

‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા; તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ…પે… ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ… કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા; તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના; વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવતો ઉપસ્સુતિ [ઉપસ્સુતિં (સી. પી.)] ઠિતો હોતિ. અદ્દસા ખો ભગવા તં ભિક્ખું ઉપસ્સુતિ ઠિતં. દિસ્વાન તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘અસ્સોસિ નો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં ધમ્મપરિયાય’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં ધમ્મપરિયાયં; પરિયાપુણાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં ધમ્મપરિયાયં; ધારેહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં ધમ્મપરિયાયં. અત્થસંહિતો અયં [અત્થસંહિતોયં (સી. સ્યા. કં.), અત્થસંહિતાયં (પી. ક.)], ભિક્ખુ, ધમ્મપરિયાયો આદિબ્રહ્મચરિયકો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તં

૪૬. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સો કરોતિ સો પટિસંવેદયતી’’તિ? ‘‘‘સો કરોતિ સો પટિસંવેદયતી’તિ ખો, બ્રાહ્મણ, અયમેકો અન્તો’’.

‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતી’’તિ? ‘‘‘અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતી’તિ ખો, બ્રાહ્મણ, અયં દુતિયો અન્તો. એતે તે, બ્રાહ્મણ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો …પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ.

એવં વુત્તે, સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ,…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. જાણુસ્સોણિસુત્તં

૪૭. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘કિં નુ ખો, ભો, ગોતમ, સબ્બમત્થી’’તિ? ‘‘‘સબ્બમત્થી’તિ ખો, બ્રાહ્મણ, અયમેકો અન્તો’’.

‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, સબ્બં નત્થી’’તિ? ‘‘‘સબ્બં નત્થી’તિ ખો, બ્રાહ્મણ, અયં દુતિયો અન્તો. એતે તે, બ્રાહ્મણ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ.

એવં વુત્તે, જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં ભો ગોતમ…પે… પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. લોકાયતિકસુત્તં

૪૮. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો લોકાયતિકો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો લોકાયતિકો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સબ્બમત્થી’’તિ? ‘‘‘સબ્બમત્થી’તિ ખો, બ્રાહ્મણ, જેટ્ઠમેતં લોકાયતં’’.

‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, સબ્બં નત્થી’’તિ? ‘‘‘સબ્બં નત્થી’તિ ખો, બ્રાહ્મણ, દુતિયમેતં લોકાયતં’’.

‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સબ્બમેકત્ત’’ન્તિ? ‘‘‘સબ્બમેકત્ત’ન્તિ ખો, બ્રાહ્મણ, તતિયમેતં લોકાયતં’’.

‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, સબ્બં પુથુત્ત’’ન્તિ? ‘‘‘સબ્બં પુથુત્ત’ન્તિ ખો, બ્રાહ્મણ, ચતુત્થમેતં લોકાયતં’’.

‘‘એતે તે, બ્રાહ્મણ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ.

એવં વુત્તે, લોકાયતિકો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. અરિયસાવકસુત્તં

૪૯. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ન, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ એવં હોતિ – ‘કિં નુ ખો કિસ્મિં સતિ કિં હોતિ, કિસ્સુપ્પાદા કિં ઉપ્પજ્જતિ? (કિસ્મિં સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, કિસ્મિં સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ,) [( ) એત્થન્તરે પાઠા કેસુચિ પોત્થકેસુ ન દિસ્સન્તીતિ સી. પી. પોત્થકેસુ દસ્સિતા. તથા સતિ અનન્તરસુત્તટીકાય સમેતિ] કિસ્મિં સતિ નામરૂપં હોતિ, કિસ્મિં સતિ સળાયતનં હોતિ, કિસ્મિં સતિ ફસ્સો હોતિ, કિસ્મિં સતિ વેદના હોતિ, કિસ્મિં સતિ તણ્હા હોતિ, કિસ્મિં સતિ ઉપાદાનં હોતિ, કિસ્મિં સતિ ભવો હોતિ, કિસ્મિં સતિ જાતિ હોતિ, કિસ્મિં સતિ જરામરણં હોતી’’’તિ?

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અપરપ્પચ્ચયા ઞાણમેવેત્થ હોતિ – ‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ. (અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ; સઙ્ખારેસુ સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ;) [( ) એત્થકેસુ પાઠા કેસુચિ પોત્થકેસુ ન દિસ્સન્તીતિ સી. પી. પોત્થકેસુ દસ્સિતા. તથા સતિ અનન્તરસુત્તટીકાય સમેતિ] વિઞ્ઞાણે સતિ નામરૂપં હોતિ; નામરૂપે સતિ સળાયતનં હોતિ; સળાયતને સતિ ફસ્સો હોતિ; ફસ્સે સતિ વેદના હોતિ; વેદનાય સતિ તણ્હા હોતિ; તણ્હાય સતિ ઉપાદાનં હોતિ; ઉપાદાને સતિ ભવો હોતિ; ભવે સતિ જાતિ હોતિ; જાતિયા સતિ જરામરણં હોતી’તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવમયં લોકો સમુદયતી’’’તિ.

‘‘ન, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ એવં હોતિ – ‘કિં નુ ખો કિસ્મિં અસતિ કિં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા કિં નિરુજ્ઝતિ? (કિસ્મિં અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ,) [( ) એત્થન્તરે પાઠાપિ તત્થ તથેવ દસ્સિતા] કિસ્મિં અસતિ નામરૂપં ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ સળાયતનં ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ ફસ્સો ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ વેદના ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ તણ્હા ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ ઉપાદાનં ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ ભવો ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જાતિ ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જરામરણં ન હોતી’’’તિ?

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અપરપ્પચ્ચયા ઞાણમેવેત્થ હોતિ – ‘ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ. (અવિજ્જાય અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તિ; સઙ્ખારેસુ અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ;) [( ) એત્થન્તરે પાઠાપિ તત્થ તથેવ દસ્સિતા] વિઞ્ઞાણે અસતિ નામરૂપં ન હોતિ; નામરૂપે અસતિ સળાયતનં ન હોતિ…પે… ભવો ન હોતિ… જાતિ ન હોતિ… જાતિયા અસતિ જરામરણં ન હોતી’તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવમયં લોકો નિરુજ્ઝતી’’’તિ.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો એવં લોકસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દિટ્ઠિસમ્પન્નો ઇતિપિ…પે… અમતદ્વારં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ ઇતિપી’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયઅરિયસાવકસુત્તં

૫૦. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ન, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ એવં હોતિ – ‘કિં નુ ખો કિસ્મિં સતિ કિં હોતિ, કિસ્સુપ્પાદા કિં ઉપ્પજ્જતિ? કિસ્મિં સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, કિસ્મિં સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ, કિસ્મિં સતિ નામરૂપં હોતિ, કિસ્મિં સતિ સળાયતનં હોતિ, કિસ્મિં સતિ ફસ્સો હોતિ, કિસ્મિં સતિ વેદના હોતિ, કિસ્મિં સતિ તણ્હા હોતિ, કિસ્મિં સતિ ઉપાદાનં હોતિ, કિસ્મિં સતિ ભવો હોતિ, કિસ્મિં સતિ જાતિ હોતિ, કિસ્મિં સતિ જરામરણં હોતી’’’તિ?

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અપરપ્પચ્ચયા ઞાણમેવેત્થ હોતિ – ‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ. અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ; સઙ્ખારેસુ સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ; વિઞ્ઞાણે સતિ નામરૂપં હોતિ; નામરૂપે સતિ સળાયતનં હોતિ; સળાયતને સતિ ફસ્સો હોતિ; ફસ્સે સતિ વેદના હોતિ; વેદનાય સતિ તણ્હા હોતિ; તણ્હાય સતિ ઉપાદાનં હોતિ; ઉપાદાને સતિ ભવો હોતિ; ભવે સતિ જાતિ હોતિ; જાતિયા સતિ જરામરણં હોતી’તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવમયં લોકો સમુદયતી’’’તિ.

‘‘ન, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ એવં હોતિ – ‘કિં નુ ખો કિસ્મિં અસતિ કિં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા કિં નિરુજ્ઝતિ? કિસ્મિં અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ નામરૂપં ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ સળાયતનં ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ ફસ્સો ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ વેદના ન હોતિ, કિસ્મિં અસતિ તણ્હા ન હોતિ…પે… ઉપાદાનં… ભવો… જાતિ… કિસ્મિં અસતિ જરામરણં ન હોતી’’’તિ?

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અપરપ્પચ્ચયા ઞાણમેવેત્થ હોતિ – ‘ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ. અવિજ્જાય અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તિ; સઙ્ખારેસુ અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ; વિઞ્ઞાણે અસતિ નામરૂપં ન હોતિ; નામરૂપે અસતિ સળાયતનં ન હોતિ…પે… જાતિયા અસતિ જરામરણં ન હોતી’તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવમયં લોકો નિરુજ્ઝતી’’’તિ.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો એવં લોકસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દિટ્ઠિસમ્પન્નો ઇતિપિ, દસ્સનસમ્પન્નો ઇતિપિ, આગતો ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, પસ્સતિ ઇમં સદ્ધમ્મં ઇતિપિ, સેક્ખેન ઞાણેન સમન્નાગતો ઇતિપિ, સેક્ખાય વિજ્જાય સમન્નાગતો ઇતિપિ, ધમ્મસોતં સમાપન્નો ઇતિપિ, અરિયો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો ઇતિપિ, અમતદ્વારં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ ઇતિપી’’તિ. દસમં.

ગહપતિવગ્ગો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે પઞ્ચવેરભયા વુત્તા, દુક્ખં લોકો ચ ઞાતિકં;

અઞ્ઞતરં જાણુસ્સોણિ ચ, લોકાયતિકેન અટ્ઠમં;

દ્વે અરિયસાવકા વુત્તા, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.