૬. દુક્ખવગ્ગો

૧. પરિવીમંસનસુત્તં

૫૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસેય્ય સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસતિ – ‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતિ જરામરણં; ઇદં નુ ખો દુક્ખં કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? કિસ્મિં સતિ જરામરણં હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જરામરણં ન હોતી’તિ? સો પરિવીમંસમાનો એવં પજાનાતિ – ‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતિ જરામરણં, ઇદં ખો દુક્ખં જાતિનિદાનં જાતિસમુદયં જાતિજાતિકં જાતિપ્પભવં. જાતિયા સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિયા અસતિ જરામરણં ન હોતી’’’તિ.

‘‘સો જરામરણઞ્ચ પજાનાતિ, જરામરણસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, જરામરણનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યા ચ જરામરણનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ, તથા પટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો જરામરણનિરોધાય.

‘‘અથાપરં પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસતિ – ‘જાતિ પનાયં કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા, કિસ્મિં સતિ જાતિ હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જાતિ ન હોતી’તિ? સો પરિવીમંસમાનો એવં પજાનાતિ – ‘જાતિ ભવનિદાના ભવસમુદયા ભવજાતિકા ભવપ્પભવા; ભવે સતિ જાતિ હોતિ, ભવે અસતિ જાતિ ન હોતી’’’તિ.

‘‘સો જાતિઞ્ચ પજાનાતિ, જાતિસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, જાતિનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યા ચ જાતિનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ, તથા પટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો જાતિનિરોધાય.

‘‘અથાપરં પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસતિ – ‘ભવો પનાયં કિંનિદાનો…પે… ઉપાદાનં પનિદં કિંનિદાનં… તણ્હા પનાયં કિંનિદાના… વેદના… ફસ્સો… સળાયતનં પનિદં કિંનિદાનં… નામરૂપં પનિદં… વિઞ્ઞાણં પનિદં… સઙ્ખારા પનિમે કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા; કિસ્મિં સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તી’તિ? સો પરિવીમંસમાનો એવં પજાનાતિ – ‘સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના અવિજ્જાસમુદયા અવિજ્જાજાતિકા અવિજ્જાપભવા; અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, અવિજ્જાય અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તી’’’તિ.

‘‘સો સઙ્ખારે ચ પજાનાતિ, સઙ્ખારસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, સઙ્ખારનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યા ચ સઙ્ખારનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ, તથા પટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો સઙ્ખારનિરોધાય.

‘‘અવિજ્જાગતો યં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. અપુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અપુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ આનેઞ્જૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના હોતિ વિજ્જા ઉપ્પન્ના, સો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા નેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ ન અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ ન આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. અનભિસઙ્ખરોન્તો અનભિસઞ્ચેતયન્તો ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ; અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘સો સુખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. દુક્ખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. અદુક્ખમસુખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. સો સુખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં વેદયતિ. દુક્ખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં [તં વેદનં (સી. પી.), વેદનં (ક.)] વેદયતિ. અદુક્ખમસુખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં વેદયતિ.

‘‘સો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ. કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તિ, સરીરાનિ અવસિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો કુમ્ભકારપાકા ઉણ્હં કુમ્ભં ઉદ્ધરિત્વા સમે ભૂમિભાગે પટિસિસ્સેય્ય [પટિવિસેય્ય (સી.), પતિટ્ઠપેય્ય (સ્યા. કં. પી.), પટિસેવેય્ય (ટીકા)]. તત્ર યાયં ઉસ્મા સા તત્થેવ વૂપસમેય્ય, કપલ્લાનિ અવસિસ્સેય્યું. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ. કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તિ, સરીરાનિ અવસિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ ખો ખીણાસવો ભિક્ખુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્ય અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્ય આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન સઙ્ખારેસુ અસતિ, સઙ્ખારનિરોધા અપિ નુ ખો વિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન વિઞ્ઞાણે અસતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધા અપિ નુ ખો નામરૂપં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન નામરૂપે અસતિ, નામરૂપનિરોધા અપિ નુ ખો સળાયતનં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન સળાયતને અસતિ, સળાયતનનિરોધા અપિ નુ ખો ફસ્સો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન ફસ્સે અસતિ, ફસ્સનિરોધા અપિ નુ ખો વેદના પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન વેદનાય અસતિ, વેદનાનિરોધા અપિ નુ ખો તણ્હા પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન તણ્હાય અસતિ, તણ્હાનિરોધા અપિ નુ ખો ઉપાદાનં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન ઉપાદાને અસતિ, ઉપાદાનનિરોધા અપિ નુ ખો ભવો પઞ્ઞાયેથા’’તિ. ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન ભવે અસતિ, ભવનિરોધા અપિ નુ ખો જાતિ પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન જાતિયા અસતિ, જાતિનિરોધા અપિ નુ ખો જરામરણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે, એવમેતં, ભિક્ખવે, નેતં અઞ્ઞથા. સદ્દહથ મે તં, ભિક્ખવે, અધિમુચ્ચથ, નિક્કઙ્ખા એત્થ હોથ નિબ્બિચિકિચ્છા. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ. પઠમં.

૨. ઉપાદાનસુત્તં

૫૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ઉપાદાનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દસન્નં વા કટ્ઠવાહાનં વીસાય વા કટ્ઠવાહાનં તિંસાય વા કટ્ઠવાહાનં ચત્તારીસાય વા કટ્ઠવાહાનં મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો જલેય્ય. તત્ર પુરિસો કાલેન કાલં સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ચ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ચ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો તદાહારો તદુપાદાનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં જલેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘ઉપાદાનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દસન્નં વા કટ્ઠવાહાનં વીસાય વા તિંસાય વા ચત્તારીસાય વા કટ્ઠવાહાનં મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો જલેય્ય; તત્ર પુરિસો ન કાલેન કાલં સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, ન સુક્ખાનિ ચ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, ન સુક્ખાનિ ચ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો પુરિમસ્સ ચ ઉપાદાનસ્સ પરિયાદાના અઞ્ઞસ્સ ચ અનુપહારા [અનુપાહારા (પી.)] અનાહારો નિબ્બાયેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. દુતિયં.

૩. સંયોજનસુત્તં

૫૩. સાવત્થિયં વિહરતિ …પે… ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય. તત્ર પુરિસો કાલેન કાલં તેલં આસિઞ્ચેય્ય વટ્ટિં ઉપસંહરેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, તેલપ્પદીપો તદાહારો તદુપાદાનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં જલેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય. તત્ર પુરિસો ન કાલેન કાલં તેલં આસિઞ્ચેય્ય ન વટ્ટિં ઉપસંહરેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, તેલપ્પદીપો પુરિમસ્સ ચ ઉપાદાનસ્સ પરિયાદાના અઞ્ઞસ્સ ચ અનુપહારા અનાહારો નિબ્બાયેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયસંયોજનસુત્તં

૫૪. સાવત્થિયં વિહરતિ …પે… ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય. તત્ર પુરિસો કાલેન કાલં તેલં આસિઞ્ચેય્ય વટ્ટિં ઉપસંહરેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, તેલપ્પદીપો તદાહારો તદુપાદાનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં જલેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય. તત્ર પુરિસો ન કાલેન કાલં તેલં આસિઞ્ચેય્ય ન વટ્ટિં ઉપસંહરેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, તેલપ્પદીપો પુરિમસ્સ ચ ઉપાદાનસ્સ પરિયાદાના અઞ્ઞસ્સ ચ અનુપહારા અનાહારો નિબ્બાયેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. મહારુક્ખસુત્તં

૫૫. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ઉપાદાનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. તસ્સ યાનિ ચેવ મૂલાનિ અધોગમાનિ, યાનિ ચ તિરિયઙ્ગમાનિ, સબ્બાનિ તાનિ ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તિ. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો તદાહારો તદુપાદાનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘ઉપાદાનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલપિટકં [કુદાલપિટકં (અઞ્ઞત્થ)] આદાય. સો તં રુક્ખં મૂલે છિન્દેય્ય, મૂલં છિન્દિત્વા પલિખણેય્ય [પલિંખણેય્ય (પી. ક.)], પલિખણિત્વા મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય અન્તમસો ઉસીરનાળિમત્તાનિપિ. સો તં રુક્ખં ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દેય્ય, ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા ફાલેય્ય, ફાલેત્વા સકલિકં સકલિકં કરેય્ય, સકલિકં સકલિકં કરિત્વા વાતાતપે વિસોસેય્ય; વાતાતપે વિસોસેત્વા અગ્ગિના ડહેય્ય, અગ્ગિના ડહેત્વા મસિં કરેય્ય, મસિં કરિત્વા મહાવાતે વા ઓફુણેય્ય [ઓપુનેય્ય (સી. પી.), ઓફુનેય્ય (સ્યા. કં. ક.)] નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો ઉચ્છિન્નમૂલો અસ્સ તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો [અનભાવકતો (સી.), અનભાવઙ્ગતો (સ્યા. કં.)] આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયમહારુક્ખસુત્તં

૫૬. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. તસ્સ યાનિ ચેવ મૂલાનિ અધોગમાનિ, યાનિ ચ તિરિયઙ્ગમાનિ, સબ્બાનિ તાનિ ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તિ. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો તદાહારો તદુપાદાનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં …પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલપિટકં આદાય. સો તં રુક્ખં મૂલે છિન્દેય્ય, મૂલે છેત્વા પલિખણેય્ય, પલિખણિત્વા મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય…પે… નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો ઉચ્છિન્નમૂલો અસ્સ તાલાવત્થુકતો અનભાવઙ્કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તરુણરુક્ખસુત્તં

૫૭. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તરુણો રુક્ખો. તસ્સ પુરિસો કાલેન કાલં મૂલાનિ પલિમજ્જેય્ય [પલિસન્નેય્ય (સી.), પલિસજ્જેય્ય (સ્યા. કં. પી.), પલિપટ્ઠેય્ય (ક.), પલિસન્દેય્ય, પલિબન્ધેય્ય (ટીકાનુરૂપં)] કાલેન કાલં પંસું દદેય્ય, કાલેન કાલં ઉદકં દદેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, તરુણો રુક્ખો તદાહારો તદુપાદાનો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તરુણો રુક્ખો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલપિટકં આદાય…પે… નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, તરુણો રુક્ખો ઉચ્છિન્નમૂલો અસ્સ તાલાવત્થુકતો અનભાવઙ્કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. સત્તમં.

૮. નામરૂપસુત્તં

૫૮. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ. નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. તસ્સ યાનિ ચેવ મૂલાનિ અધોગમાનિ, યાનિ ચ તિરિયઙ્ગમાનિ, સબ્બાનિ તાનિ ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તિ. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો તદાહારો તદુપાદાનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ…પે….

‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ ન હોતિ. નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલપિટકં આદાય…પે… આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ ન હોતિ. નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. વિઞ્ઞાણસુત્તં

૫૯. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો વિઞ્ઞાણસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ. વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. તસ્સ યાનિ ચેવ મૂલાનિ …પે… એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો વિઞ્ઞાણસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ…પે….

‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો વિઞ્ઞાણસ્સ અવક્કન્તિ ન હોતિ. વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહારુક્ખો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલપિટકં આદાય…પે… આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો વિઞ્ઞાણસ્સ અવક્કન્તિ ન હોતિ. વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા નામરૂપનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. નિદાનસુત્તં

૬૦. એકં સમયં ભગવા કુરૂસુ વિહરતિ કમ્માસધમ્મં નામ કુરૂનં નિગમો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ ગમ્ભીરો ચાયં, ભન્તે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવભાસો ચ, અથ ચ પન મે ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતી’’તિ.

‘‘મા હેવં, આનન્દ, મા હેવં, આનન્દ [મા હેવં આનન્દ અવચ મા હેવં આનન્દ અવચ (દી. નિ. ૨ મહાનિદાનસુત્તે)]! ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવભાસો ચ. એતસ્સ, આનન્દ, ધમ્મસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમયં પજા તન્તાકુલકજાતા કુલગણ્ઠિકજાતા [ગુળાગુણ્ઠિકજાતા (સી.), ગુળીગુણ્ઠિકજાતા (સ્યા. કં.)] મુઞ્જપબ્બજભૂતા [મુઞ્જબબ્બજભૂતા (સી.)] અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ.

‘‘ઉપાદાનિયેસુ, આનન્દ, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, મહારુક્ખો. તસ્સ યાનિ ચેવ મૂલાનિ અધોગમાનિ, યાનિ ચ તિરિયઙ્ગમાનિ, સબ્બાનિ તાનિ ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તિ. એવઞ્હિ સો, આનન્દ, મહારુક્ખો તદાહારો તદુપાદાનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. એવમેવ ખો, આનન્દ, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં; ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘ઉપાદાનિયેસુ, આનન્દ, ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, મહારુક્ખો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલપિટકં આદાય. સો તં રુક્ખં મૂલે છિન્દેય્ય, મૂલે છેત્વા પલિખણેય્ય, પલિખણિત્વા મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય અન્તમસો ઉસીરનાળિમત્તાનિપિ. સો તં રુક્ખં ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દેય્ય. ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા ફાલેય્ય; ફાલેત્વા સકલિકં સકલિકં કરેય્ય, સકલિકં સકલિકં કરિત્વા વાતાતપે વિસોસેય્ય, વાતાતપે વિસોસેત્વા અગ્ગિના ડહેય્ય, અગ્ગિના ડહેત્વા મસિં કરેય્ય, મસિં કરિત્વા મહાવાતે વા ઓફુણેય્ય, નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય. એવઞ્હિ સો, આનન્દ, મહારુક્ખો ઉચ્છિન્નમૂલો અસ્સ તાલાવત્થુકતો અનભાવઙ્કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવમેવ ખો, આનન્દ, ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા નિરુજ્ઝતિ. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. દસમં.

દુક્ખવગ્ગો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

પરિવીમંસનુપાદાનં, દ્વે ચ સંયોજનાનિ ચ;

મહારુક્ખેન દ્વે વુત્તા, તરુણેન ચ સત્તમં;

નામરૂપઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, નિદાનેન ચ તે દસાતિ.