૭. મહાવગ્ગો

૧. અસ્સુતવાસુત્તં

૬૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે…પે… ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો ઇમસ્મિં ચાતુમહાભૂતિકસ્મિં કાયસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યપિ વિરજ્જેય્યપિ વિમુચ્ચેય્યપિ. તં કિસ્સ હેતુ? [ચાતુમ્મહાભૂતિકસ્મિં (સી. સ્યા. કં.)] દિસ્સતિ, ભિક્ખવે [દિસ્સતિ હિ ભિક્ખવે (સી. સ્યા. કં.)], ઇમસ્સ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ આચયોપિ અપચયોપિ આદાનમ્પિ નિક્ખેપનમ્પિ. તસ્મા તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નિબ્બિન્દેય્યપિ વિરજ્જેય્યપિ વિમુચ્ચેય્યપિ’’.

‘‘યઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ ચિત્તં ઇતિપિ, મનો ઇતિપિ, વિઞ્ઞાણં ઇતિપિ, તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નાલં નિબ્બિન્દિતું નાલં વિરજ્જિતું નાલં વિમુચ્ચિતું. તં કિસ્સ હેતુ? દીઘરત્તઞ્હેતં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ અજ્ઝોસિતં મમાયિતં પરામટ્ઠં – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ. તસ્મા તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નાલં નિબ્બિન્દિતું નાલં વિરજ્જિતું નાલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘વરં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો ઇમં ચાતુમહાભૂતિકં કાયં અત્તતો ઉપગચ્છેય્ય, ન ત્વેવ ચિત્તં. તં કિસ્સ હેતુ? દિસ્સતાયં, ભિક્ખવે, ચાતુમહાભૂતિકો કાયો એકમ્પિ વસ્સં તિટ્ઠમાનો દ્વેપિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો તીણિપિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો ચત્તારિપિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો પઞ્ચપિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો દસપિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો વીસતિપિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો તિંસમ્પિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો ચત્તારીસમ્પિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો પઞ્ઞાસમ્પિ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો વસ્સસતમ્પિ તિટ્ઠમાનો, ભિય્યોપિ તિટ્ઠમાનો.

‘‘યઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ ચિત્તં ઇતિપિ, મનો ઇતિપિ, વિઞ્ઞાણં ઇતિપિ, તં રત્તિયા ચ દિવસસ્સ ચ અઞ્ઞદેવ ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મક્કટો અરઞ્ઞે પવને ચરમાનો સાખં ગણ્હતિ, તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હતિ, તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યમિદં વુચ્ચતિ ચિત્તં ઇતિપિ, મનો ઇતિપિ, વિઞ્ઞાણં ઇતિપિ, તં રત્તિયા ચ દિવસસ્સ ચ અઞ્ઞદેવ ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદંયેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ – ‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ – યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો; સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ; નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયઅસ્સુતવાસુત્તં

૬૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો ઇમસ્મિં ચાતુમહાભૂતિકસ્મિં કાયસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યપિ વિરજ્જેય્યપિ વિમુચ્ચેય્યપિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિસ્સતિ, ભિક્ખવે, ઇમસ્સ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ આચયોપિ અપચયોપિ આદાનમ્પિ નિક્ખેપનમ્પિ. તસ્મા તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નિબ્બિન્દેય્યપિ વિરજ્જેય્યપિ વિમુચ્ચેય્યપિ. યઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ ચિત્તં ઇતિપિ, મનો ઇતિપિ, વિઞ્ઞાણં ઇતિપિ, તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નાલં નિબ્બિન્દિતું નાલં વિરજ્જિતું નાલં વિમુચ્ચિતું. તં કિસ્સ હેતુ? દીઘરત્તઞ્હેતં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ અજ્ઝોસિતં મમાયિતં પરામટ્ઠં – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ. તસ્મા તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નાલં નિબ્બિન્દિતું નાલં વિરજ્જિતું નાલં વિમુચ્ચિતું’’.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદંયેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ – ‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’તિ. સુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખવેદના. તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખવેદના સા નિરુજ્ઝતિ સા વૂપસમ્મતિ. દુક્ખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખવેદના. તસ્સેવ દુક્ખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં દુક્ખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખવેદના સા નિરુજ્ઝતિ સા વૂપસમ્મતિ. અદુક્ખમસુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખવેદના. તસ્સેવ અદુક્ખમસુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં અદુક્ખમસુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખવેદના સા નિરુજ્ઝતિ સા વૂપસમ્મતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં કટ્ઠાનં સઙ્ઘટ્ટનસમોધાના ઉસ્મા જાયતિ તેજો અભિનિબ્બત્તતિ. તેસંયેવ દ્વિન્નં કટ્ઠાનં નાનાકતવિનિબ્ભોગા [નાનાભાવાવિનિક્ખેપા (સી. પી.) મ. નિ. ૩.૩૫૭] યા તજ્જા ઉસ્મા સા નિરુજ્ઝતિ સા વૂપસમ્મતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખવેદના. તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખવેદના સા નિરુજ્ઝતિ સા વૂપસમ્મતિ…પે… અદુક્ખમસુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખવેદના. તસ્સેવ અદુક્ખમસુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં અદુક્ખમસુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખવેદના સા નિરુજ્ઝતિ સા વૂપસમ્મતિ.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ; નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. દુતિયં.

૩. પુત્તમંસૂપમસુત્તં

૬૩. સાવત્થિયં …પે… ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો? કબળીકારો આહારો ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય’’.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, કબળીકારો આહારો દટ્ઠબ્બો? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દ્વે જાયમ્પતિકા [જયમ્પતિકા (સી. પી.) ટીકા ઓલોકેતબ્બા] પરિત્તં સમ્બલં આદાય કન્તારમગ્ગં પટિપજ્જેય્યું. તેસમસ્સ એકપુત્તકો પિયો મનાપો. અથ ખો તેસં, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં જાયમ્પતિકાનં કન્તારગતાનં યા પરિત્તા સમ્બલમત્તા, સા પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય. સિયા ચ નેસં કન્તારાવસેસો અનતિણ્ણો. અથ ખો તેસં, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં જાયમ્પતિકાનં એવમસ્સ – ‘અમ્હાકં ખો યા પરિત્તા સમ્બલમત્તા સા પરિક્ખીણા પરિયાદિણ્ણા [પરિયાદિન્ના (સ્યા. કં.)]. અત્થિ ચાયં કન્તારાવસેસો અનિત્તિણ્ણો [અનિત્થિણ્ણો (સ્યા. કં.), અનતિણ્ણો (ક.)]. યંનૂન મયં ઇમં એકપુત્તકં પિયં મનાપં વધિત્વા વલ્લૂરઞ્ચ સોણ્ડિકઞ્ચ કરિત્વા પુત્તમંસાનિ ખાદન્તા એવં તં કન્તારાવસેસં નિત્થરેય્યામ, મા સબ્બેવ તયો વિનસ્સિમ્હા’તિ. અથ ખો તે, ભિક્ખવે, દ્વે જાયમ્પતિકા તં એકપુત્તકં પિયં મનાપં વધિત્વા વલ્લૂરઞ્ચ સોણ્ડિકઞ્ચ કરિત્વા પુત્તમંસાનિ ખાદન્તા એવં તં કન્તારાવસેસં નિત્થરેય્યું. તે પુત્તમંસાનિ ચેવ ખાદેય્યું, ઉરે ચ પટિપિસેય્યું – ‘કહં, એકપુત્તક, કહં, એકપુત્તકા’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તે દવાય વા આહારં આહારેય્યું, મદાય વા આહારં આહારેય્યું, મણ્ડનાય વા આહારં આહારેય્યું, વિભૂસનાય વા આહારં આહારેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘નનુ તે, ભિક્ખવે, યાવદેવ કન્તારસ્સ નિત્થરણત્થાય આહારં આહારેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, કબળીકારો આહારો દટ્ઠબ્બો’’તિ વદામિ. કબળીકારે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતિ. પઞ્ચકામગુણિકે રાગે પરિઞ્ઞાતે નત્થિ તં સંયોજનં યેન સંયોજનેન સંયુત્તો અરિયસાવકો પુન ઇમં લોકં આગચ્છેય્ય.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ફસ્સાહારો દટ્ઠબ્બો? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગાવી નિચ્ચમ્મા કુટ્ટં ચે [કુડ્ડઞ્ચે (સી. સ્યા. કં. પી.)] નિસ્સાય તિટ્ઠેય્ય. યે કુટ્ટનિસ્સિતા પાણા તે નં ખાદેય્યું. રુક્ખં ચે નિસ્સાય તિટ્ઠેય્ય, યે રુક્ખનિસ્સિતા પાણા તે નં ખાદેય્યું. ઉદકં ચે નિસ્સાય તિટ્ઠેય્ય, યે ઉદકનિસ્સિતા પાણા તે નં ખાદેય્યું. આકાસં ચે નિસ્સાય તિટ્ઠેય્ય, યે આકાસનિસ્સિતા પાણા તે નં ખાદેય્યું. યં યદેવ હિ સા, ભિક્ખવે, ગાવી નિચ્ચમ્મા નિસ્સાય તિટ્ઠેય્ય, યે તન્નિસ્સિતા [યે તન્નિસ્સિતા તન્નિસ્સિતા (સી. સ્યા. કં. પી.)] પાણા તે નં ખાદેય્યું. એવમેવ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ‘‘ફસ્સાહારો દટ્ઠબ્બો’’તિ વદામિ. ફસ્સે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે તિસ્સો વેદના પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ. તીસુ વેદનાસુ પરિઞ્ઞાતાસુ અરિયસાવકસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીયન્તિ [ઉત્તરિંકરણીયન્તિ (સી. પી.)] વદામિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, મનોસઞ્ચેતનાહારો દટ્ઠબ્બો? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગારકાસુ સાધિકપોરિસા પુણ્ણા અઙ્ગારાનં વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનં. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપ્પટિકૂલો. તમેનં દ્વે બલવન્તો પુરિસા નાનાબાહાસુ ગહેત્વા તં અઙ્ગારકાસું ઉપકડ્ઢેય્યું. અથ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ આરકાવસ્સ ચેતના આરકા પત્થના આરકા પણિધિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ હોતિ – ‘ઇમં ચાહં અઙ્ગારકાસું પપતિસ્સામિ, તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છામિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’ન્તિ. એવમેવ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ‘મનોસઞ્ચેતનાહારો દટ્ઠબ્બો’તિ વદામિ. મનોસઞ્ચેતનાય, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે તિસ્સો તણ્હા પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ. તીસુ તણ્હાસુ પરિઞ્ઞાતાસુ અરિયસાવકસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીયન્તિ વદામિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણાહારો દટ્ઠબ્બો? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્યું – ‘અયં તે, દેવ, ચોરો આગુચારી, ઇમસ્સ યં ઇચ્છસિ તં દણ્ડં પણેહી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ, ભો, ઇમં પુરિસં પુબ્બણ્હસમયં સત્તિસતેન હનથા’તિ. તમેનં પુબ્બણ્હસમયં સત્તિસતેન હનેય્યું. અથ રાજા મજ્ઝન્હિકસમયં એવં વદેય્ય – ‘અમ્ભો, કથં સો પુરિસો’તિ? ‘તથેવ, દેવ, જીવતી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ, ભો, તં પુરિસં મજ્ઝન્હિકસમયં સત્તિસતેન હનથા’તિ. તમેનં મજ્ઝન્હિકસમયં સત્તિસતેન હનેય્યું. અથ રાજા સાયન્હસમયં એવં વદેય્ય – ‘અમ્ભો, કથં સો પુરિસો’તિ? ‘તથેવ, દેવ, જીવતી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ, ભો, તં પુરિસં સાયન્હસમયં સત્તિસતેન હનથા’તિ. તમેનં સાયન્હસમયં સત્તિસતેન હનેય્યું. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો દિવસં તીહિ સત્તિસતેહિ હઞ્ઞમાનો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથા’’તિ? ‘‘એકિસ્સાપિ, ભન્તે, સત્તિયા હઞ્ઞમાનો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથ; કો પન વાદો તીહિ સત્તિસતેહિ હઞ્ઞમાનો’’તિ! ‘‘એવમેવ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણાહારો દટ્ઠબ્બોતિ વદામિ. વિઞ્ઞાણે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે નામરૂપં પરિઞ્ઞાતં હોતિ, નામરૂપે પરિઞ્ઞાતે અરિયસાવકસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીયન્તિ વદામી’’તિ. તતિયં.

૪. અત્થિરાગસુત્તં

૬૪. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો? કબળીકારો આહારો ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય’’.

‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સદરં સઉપાયાસન્તિ વદામિ.

‘‘ફસ્સે ચે, ભિક્ખવે, આહારે…પે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે… વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સદરં સઉપાયાસન્તિ વદામિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રજકો વા ચિત્તકારકો વા સતિ રજનાય વા લાખાય વા હલિદ્દિયા વા નીલિયા વા મઞ્જિટ્ઠાય વા સુપરિમટ્ઠે વા ફલકે ભિત્તિયા વા દુસ્સપટ્ટે વા ઇત્થિરૂપં વા પુરિસરૂપં વા અભિનિમ્મિનેય્ય સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, કબળીકારે ચે આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સદરં સઉપાયાસન્તિ વદામિ.

‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે નત્થિ રાગો નત્થિ નન્દી નત્થિ તણ્હા, અપ્પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં. યત્થ અપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં, નત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ નત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, નત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ નત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, નત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ નત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, નત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ નત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, અસોકં તં, ભિક્ખવે, અદરં અનુપાયાસન્તિ વદામિ.

‘‘ફસ્સે ચે, ભિક્ખવે, આહારે…પે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે… વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે નત્થિ રાગો નત્થિ નન્દી નત્થિ તણ્હા, અપ્પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં. યત્થ અપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં, નત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ નત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, નત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ નત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, નત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ નત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, નત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ નત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, અસોકં તં, ભિક્ખવે, અદરં અનુપાયાસન્તિ વદામિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કૂટાગારં વા કૂટાગારસાલં વા ઉત્તરાય વા દક્ખિણાય વા પાચીનાય વા વાતપાના સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે વાતપાનેન રસ્મિ પવિસિત્વા ક્વાસ્સ પતિટ્ઠિતા’’ [કત્થ પતિટ્ઠિતા (ક.)] તિ? ‘‘પચ્છિમાયં, ભન્તે, ભિત્તિય’’ન્તિ. ‘‘પચ્છિમા ચે, ભિક્ખવે, ભિત્તિ નાસ્સ ક્વાસ્સ પતિટ્ઠિતા’’તિ? ‘‘પથવિયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘પથવી ચે, ભિક્ખવે, નાસ્સ ક્વાસ્સ પતિટ્ઠિતા’’તિ? ‘‘આપસ્મિં, ભન્તે’’તિ. ‘‘આપો ચે, ભિક્ખવે, નાસ્સ ક્વાસ્સ પતિટ્ઠિતા’’તિ? ‘‘અપ્પતિટ્ઠિતા, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, કબળીકારે ચે આહારે નત્થિ રાગો નત્થિ નન્દી નત્થિ તણ્હા…પે….

‘‘ફસ્સે ચે, ભિક્ખવે, આહારે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે… વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે નત્થિ રાગો નત્થિ નન્દી નત્થિ તણ્હા, અપ્પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં. યત્થ અપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં, નત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ નત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, નત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ નત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, નત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ નત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, નત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ નત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં અસોકં તં, ભિક્ખવે, અદરં અનુપાયાસન્તિ વદામી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. નગરસુત્તં

૬૫. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘પુબ્બે મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કિચ્છા વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ. અથ ચ પનિમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સ. કુદાસ્સુ નામ ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયિસ્સતિ જરામરણસ્સા’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતિ, કિંપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જાતિ હોતિ…પે… ભવો હોતિ… ઉપાદાનં હોતિ… તણ્હા હોતિ… વેદના હોતિ… ફસ્સો હોતિ… સળાયતનં હોતિ… નામરૂપં હોતિ… કિંપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વિઞ્ઞાણે ખો સતિ નામરૂપં હોતિ, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ, કિંપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ, નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’’ન્તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – પચ્ચુદાવત્તતિ ખો ઇદં વિઞ્ઞાણં નામરૂપમ્હા ન પરં ગચ્છતિ. એત્તાવતા જાયેથ વા જીયેથ વા મીયેથ વા ચવેથ વા ઉપપજ્જેથ વા, યદિદં નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં; વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં; નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં; સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. ‘સમુદયો, સમુદયો’તિ ખો મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ ઞાણં ઉદપાદિ પઞ્ઞા ઉદપાદિ વિજ્જા ઉદપાદિ આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ, જરામરણં ન હોતિ; કિસ્સ નિરોધા જરામરણનિરોધો’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો અસતિ, જરામરણં ન હોતિ; જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’તિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ જાતિ ન હોતિ…પે… ભવો ન હોતિ… ઉપાદાનં ન હોતિ… તણ્હા ન હોતિ… વેદના ન હોતિ… ફસ્સો ન હોતિ… સળાયતનં ન હોતિ… નામરૂપં ન હોતિ. કિસ્સ નિરોધા નામરૂપનિરોધો’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વિઞ્ઞાણે ખો અસતિ, નામરૂપં ન હોતિ; વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો’’’તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ; કિસ્સ નિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો અસતિ, વિઞ્ઞાણં ન હોતિ; નામરૂપનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’’તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – અધિગતો ખો મ્યાયં મગ્ગો બોધાય યદિદં – નામરૂપનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો; વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો; નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો; સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. ‘નિરોધો, નિરોધો’તિ ખો મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ ઞાણં ઉદપાદિ પઞ્ઞા ઉદપાદિ વિજ્જા ઉદપાદિ આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અરઞ્ઞે પવને ચરમાનો પસ્સેય્ય પુરાણં મગ્ગં પુરાણઞ્જસં પુબ્બકેહિ મનુસ્સેહિ અનુયાતં. સો તમનુગચ્છેય્ય. તમનુગચ્છન્તો પસ્સેય્ય પુરાણં નગરં પુરાણં રાજધાનિં પુબ્બકેહિ મનુસ્સેહિ અજ્ઝાવુટ્ઠં [અજ્ઝાવુત્થં (સી. સ્યા. કં. પી.)] આરામસમ્પન્નં વનસમ્પન્નં પોક્ખરણીસમ્પન્નં ઉદ્ધાપવન્તં [ઉદ્દાપવન્તં (સી. સ્યા. કં. પી.)] રમણીયં. અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો રઞ્ઞો વા રાજમહામત્તસ્સ વા આરોચેય્ય – ‘યગ્ઘે, ભન્તે, જાનેય્યાસિ – અહં અદ્દસં અરઞ્ઞે પવને ચરમાનો પુરાણં મગ્ગં પુરાણઞ્જસં પુબ્બકેહિ મનુસ્સેહિ અનુયાતં તમનુગચ્છિં. તમનુગચ્છન્તો અદ્દસં પુરાણં નગરં પુરાણં રાજધાનિં પુબ્બકેહિ મનુસ્સેહિ અજ્ઝાવુટ્ઠં આરામસમ્પન્નં વનસમ્પન્નં પોક્ખરણીસમ્પન્નં ઉદ્ધાપવન્તં રમણીયં. તં, ભન્તે, નગરં માપેહી’તિ. અથ ખો સો, ભિક્ખવે, રાજા વા રાજમહામત્તો વા તં નગરં માપેય્ય. તદસ્સ નગરં અપરેન સમયેન ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ બાહુજઞ્ઞં આકિણ્ણમનુસ્સં વુદ્ધિવેપુલ્લપ્પત્તં. એવમેવ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, અદ્દસં પુરાણં મગ્ગં પુરાણઞ્જસં પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાતં.

‘‘કતમો ચ સો, ભિક્ખવે, પુરાણમગ્ગો પુરાણઞ્જસો પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાતો? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં ખો સો, ભિક્ખવે, પુરાણમગ્ગો પુરાણઞ્જસો પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાતો, તમનુગચ્છિં; તમનુગચ્છન્તો જરામરણં અબ્ભઞ્ઞાસિં; જરામરણસમુદયં અબ્ભઞ્ઞાસિં; જરામરણનિરોધં અબ્ભઞ્ઞાસિં; જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞાસિં. તમનુગચ્છિં; તમનુગચ્છન્તો જાતિં અબ્ભઞ્ઞાસિં…પે… ભવં અબ્ભઞ્ઞાસિં… ઉપાદાનં અબ્ભઞ્ઞાસિં… તણ્હં અબ્ભઞ્ઞાસિં… વેદનં અબ્ભઞ્ઞાસિં… ફસ્સં અબ્ભઞ્ઞાસિં… સળાયતનં અબ્ભઞ્ઞાસિં… નામરૂપં અબ્ભઞ્ઞાસિં… વિઞ્ઞાણં અબ્ભઞ્ઞાસિં. તમનુગચ્છિં; તમનુગચ્છન્તો સઙ્ખારે અબ્ભઞ્ઞાસિં; સઙ્ખારસમુદયં અબ્ભઞ્ઞાસિં; સઙ્ખારનિરોધં અબ્ભઞ્ઞાસિં; સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞાસિં. તદભિઞ્ઞા આચિક્ખિં ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. તયિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. સમ્મસસુત્તં

૬૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કુરૂસુ વિહરતિ કમ્માસધમ્મં નામ કુરૂનં નિગમો. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સમ્મસથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, અન્તરં સમ્મસ’’ન્તિ [અન્તરા સમ્મસનન્તિ (સી.)]. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, સમ્મસામિ અન્તરં સમ્મસ’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, સમ્મસસિ અન્તરં સમ્મસ’’ન્તિ? અથ ખો સો ભિક્ખુ બ્યાકાસિ. યથા સો ભિક્ખુ બ્યાકાસિ ન સો ભિક્ખુ ભગવતો ચિત્તં આરાધેસિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો; એતસ્સ, સુગત, કાલો; યં ભગવા અન્તરં સમ્મસં ભાસેય્ય. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેનહાનન્દ, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્મસમાનો સમ્મસતિ અન્તરં સમ્મસં [સમ્મસનં (સી.)] – ‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતિ જરામરણં. ઇદં ખો દુક્ખં કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં, કિસ્મિં સતિ જરામરણં હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જરામરણં ન હોતી’તિ? સો સમ્મસમાનો એવં જાનાતિ – ‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતિ જરામરણં. ઇદં ખો દુક્ખં ઉપધિનિદાનં ઉપધિસમુદયં ઉપધિજાતિકં ઉપધિપભવં, ઉપધિસ્મિં સતિ જરામરણં હોતિ, ઉપધિસ્મિં અસતિ જરામરણં ન હોતી’તિ. સો જરામરણઞ્ચ પજાનાતિ જરામરણસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ જરામરણનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ યા ચ જરામરણનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ. તથાપટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો જરામરણનિરોધાય.

‘‘અથાપરં સમ્મસમાનો સમ્મસતિ અન્તરં સમ્મસં – ‘ઉપધિ પનાયં કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો, કિસ્મિં સતિ ઉપધિ હોતિ, કિસ્મિં અસતિ ઉપધિ ન હોતી’તિ? સો સમ્મસમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઉપધિ તણ્હાનિદાનો તણ્હાસમુદયો તણ્હાજાતિકો તણ્હાપભવો, તણ્હાય સતિ ઉપધિ હોતિ, તણ્હાય અસતિ ઉપધિ ન હોતી’તિ. સો ઉપધિઞ્ચ પજાનાતિ ઉપધિસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ ઉપધિનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ યા ચ ઉપધિનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ. તથા પટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો ઉપધિનિરોધાય.

‘‘અથાપરં સમ્મસમાનો સમ્મસતિ અન્તરં સમ્મસં – ‘તણ્હા પનાયં કત્થ ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, કત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’તિ? સો સમ્મસમાનો એવં જાનાતિ – યં ખો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતિ. કિઞ્ચ લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં? ચક્ખું લોકે પિયરૂપં, સાતરૂપં. એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતિ. સોતં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં…પે… ઘાનં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં… જિવ્હા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં… કાયો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં… મનો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ એત્થ નિવિસમાના નિવિસતિ.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં નિચ્ચતો અદ્દક્ખું સુખતો અદ્દક્ખું અત્તતો અદ્દક્ખું આરોગ્યતો અદ્દક્ખું ખેમતો અદ્દક્ખું. તે તણ્હં વડ્ઢેસું. યે તણ્હં વડ્ઢેસું તે ઉપધિં વડ્ઢેસું. યે ઉપધિં વડ્ઢેસું તે દુક્ખં વડ્ઢેસું. યે દુક્ખં વડ્ઢેસું તે ન પરિમુચ્ચિંસુ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચિંસુ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં નિચ્ચતો દક્ખિસ્સન્તિ [દક્ખિન્તિ (સી.)] સુખતો દક્ખિસ્સન્તિ અત્તતો દક્ખિસ્સન્તિ આરોગ્યતો દક્ખિસ્સન્તિ ખેમતો દક્ખિસ્સન્તિ. તે તણ્હં વડ્ઢિસ્સન્તિ. યે તણ્હં વડ્ઢિસ્સન્તિ તે ઉપધિં વડ્ઢિસ્સન્તિ. યે ઉપધિં વડ્ઢિસ્સન્તિ તે દુક્ખં વડ્ઢિસ્સન્તિ. યે દુક્ખં વડ્ઢિસ્સન્તિ તે ન પરિમુચ્ચિસ્સન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચિસ્સન્તિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં નિચ્ચતો પસ્સન્તિ સુખતો પસ્સન્તિ અત્તતો પસ્સન્તિ આરોગ્યતો પસ્સન્તિ ખેમતો પસ્સન્તિ. તે તણ્હં વડ્ઢેન્તિ. યે તણ્હં વડ્ઢેન્તિ તે ઉપધિં વડ્ઢેન્તિ. યે ઉપધિં વડ્ઢેન્તિ તે દુક્ખં વડ્ઢેન્તિ. યે દુક્ખં વડ્ઢેન્તિ તે ન પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આપાનીયકંસો વણ્ણસમ્પન્નો ગન્ધસમ્પન્નો રસસમ્પન્નો. સો ચ ખો વિસેન સંસટ્ઠો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઘમ્માભિતત્તો ઘમ્મપરેતો કિલન્તો તસિતો પિપાસિતો. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અયં તે, અમ્ભો પુરિસ, આપાનીયકંસો વણ્ણસમ્પન્નો ગન્ધસમ્પન્નો રસસમ્પન્નો; સો ચ ખો વિસેન સંસટ્ઠો. સચે આકઙ્ખસિ પિવ. પિવતો હિ ખો તં છાદેસ્સતિ વણ્ણેનપિ ગન્ધેનપિ રસેનપિ, પિવિત્વા ચ પન તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છસિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’ન્તિ. સો તં આપાનીયકંસં સહસા અપ્પટિસઙ્ખા પિવેય્ય, નપ્પટિનિસ્સજ્જેય્ય. સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યે હિ કેચિ અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં…પે… અનાગતમદ્ધાનં…પે… એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં નિચ્ચતો પસ્સન્તિ સુખતો પસ્સન્તિ અત્તતો પસ્સન્તિ આરોગ્યતો પસ્સન્તિ ખેમતો પસ્સન્તિ, તે તણ્હં વડ્ઢેન્તિ. યે તણ્હં વડ્ઢેન્તિ તે ઉપધિં વડ્ઢેન્તિ. યે ઉપધિં વડ્ઢેન્તિ તે દુક્ખં વડ્ઢેન્તિ. યે દુક્ખં વડ્ઢેન્તિ તે ન પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં અનિચ્ચતો અદ્દક્ખું દુક્ખતો અદ્દક્ખું અનત્તતો અદ્દક્ખું રોગતો અદ્દક્ખું ભયતો અદ્દક્ખું, તે તણ્હં પજહિંસુ. યે તણ્હં પજહિંસુ તે ઉપધિં પજહિંસુ. યે ઉપધિં પજહિંસુ તે દુક્ખં પજહિંસુ. યે દુક્ખં પજહિંસુ તે પરિમુચ્ચિંસુ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, પરિમુચ્ચિંસુ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં અનિચ્ચતો દક્ખિસ્સન્તિ દુક્ખતો દક્ખિસ્સન્તિ અનત્તતો દક્ખિસ્સન્તિ રોગતો દક્ખિસ્સન્તિ ભયતો દક્ખિસ્સન્તિ, તે તણ્હં પજહિસ્સન્તિ. યે તણ્હં પજહિસ્સન્તિ…પે… પરિમુચ્ચિસ્સન્તિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં અનિચ્ચતો પસ્સન્તિ દુક્ખતો પસ્સન્તિ અનત્તતો પસ્સન્તિ રોગતો પસ્સન્તિ ભયતો પસ્સન્તિ, તે તણ્હં પજહન્તિ. યે તણ્હં પજહન્તિ તે ઉપધિં પજહન્તિ. યે ઉપધિં પજહન્તિ તે દુક્ખં પજહન્તિ. યે દુક્ખં પજહન્તિ તે પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આપાનીયકંસો વણ્ણસમ્પન્નો ગન્ધસમ્પન્નો રસસમ્પન્નો. સો ચ ખો વિસેન સંસટ્ઠો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઘમ્માભિતત્તો ઘમ્મપરેતો કિલન્તો તસિતો પિપાસિતો. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અયં તે, અમ્ભો પુરિસ, આપાનીયકંસો વણ્ણસમ્પન્નો ગન્ધસમ્પન્નો રસસમ્પન્નો સો ચ ખો વિસેન સંસટ્ઠો. સચે આકઙ્ખસિ પિવ. પિવતો હિ ખો તં છાદેસ્સતિ વણ્ણેનપિ ગન્ધેનપિ રસેનપિ; પિવિત્વા ચ પન તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છસિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ એવમસ્સ – ‘સક્કા ખો મે અયં સુરાપિપાસિતા [સુરાપિપાસા (?)] પાનીયેન વા વિનેતું દધિમણ્ડકેન વા વિનેતું ભટ્ઠલોણિકાય [મટ્ઠલોણિકાય (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા વિનેતું લોણસોવીરકેન વા વિનેતું, ન ત્વેવાહં તં પિવેય્યં, યં મમ અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’તિ. સો તં આપાનીયકંસં પટિસઙ્ખા ન પિવેય્ય, પટિનિસ્સજ્જેય્ય. સો તતોનિદાનં ન મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યે હિ કેચિ અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં અનિચ્ચતો અદ્દક્ખું દુક્ખતો અદ્દક્ખું અનત્તતો અદ્દક્ખું રોગતો અદ્દક્ખું ભયતો અદ્દક્ખું, તે તણ્હં પજહિંસુ. યે તણ્હં પજહિંસુ તે ઉપધિં પજહિંસુ. યે ઉપધિં પજહિંસુ તે દુક્ખં પજહિંસુ. યે દુક્ખં પજહિંસુ તે પરિમુચ્ચિંસુ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, પરિમુચ્ચિંસુ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં…પે… એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં તં અનિચ્ચતો પસ્સન્તિ દુક્ખતો પસ્સન્તિ અનત્તતો પસ્સન્તિ રોગતો પસ્સન્તિ ભયતો પસ્સન્તિ, તે તણ્હં પજહન્તિ. યે તણ્હં પજહન્તિ તે ઉપધિં પજહન્તિ. યે ઉપધિં પજહન્તિ તે દુક્ખં પજહન્તિ. યે દુક્ખં પજહન્તિ તે પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્માતિ વદામી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. નળકલાપીસુત્તં

૬૭. એકં સમયં આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાકોટ્ઠિકો [મહાકોટ્ઠિતો (સી. સ્યા. કં. પી.)] બારાણસિયં વિહરન્તિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, સયંકતં જરામરણં, પરંકતં જરામરણં, સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ જરામરણં, ઉદાહુ અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં જરામરણ’’ન્તિ? ‘‘ન ખો, આવુસો કોટ્ઠિક, સયંકતં જરામરણં, ન પરંકતં જરામરણં, ન સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ જરામરણં, નાપિ અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં જરામરણં. અપિ ચ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, સયંકતા જાતિ, પરંકતા જાતિ, સયંકતા ચ પરંકતા ચ જાતિ, ઉદાહુ અસયંકારા અપરંકારા અધિચ્ચસમુપ્પન્ના જાતી’’તિ? ‘‘ન ખો, આવુસો કોટ્ઠિક, સયંકતા જાતિ, ન પરંકતા જાતિ, ન સયંકતા ચ પરંકતા ચ જાતિ, નાપિ અસયંકારા અપરંકારા અધિચ્ચસમુપ્પન્ના જાતિ. અપિ ચ, ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, સયંકતો ભવો…પે… સયંકતં ઉપાદાનં… સયંકતા તણ્હા… સયંકતા વેદના… સયંકતો ફસ્સો… સયંકતં સળાયતનં… સયંકતં નામરૂપં, પરંકતં નામરૂપં, સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ નામરૂપં, ઉદાહુ અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં નામરૂપ’’ન્તિ? ‘‘ન ખો, આવુસો કોટ્ઠિક, સયંકતં નામરૂપં, ન પરંકતં નામરૂપં, ન સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ નામરૂપં, નાપિ અસયંકારં અપરંકારં, અધિચ્ચસમુપ્પન્નં નામરૂપં. અપિ ચ, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, સયઙ્કતં વિઞ્ઞાણં, પરઙ્કતં વિઞ્ઞાણં, સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, ઉદાહુ અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘ન ખો, આવુસો કોટ્ઠિક, સયંકતં વિઞ્ઞાણં, ન પરંકતં વિઞ્ઞાણં ન સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, નાપિ અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં. અપિ ચ, નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘ઇદાનેવ ખો મયં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં એવં આજાનામ – ‘ન ખ્વાવુસો કોટ્ઠિક, સયંકતં નામરૂપં, ન પરંકતં નામરૂપં, ન સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ નામરૂપં, નાપિ અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં નામરૂપં. અપિ ચ, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’’ન્તિ.

‘‘ઇદાનેવ ચ પન મયં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં એવં આજાનામ – ‘ન ખ્વાવુસો કોટ્ઠિક, સયંકતં વિઞ્ઞાણં, ન પરંકતં વિઞ્ઞાણં, ન સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, નાપિ અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં. અપિ ચ, નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’’ન્તિ.

‘‘યથા કથં પનાવુસો સારિપુત્ત, ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ? ‘‘તેનહાવુસો, ઉપમં તે કરિસ્સામિ. ઉપમાયપિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં જાનન્તિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, દ્વે નળકલાપિયો અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય તિટ્ઠેય્યું. એવમેવ ખો, આવુસો, નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં; વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં; નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં; સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. તાસં ચે, આવુસો, નળકલાપીનં એકં આકડ્ઢેય્ય, એકા પપતેય્ય; અપરં ચે આકડ્ઢેય્ય, અપરા પપતેય્ય. એવમેવ ખો, આવુસો, નામરૂપનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો; વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો; નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો; સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો સારિપુત્ત; અબ્ભુતં, આવુસો સારિપુત્ત! યાવસુભાસિતં ચિદં આયસ્મતા સારિપુત્તેન. ઇદઞ્ચ પન મયં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં ઇમેહિ છત્તિંસાય વત્થૂહિ અનુમોદામ – ‘જરામરણસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ધમ્મં દેસેતિ, ધમ્મકથિકો ભિક્ખૂતિ અલં વચનાય. જરામરણસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ભિક્ખૂતિ અલં વચનાય. જરામરણસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તો ભિક્ખૂતિ અલં વચનાય. જાતિયા ચે… ભવસ્સ ચે… ઉપાદાનસ્સ ચે… તણ્હાય ચે… વેદનાય ચે… ફસ્સસ્સ ચે… સળાયતનસ્સ ચે… નામરૂપસ્સ ચે… વિઞ્ઞાણસ્સ ચે… સઙ્ખારાનં ચે… અવિજ્જાય ચે, આવુસો, ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ધમ્મં દેસેતિ, ધમ્મકથિકો ભિક્ખૂતિ અલં વચનાય. અવિજ્જાય ચે, આવુસો, ભિક્ખુ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ભિક્ખૂતિ અલં વચનાય. અવિજ્જાય ચે, આવુસો, ભિક્ખુ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તો ભિક્ખૂતિ અલં વચનાયા’’’તિ. સત્તમં.

૮. કોસમ્બિસુત્તં

૬૮. એકં સમયં આયસ્મા ચ મુસિલો [મૂસિલો (સી.), મુસીલો (પી.)] આયસ્મા ચ પવિટ્ઠો [સવિટ્ઠો (સી. પી.)] આયસ્મા ચ નારદો આયસ્મા ચ આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરન્તિ ઘોસિતારામે. અથ ખો આયસ્મા પવિટ્ઠો આયસ્મન્તં મુસિલં એતદવોચ – ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો મુસિલ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો મુસિલસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો મુસિલ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો મુસિલસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘ભવપચ્ચયા જાતીતિ…પે… ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ… તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ… વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ… ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ… સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ… નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ… વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ… સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’’તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો મુસિલ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો મુસિલસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’’તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો મુસિલ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો મુસિલસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘ભવનિરોધા જાતિનિરોધોતિ…પે… ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધોતિ… તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધોતિ… વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધોતિ… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ… સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધોતિ… નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધોતિ… વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધોતિ … સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધોતિ… અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’’તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો મુસિલ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો મુસિલસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’’’ન્તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’’’ન્તિ.

‘‘તેનહાયસ્મા મુસિલો અરહં ખીણાસવો’’તિ? એવં વુત્તે, આયસ્મા મુસિલો તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો આયસ્મા નારદો આયસ્મન્તં પવિટ્ઠં એતદવોચ – ‘‘સાધાવુસો પવિટ્ઠ, અહં એતં પઞ્હં લભેય્યં. મં એતં પઞ્હં પુચ્છ. અહં તે એતં પઞ્હં બ્યાકરિસ્સામી’’તિ. ‘‘લભતાયસ્મા નારદો એતં પઞ્હં. પુચ્છામહં આયસ્મન્તં નારદં એતં પઞ્હં. બ્યાકરોતુ ચ મે આયસ્મા નારદો એતં પઞ્હં’’.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો નારદ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો નારદસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો નારદ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો નારદસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ભવપચ્ચયા જાતિ…પે… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો નારદ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો નારદસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’’તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો નારદ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો નારદસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘ભવનિરોધા જાતિનિરોધોતિ…પે… અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’’તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો નારદ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થાયસ્મતો નારદસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણં – ‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’’’ન્તિ? ‘‘અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો પવિટ્ઠ, સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અહમેતં જાનામિ અહમેતં પસ્સામિ – ‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’’’ન્તિ.

‘‘તેનહાયસ્મા નારદો અરહં ખીણાસવો’’તિ? ‘‘‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ ખો મે, આવુસો, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં, ન ચમ્હિ અરહં ખીણાસવો. સેય્યથાપિ, આવુસો, કન્તારમગ્ગે ઉદપાનો. તત્ર નેવસ્સ રજ્જુ ન ઉદકવારકો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઘમ્માભિતત્તો ઘમ્મપરેતો કિલન્તો તસિતો પિપાસિતો, સો તં ઉદપાનં ઓલોકેય્ય. તસ્સ ‘ઉદક’ન્તિ હિ ખો ઞાણં અસ્સ, ન ચ કાયેન ફુસિત્વા વિહરેય્ય. એવમેવ ખો, આવુસો, ‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં, ન ચમ્હિ અરહં ખીણાસવો’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં પવિટ્ઠં એતદવોચ – ‘‘એવંવાદી [એવંવાદિં (?)] ત્વં, આવુસો પવિટ્ઠ, આયસ્મન્તં નારદં કિં વદેસી’’તિ? ‘‘એવંવાદાહં, આવુસો આનન્દ, આયસ્મન્તં નારદં ન કિઞ્ચિ વદામિ અઞ્ઞત્ર કલ્યાણા અઞ્ઞત્ર કુસલા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ઉપયન્તિસુત્તં

૬૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો…પે… ‘‘મહાસમુદ્દો, ભિક્ખવે, ઉપયન્તો મહાનદિયો ઉપયાપેતિ, મહાનદિયો ઉપયન્તિયો કુન્નદિયો ઉપયાપેન્તિ, કુન્નદિયો ઉપયન્તિયો મહાસોબ્ભે ઉપયાપેન્તિ, મહાસોબ્ભા ઉપયન્તા કુસોબ્ભે ઉપયાપેન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જા ઉપયન્તી સઙ્ખારે ઉપયાપેતિ, સઙ્ખારા ઉપયન્તા વિઞ્ઞાણં ઉપયાપેન્તિ, વિઞ્ઞાણં ઉપયન્તં નામરૂપં ઉપયાપેતિ, નામરૂપં ઉપયન્તં સળાયતનં ઉપયાપેતિ, સળાયતનં ઉપયન્તં ફસ્સં ઉપયાપેતિ, ફસ્સો ઉપયન્તો વેદનં ઉપયાપેતિ, વેદના ઉપયન્તી તણ્હં ઉપયાપેતિ, તણ્હા ઉપયન્તી ઉપાદાનં ઉપયાપેતિ, ઉપાદાનં ઉપયન્તં ભવં ઉપયાપેતિ, ભવો ઉપયન્તો જાતિં ઉપયાપેતિ, જાતિ ઉપયન્તી જરામરણં ઉપયાપેતિ.

‘‘મહાસમુદ્દો, ભિક્ખવે, અપયન્તો મહાનદિયો અપયાપેતિ, મહાનદિયો અપયન્તિયો કુન્નદિયો અપયાપેન્તિ, કુન્નદિયો અપયન્તિયો મહાસોબ્ભે અપયાપેન્તિ, મહાસોબ્ભા અપયન્તા કુસોબ્ભે અપયાપેન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જા અપયન્તી સઙ્ખારે અપયાપેતિ, સઙ્ખારા અપયન્તા વિઞ્ઞાણં અપયાપેન્તિ, વિઞ્ઞાણં અપયન્તં નામરૂપં અપયાપેતિ, નામરૂપં અપયન્તં સળાયતનં અપયાપેતિ, સળાયતનં અપયન્તં ફસ્સં અપયાપેતિ, ફસ્સો અપયન્તો વેદનં અપયાપેતિ, વેદના અપયન્તી તણ્હં અપયાપેતિ, તણ્હા અપયન્તી ઉપાદાનં અપયાપેતિ, ઉપાદાનં અપયન્તં ભવં અપયાપેતિ, ભવો અપયન્તો જાતિં અપયાપેતિ, જાતિ અપયન્તી જરામરણં અપયાપેતી’’તિ. નવમં.

૧૦. સુસિમસુત્તં

૭૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવર-પિણ્ડપાત-સેનાસન-ગિલાનપ્પચ્ચય-ભેસજ્જપરિક્ખારાનં. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવર-પિણ્ડપાત-સેનાસનગિલાનપ્પચ્ચય-ભેસજ્જપરિક્ખારાનં. અઞ્ઞતિત્થિયા પન પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ અગરુકતા અમાનિતા અપૂજિતા અનપચિતા, ન લાભિનો ચીવર-પિણ્ડપાત-સેનાસનગિલાનપ્પચ્ચય-ભેસજ્જપરિક્ખારાનં.

તેન ખો પન સમયેન સુસિમો [સુસીમો (સી. ક.)] પરિબ્બાજકો રાજગહે પટિવસતિ મહતિયા પરિબ્બાજકપરિસાય સદ્ધિં. અથ ખો સુસિમસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ પરિસા સુસિમં પરિબ્બાજકં એતદવોચું – ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો સુસિમ, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં ચર. ત્વં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા અમ્હે વાચેય્યાસિ [વાચેસ્સસિ (પી. ક.)]. તં મયં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા ગિહીનં ભાસિસ્સામ. એવં મયમ્પિ સક્કતા ભવિસ્સામ ગરુકતા માનિતા પૂજિતા અપચિતા લાભિનો ચીવર-પિણ્ડપાતસેનાસન-ગિલાનપ્પચ્ચય-ભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો સુસિમો પરિબ્બાજકો સકાય પરિસાય પટિસ્સુણિત્વા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુસિમો પરિબ્બાજકો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, આવુસો આનન્દ, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે બ્રહ્મચરિયં ચરિતુ’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સુસિમં પરિબ્બાજકં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, ભન્તે, સુસિમો પરિબ્બાજકો એવમાહ – ‘ઇચ્છામહં, આવુસો આનન્દ, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે બ્રહ્મચરિયં ચરિતુ’’ન્તિ. ‘‘તેનહાનન્દ, સુસિમં પબ્બાજેથા’’તિ. અલત્થ ખો સુસિમો પરિબ્બાજકો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞા બ્યાકતા હોતિ – ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામા’’તિ. અસ્સોસિ ખો આયસ્મા સુસિમો – ‘‘સમ્બહુલેહિ કિર ભિક્ખૂહિ ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા સુસિમો યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સુસિમો તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિરાયસ્મન્તેહિ ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામા’’તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ.

‘‘અપિ પન [અપિ નુ (સી. સ્યા. કં.) એવમુપરિપિ] તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોથ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોથ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોથ; આવિભાવં, તિરોભાવં, તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાના ગચ્છથ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોથ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છથ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમથ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસથ પરિમજ્જથ, યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘અપિ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાથ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘અપિ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાથ – સરાગં વા ચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; વીતરાગં વા ચિત્તં વીતરાગં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; સદોસં વા ચિત્તં સદોસં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; વીતદોસં વા ચિત્તં વીતદોસં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; સમોહં વા ચિત્તં સમોહં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; વીતમોહં વા ચિત્તં વીતમોહં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; સંખિત્તં વા ચિત્તં સંખિત્તં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં વિક્ખિત્તં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; મહગ્ગતં વા ચિત્તં મહગ્ગતં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; અમહગ્ગતં વા ચિત્તં અમહગ્ગતં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; સઉત્તરં વા ચિત્તં સઉત્તરં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; અનુત્તરં વા ચિત્તં અનુત્તરં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; સમાહિતં વા ચિત્તં સમાહિતં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; અસમાહિતં વા ચિત્તં અસમાહિતં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; વિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનાથ; અવિમુત્તં વા ચિત્તં અવિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનાથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘અપિ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરથ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તારીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ, અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘અપિ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સથ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાથ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા, અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના; ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા, અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ, ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સથ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘અપિ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા, તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘એત્થ દાનિ આયસ્મન્તો ઇદઞ્ચ વેય્યાકરણં ઇમેસઞ્ચ ધમ્માનં અસમાપત્તિ; ઇદં નો, આવુસો, કથ’’ન્તિ? ‘‘પઞ્ઞાવિમુત્તા ખો મયં, આવુસો સુસિમા’’તિ.

‘‘ન ખ્વાહં ઇમસ્સ આયસ્મન્તાનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. સાધુ મે આયસ્મન્તો તથા ભાસન્તુ યથાહં ઇમસ્સ આયસ્મન્તાનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનેય્ય’’ન્તિ. ‘‘આજાનેય્યાસિ વા ત્વં, આવુસો સુસિમ, ન વા ત્વં આજાનેય્યાસિ અથ ખો પઞ્ઞાવિમુત્તા મય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા સુસિમો ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સુસિમો યાવતકો તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ. ‘‘પુબ્બે ખો, સુસિમ, ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘ન ખ્વાહં, ભન્તે, ઇમસ્સ ભગવતા [ભગવતો (પી.)] સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા તથા ભાસતુ યથાહં ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનેય્ય’’ન્તિ. ‘‘આજાનેય્યાસિ વા ત્વં, સુસિમ, ન વા ત્વં આજાનેય્યાસિ, અથ ખો ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં પુબ્બે, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સુસિમ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સઞ્ઞા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’…પે… ‘‘સઙ્ખારા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તસ્માતિહ, સુસિમ, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં નેતં મમ નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તાતિ; એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યા કાચિ વેદના અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકા વા સુખુમા વા હીના વા પણીતા વા યા દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બા વેદના નેતં મમ નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તાતિ; એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યા કાચિ સઞ્ઞા…પે… યે કેચિ સઙ્ખારા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકા વા સુખુમા વા હીના વા પણીતા વા યે દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બે સઙ્ખારા નેતં મમ નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તાતિ; એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં નેતં મમ નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તાતિ; એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘એવં પસ્સં, સુસિમ, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ, સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’તિ, સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’તિ, સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ, સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ… ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ… સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ… નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ… વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ… સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ, સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’તિ, સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘‘ભવનિરોધા જાતિનિરોધો’તિ સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધોતિ… તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધોતિ… વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધોતિ… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ… સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધોતિ… નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધોતિ… વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધોતિ… સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધોતિ… અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધોતિ, સુસિમ, પસ્સસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ પન ત્વં, સુસિમ, એવં જાનન્તો એવં પસ્સન્તો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોસિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોસિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોસિ; આવિભાવં, તિરોભાવં, તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છસિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોસિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાનો ગચ્છસિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમસિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસસિ પરિમજ્જસિ, યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ પન ત્વં, સુસિમ, એવં જાનન્તો એવં પસ્સન્તો દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણસિ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ પન ત્વં, સુસિમ, એવં જાનન્તો એવં પસ્સન્તો પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાસિ – સરાગં વા ચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ પજાનાસિ…પે… વિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનાસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ પન ત્વં, સુસિમ, એવં જાનન્તો એવં પસ્સન્તો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરસિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ પન ત્વં, સુસિમ, એવં જાનન્તો એવં પસ્સન્તો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સસિ ચવમાને…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ પન ત્વં, સુસિમ, એવં જાનન્તો એવં પસ્સન્તો યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે, આરુપ્પા તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એત્થ દાનિ, સુસિમ, ઇદઞ્ચ વેય્યાકરણં ઇમેસઞ્ચ ધમ્માનં અસમાપત્તિ, ઇદં નો, સુસિમ, કથ’’ન્તિ?

અથ ખો આયસ્મા સુસિમો ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, ય્વાહં એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે ધમ્મત્થેનકો પબ્બજિતો. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ.

‘‘તગ્ઘ ત્વં, સુસિમ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યો ત્વં એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે ધમ્મત્થેનકો પબ્બજિતો. સેય્યથાપિ, સુસિમ, ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્યું – ‘અયં તે, દેવ, ચોરો આગુચારી, ઇમસ્સ યં ઇચ્છસિ તં દણ્ડં પણેહી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ, ભો, ઇમં પુરિસં દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિયાય રથિયં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિન્દથા’તિ. તમેનં રઞ્ઞો પુરિસા દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિયાય રથિયં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિન્દેય્યું. તં કિં મઞ્ઞસિ, સુસિમ, અપિ નુ સો પુરિસો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘યં ખો સો, સુસિમ, પુરિસો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથ [પટિસંવેદિયેથ વા, ન વા પટિસંવેદિયેથ (ક.)]. યા એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે ધમ્મત્થેનકસ્સ પબ્બજ્જા, અયં તતો દુક્ખવિપાકતરા ચ કટુકવિપાકતરા ચ, અપિ ચ વિનિપાતાય સંવત્તતિ. યતો ચ ખો ત્વં, સુસિમ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુદ્ધિ હેસા, સુસિમ, અરિયસ્સ વિનયે યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિઞ્ચ [આયતિં (સ્યા. કં.)] સંવરં આપજ્જતી’’તિ. દસમં.

મહાવગ્ગો સત્તમો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે અસ્સુતવતા વુત્તા, પુત્તમંસેન ચાપરં;

અત્થિરાગો ચ નગરં, સમ્મસં નળકલાપિયં;

કોસમ્બી ઉપયન્તિ ચ, દસમો સુસિમેન ચાતિ [દસમો વુત્તો સુસીમેનાતિ (સી.)].