૪. અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તં

૨૪. રાજગહે વિહરતિ વેળુવને. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો તાવ રાજગહે પિણ્ડાય ચરિતું. યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું –

‘‘સન્તાવુસો, સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો સારિપુત્ત, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇધ, પનાવુસો સારિપુત્ત, સમણો ગોતમો કિંવાદી કિમક્ખાયી? કથં બ્યાકરમાના ચ મયં વુત્તવાદિનો ચેવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ અસ્સામ, ન ચ સમણં ગોતમં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો [વાદાનુવાદો (ક.) દી. નિ. ૧.૩૮૧] ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’તિ?

‘‘પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આવુસો, દુક્ખં વુત્તં ભગવતા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો અસ્સ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.

‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.

‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

અસ્સોસિ ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં ઇમં કથાસલ્લાપં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો યાવતકો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં અહોસિ કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘સાધુ સાધુ, આનન્દ, યથા તં સારિપુત્તો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્ય. પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આનન્દ, દુક્ખં વુત્તં મયા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ મે અસ્સ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્ય.

‘‘તત્રાનન્દ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.

‘‘તત્રાનન્દ, યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘એકમિદાહં, આનન્દ, સમયં ઇધેવ રાજગહે વિહરામિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખ્વાહં, આનન્દ, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિં. તસ્સ મય્હં, આનન્દ, એતદહોસિ – ‘અતિપ્પગો ખો તાવ રાજગહે પિણ્ડાય ચરિતું. યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખ્વાહં, આનન્દ, યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નં ખો મં, આનન્દ, તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું –

‘સન્તાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા પરંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. સન્તિ પનાવુસો ગોતમ, એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇધ નો આયસ્મા ગોતમો કિંવાદી કિમક્ખાયી? કથં બ્યાકરમાના ચ મયં વુત્તવાદિનો ચેવ આયસ્મતો ગોતમસ્સ અસ્સામ, ન ચ આયસ્મન્તં ગોતમં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’’તિ?

‘‘એવં વુત્તાહં, આનન્દ, તે અઞ્ઞતિત્થિયે પરિબ્બાજકે એતદવોચં – ‘પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખો, આવુસો, દુક્ખં વુત્તં મયા. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. ઇતિ વદં વુત્તવાદી ચેવ મે અસ્સ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્ય, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્ય, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’’તિ.

‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ તદપિ ફસ્સપચ્ચયા.

‘‘તત્રાવુસો, યે તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા સયંકતં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યેપિ તે…પે… યેપિ તે…પે… યેપિ તે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં દુક્ખં પઞ્ઞપેન્તિ, તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સા પટિસંવેદિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તે! યત્ર હિ નામ એકેન પદેન સબ્બો અત્થો વુત્તો ભવિસ્સતિ. સિયા નુ ખો, ભન્તે, એસેવત્થો વિત્થારેન વુચ્ચમાનો ગમ્ભીરો ચેવ અસ્સ ગમ્ભીરાવભાસો ચા’’તિ?

‘‘તેન હાનન્દ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાતૂ’’તિ. ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જરામરણં, આવુસો આનન્દ, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવ’ન્તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘જરામરણં ખો, આવુસો, જાતિનિદાનં જાતિસમુદયં જાતિજાતિકં જાતિપભવ’ન્તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં.

‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જાતિ પનાવુસો આનન્દ, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘જાતિ ખો, આવુસો, ભવનિદાના ભવસમુદયા ભવજાતિકા ભવપ્પભવા’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં.

‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ભવો પનાવુસો આનન્દ, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘ભવો ખો, આવુસો, ઉપાદાનનિદાનો ઉપાદાનસમુદયો ઉપાદાનજાતિકો ઉપાદાનપ્પભવો’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં.

‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ઉપાદાનં પનાવુસો…પે… તણ્હા પનાવુસો…પે… વેદના પનાવુસો…પે… સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ફસ્સો પનાવુસો આનન્દ, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘ફસ્સો ખો, આવુસો, સળાયતનનિદાનો સળાયતનસમુદયો સળાયતનજાતિકો સળાયતનપ્પભવો’તિ. ‘છન્નંત્વેવ, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા ફસ્સનિરોધો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો; વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો; તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો; ભવનિરોધા જાતિનિરોધો; જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ. ચતુત્થં.