૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પાસાણસુત્તં

૧૪૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા રત્તન્ધકારતિમિસાયં અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતિ, દેવો ચ એકમેકં ફુસાયતિ. અથ ખો મારો પાપિમા ભગવતો ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસં ઉપ્પાદેતુકામો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો અવિદૂરે મહન્તે પાસાણે પદાલેસિ.

અથ ખો ભગવા ‘‘મારો અયં પાપિમા’’ ઇતિ વિદિત્વા મારં પાપિમન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘સચેપિ કેવલં સબ્બં, ગિજ્ઝકૂટં ચલેસ્સસિ [ગળેય્યસિ (સ્યા. કં.), ચલેય્યાસિ (ક.)];

નેવ સમ્માવિમુત્તાનં, બુદ્ધાનં અત્થિ ઇઞ્જિત’’ન્તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા ‘‘જાનાતિ મં ભગવા, જાનાતિ મં સુગતો’’તિ દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૨. કિન્નુસીહસુત્તં

૧૪૮. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેતિ.

અથ ખો મારસ્સ પાપિમતો એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો સમણો ગોતમો મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેતિ. યંનૂનાહં યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમેય્યં વિચક્ખુકમ્માયા’’તિ. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘કિન્નુ સીહોવ નદસિ, પરિસાયં વિસારદો;

પટિમલ્લો હિ તે અત્થિ, વિજિતાવી નુ મઞ્ઞસી’’તિ.

‘‘નદન્તિ વે મહાવીરા, પરિસાસુ વિસારદા;

તથાગતા બલપ્પત્તા, તિણ્ણા લોકે વિસત્તિક’’ન્તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા ‘‘જાનાતિ મં ભગવા, જાનાતિ મં સુગતો’’તિ દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૩. સકલિકસુત્તં

૧૪૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ મદ્દકુચ્છિસ્મિં મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો હોતિ, ભુસા સુદં ભગવતો વેદના વત્તન્તિ સારીરિકા દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા અસાતા અમનાપા. તા સુદં ભગવા સતો સમ્પજાનો અધિવાસેતિ અવિહઞ્ઞમાનો. અથ ખો ભગવા ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેસિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘મન્દિયા નુ ખો સેસિ ઉદાહુ કાવેય્યમત્તો,

અત્થા નુ તે સમ્પચુરા ન સન્તિ;

એકો વિવિત્તે સયનાસનમ્હિ,

નિદ્દામુખો કિમિદં સોપ્પસે વા’’તિ.

‘‘ન મન્દિયા સયામિ નાપિ કાવેય્યમત્તો,

અત્થં સમેચ્ચાહમપેતસોકો;

એકો વિવિત્તે સયનાસનમ્હિ,

સયામહં સબ્બભૂતાનુકમ્પી.

‘‘યેસમ્પિ સલ્લં ઉરસિ પવિટ્ઠં,

મુહું મુહું હદયં વેધમાનં;

તેપીધ સોપ્પં લભરે સસલ્લા,

તસ્મા અહં ન સુપે વીતસલ્લો.

‘‘જગ્ગં ન સઙ્કે નપિ ભેમિ સોત્તું,

રત્તિન્દિવા નાનુતપન્તિ મામં;

હાનિં ન પસ્સામિ કુહિઞ્ચિ લોકે,

તસ્મા સુપે સબ્બભૂતાનુકમ્પી’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા ‘‘જાનાતિ મં ભગવા, જાનાતિ મં સુગતો’’તિ દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૪. પતિરૂપસુત્તં

૧૫૦. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ એકસાલાયં બ્રાહ્મણગામે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા મહતિયા ગિહિપરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેતિ.

અથ ખો મારસ્સ પાપિમતો એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો સમણો ગોતમો મહતિયા ગિહિપરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેતિ. યંનૂનાહં યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમેય્યં વિચક્ખુકમ્માયા’’તિ. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘નેતં તવ પતિરૂપં, યદઞ્ઞમનુસાસસિ;

અનુરોધવિરોધેસુ, મા સજ્જિત્થો તદાચર’’ન્તિ.

‘‘હિતાનુકમ્પી સમ્બુદ્ધો, યદઞ્ઞમનુસાસતિ;

અનુરોધવિરોધેહિ, વિપ્પમુત્તો તથાગતો’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા ‘‘જાનાતિ મં ભગવા, જાનાતિ મં સુગતો’’તિ દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૫. માનસસુત્તં

૧૫૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો;

તેન તં બાધયિસ્સામિ, ન મે સમણ મોક્ખસી’’તિ.

‘‘રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા, ફોટ્ઠબ્બા ચ મનોરમા;

એત્થ મે વિગતો છન્દો, નિહતો ત્વમસિ અન્તકા’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા ‘‘જાનાતિ મં ભગવા, જાનાતિ મં સુગતો’’તિ દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૬. પત્તસુત્તં

૧૫૨. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉપાદાય ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ [સમાદાપેતિ (?)] સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે ચ ભિક્ખૂ અટ્ઠિં કત્વા [અટ્ઠિકત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા [સબ્બચેતસો (સી. સ્યા. કં. પી.), સબ્બં ચેતસા (ક.)] સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ.

અથ ખો મારસ્સ પાપિમતો એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો સમણો ગોતમો પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉપાદાય ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે ચ ભિક્ખૂ અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ. યંનૂનાહં યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમેય્યં વિચક્ખુકમ્માયા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા પત્તા અબ્ભોકાસે નિક્ખિત્તા હોન્તિ. અથ ખો મારો પાપિમા બલીબદ્દવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા યેન તે પત્તા તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘ભિક્ખુ, ભિક્ખુ, એસો બલીબદ્દો પત્તે ભિન્દેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે ભગવા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘ન સો, ભિક્ખુ, બલીબદ્દો. મારો એસો પાપિમા તુમ્હાકં વિચક્ખુકમ્માય આગતો’’તિ. અથ ખો ભગવા ‘‘મારો અયં પાપિમા’’ ઇતિ વિદિત્વા મારં પાપિમન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘રૂપં વેદયિતં સઞ્ઞા, વિઞ્ઞાણં યઞ્ચ સઙ્ખતં;

નેસોહમસ્મિ નેતં મે, એવં તત્થ વિરજ્જતિ.

‘‘એવં વિરત્તં ખેમત્તં, સબ્બસંયોજનાતિગં;

અન્વેસં સબ્બટ્ઠાનેસુ, મારસેનાપિ નાજ્ઝગા’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા…પે… તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૭. છફસ્સાયતનસુત્તં

૧૫૩. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા છન્નં ફસ્સાયતનાનં ઉપાદાય ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે ચ ભિક્ખૂ અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ.

અથ ખો મારસ્સ પાપિમતો એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો સમણો ગોતમો છન્નં ફસ્સાયતનાનં ઉપાદાય ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સપ્પહંસેતિ. તે ચ ભિક્ખૂ અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ. યંનૂનાહં યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમેય્યં વિચક્ખુકમ્માયા’’તિ. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો અવિદૂરે મહન્તં ભયભેરવં સદ્દમકાસિ, અપિસ્સુદં પથવી મઞ્ઞે ઉન્દ્રીયતિ [ઉદ્રીયતિ (સી. સ્યા. કં. પી) ઉ + દર + ય + તિ = ઉદ્રીયતિ]. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘ભિક્ખુ, ભિક્ખુ, એસા પથવી મઞ્ઞે ઉન્દ્રીયતી’’તિ. એવં વુત્તે, ભગવા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘નેસા ભિક્ખુ પથવી ઉન્દ્રીયતિ. મારો એસો પાપિમા તુમ્હાકં વિચક્ખુકમ્માય આગતો’’તિ. અથ ખો ભગવા ‘‘મારો અયં પાપિમા’’ ઇતિ વિદિત્વા મારં પાપિમન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા, ફસ્સા ધમ્મા ચ કેવલા;

એતં લોકામિસં ઘોરં, એત્થ લોકો વિમુચ્છિતો.

‘‘એતઞ્ચ સમતિક્કમ્મ, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

મારધેય્યં અતિક્કમ્મ, આદિચ્ચોવ વિરોચતી’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા…પે… તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૮. પિણ્ડસુત્તં

૧૫૪. એકં સમયં ભગવા મગધેસુ વિહરતિ પઞ્ચસાલાયં બ્રાહ્મણગામે. તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચસાલાયં બ્રાહ્મણગામે કુમારિકાનં પાહુનકાનિ ભવન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચસાલેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા મારેન પાપિમતા અન્વાવિટ્ઠા ભવન્તિ – મા સમણો ગોતમો પિણ્ડમલત્થાતિ.

અથ ખો ભગવા યથાધોતેન પત્તેન પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પાવિસિ તથાધોતેન [યથાધોતેન (?)] પત્તેન પટિક્કમિ. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અપિ ત્વં, સમણ, પિણ્ડમલત્થા’’તિ? ‘‘તથા નુ ત્વં, પાપિમ, અકાસિ યથાહં પિણ્ડં ન લભેય્ય’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભગવા દુતિયમ્પિ પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસતુ. તથાહં કરિસ્સામિ યથા ભગવા પિણ્ડં લચ્છતી’’તિ.

‘‘અપુઞ્ઞં પસવિ મારો, આસજ્જ નં તથાગતં;

કિં નુ મઞ્ઞસિ પાપિમ, ન મે પાપં વિપચ્ચતિ.

‘‘સુસુખં વત જીવામ, યેસં નો નત્થિ કિઞ્ચનં;

પીતિભક્ખા ભવિસ્સામ, દેવા આભસ્સરા યથા’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા ‘‘જાનાતિ મં ભગવા, જાનાતિ મં સુગતો’’તિ દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૯. કસ્સકસુત્તં

૧૫૫. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા ભિક્ખૂનં નિબ્બાનપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે ચ ભિક્ખૂ અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ.

અથ ખો મારસ્સ પાપિમતો એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો સમણો ગોતમો ભિક્ખૂનં નિબ્બાનપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય…પે… યંનૂનાહં યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમેય્યં વિચક્ખુકમ્માયા’’તિ. અથ ખો મારો પાપિમા કસ્સકવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા મહન્તં નઙ્ગલં ખન્ધે કરિત્વા દીઘપાચનયટ્ઠિં ગહેત્વા હટહટકેસો સાણસાટિનિવત્થો કદ્દમમક્ખિતેહિ પાદેહિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અપિ, સમણ, બલીબદ્દે અદ્દસા’’તિ? ‘‘કિં પન, પાપિમ, તે બલીબદ્દેહી’’તિ? ‘‘મમેવ, સમણ, ચક્ખુ, મમ રૂપા, મમ ચક્ખુસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં. કુહિં મે, સમણ, ગન્ત્વા મોક્ખસિ? મમેવ, સમણ, સોતં, મમ સદ્દા…પે… મમેવ, સમણ, ઘાનં, મમ ગન્ધા; મમેવ, સમણ, જિવ્હા, મમ રસા; મમેવ, સમણ, કાયો, મમ ફોટ્ઠબ્બા; મમેવ, સમણ, મનો, મમ ધમ્મા, મમ મનોસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં. કુહિં મે, સમણ, ગન્ત્વા મોક્ખસી’’તિ?

‘‘તવેવ, પાપિમ, ચક્ખુ, તવ રૂપા, તવ ચક્ખુસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં. યત્થ ચ ખો, પાપિમ, નત્થિ ચક્ખુ, નત્થિ રૂપા, નત્થિ ચક્ખુસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં, અગતિ તવ તત્થ, પાપિમ. તવેવ, પાપિમ, સોતં, તવ સદ્દા, તવ સોતસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં. યત્થ ચ ખો, પાપિમ, નત્થિ સોતં, નત્થિ સદ્દા, નત્થિ સોતસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં, અગતિ તવ તત્થ, પાપિમ. તવેવ, પાપિમ, ઘાનં, તવ ગન્ધા, તવ ઘાનસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં. યત્થ ચ ખો, પાપિમ, નત્થિ ઘાનં, નત્થિ ગન્ધા, નત્થિ ઘાનસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં, અગતિ તવ તત્થ, પાપિમ. તવેવ, પાપિમ, જિવ્હા, તવ રસા, તવ જિવ્હાસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં…પે… તવેવ, પાપિમ, કાયો, તવ ફોટ્ઠબ્બા, તવ કાયસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં…પે… તવેવ, પાપિમ, મનો, તવ ધમ્મા, તવ મનોસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં. યત્થ ચ ખો, પાપિમ, નત્થિ મનો, નત્થિ ધમ્મા, નત્થિ મનોસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનં, અગતિ તવ તત્થ, પાપિમા’’તિ.

‘‘યં વદન્તિ મમ યિદન્તિ, યે વદન્તિ મમન્તિ ચ;

એત્થ ચે તે મનો અત્થિ, ન મે સમણ મોક્ખસી’’તિ.

‘‘યં વદન્તિ ન તં મય્હં, યે વદન્તિ ન તે અહં;

એવં પાપિમ જાનાહિ, ન મે મગ્ગમ્પિ દક્ખસી’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા…પે… તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૧૦. રજ્જસુત્તં

૧૫૬. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ હિમવન્તપદેસે [હિમવન્તપસ્સે (સી.)] અરઞ્ઞકુટિકાયં. અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘સક્કા નુ ખો રજ્જં કારેતું અહનં અઘાતયં અજિનં અજાપયં અસોચં અસોચાપયં ધમ્મેના’’તિ?

અથ ખો મારો પાપિમા ભગવતો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કારેતુ, ભન્તે, ભગવા રજ્જં, કારેતુ, સુગતો, રજ્જં અહનં અઘાતયં અજિનં અજાપયં અસોચં અસોચાપયં ધમ્મેના’’તિ. ‘‘કિં પન મે ત્વં, પાપિમ, પસ્સસિ યં મં ત્વં એવં વદેસિ – ‘કારેતુ, ભન્તે, ભગવા રજ્જં, કારેતુ સુગતો, રજ્જં અહનં અઘાતયં અજિનં અજાપયં અસોચં અસોચાપયં ધમ્મેના’’’તિ? ‘‘ભગવતા ખો, ભન્તે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા. આકઙ્ખમાનો ચ, ભન્તે, ભગવા હિમવન્તં પબ્બતરાજં સુવણ્ણં ત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય સુવણ્ણઞ્ચ પનસ્સા’’તિ [સુવણ્ણપબ્બતસ્સાતિ (સી. સ્યા. કં.), સુવણ્ણઞ્ચ પબ્બતસ્સાતિ (પી.)].

‘‘પબ્બતસ્સ સુવણ્ણસ્સ, જાતરૂપસ્સ કેવલો;

દ્વિત્તાવ નાલમેકસ્સ, ઇતિ વિદ્વા સમઞ્ચરે.

‘‘યો દુક્ખમદ્દક્ખિ યતોનિદાનં,

કામેસુ સો જન્તુ કથં નમેય્ય;

ઉપધિં વિદિત્વા સઙ્ગોતિ લોકે,

તસ્સેવ જન્તુ વિનયાય સિક્ખે’’તિ.

અથ ખો મારો પાપિમા ‘‘જાનાતિ મં ભગવા, જાનાતિ મં સુગતો’’તિ દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયીતિ.

દુતિયો વગ્ગો.

તસ્સુદ્દાનં –

પાસાણો સીહો સકલિકં [સક્ખલિકં (ક.)], પતિરૂપઞ્ચ માનસં;

પત્તં આયતનં પિણ્ડં, કસ્સકં રજ્જેન તે દસાતિ.