૧. પુગ્ગલસુત્તં

૧૩૨. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભગવા એતદવોચ – ‘‘ચત્તારોમે, મહારાજ, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? તમોતમપરાયનો, તમોજોતિપરાયનો, જોતિતમપરાયનો, જોતિજોતિપરાયનો’’.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ પુગ્ગલો તમોતમપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ચણ્ડાલકુલે વા વેનકુલે [વેણકુલે (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા નેસાદકુલે વા રથકારકુલે વા પુક્કુસકુલે વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો [બહ્વાબાધો (ક.)] કાણો વા કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો અન્ધકારા વા અન્ધકારં ગચ્છેય્ય, તમા વા તમં ગચ્છેય્ય, લોહિતમલા વા લોહિતમલં ગચ્છેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો તમોતમપરાયનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, પુગ્ગલો તમોજોતિપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ચણ્ડાલકુલે વા વેનકુલે વા નેસાદકુલે વા રથકારકુલે વા પુક્કુસકુલે વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ ખો હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો, કાણો વા કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન સુચરિતં ચરતિ, વાચાય સુચરિતં ચરતિ, મનસા સુચરિતં ચરતિ. સો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા મનસા સુચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો પથવિયા વા પલ્લઙ્કં આરોહેય્ય, પલ્લઙ્કા વા અસ્સપિટ્ઠિં આરોહેય્ય, અસ્સપિટ્ઠિયા વા હત્થિક્ખન્ધં આરોહેય્ય, હત્થિક્ખન્ધા વા પાસાદં આરોહેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો તમોજોતિપરાયનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિતમપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા, અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે. સો ચ હોતિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો, પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો પાસાદા વા હત્થિક્ખન્ધં ઓરોહેય્ય, હત્થિક્ખન્ધા વા અસ્સપિટ્ઠિં ઓરોહેય્ય, અસ્સપિટ્ઠિયા વા પલ્લઙ્કં ઓરોહેય્ય, પલ્લઙ્કા વા પથવિં ઓરોહેય્ય, પથવિયા વા અન્ધકારં પવિસેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિતમપરાયનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિજોતિપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા, અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે. સો ચ હોતિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો, પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન સુચરિતં ચરતિ, વાચાય સુચરિતં ચરતિ, મનસા સુચરિતં ચરતિ. સો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા મનસા સુચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો પલ્લઙ્કા વા પલ્લઙ્કં સઙ્કમેય્ય, અસ્સપિટ્ઠિયા વા અસ્સપિટ્ઠિં સઙ્કમેય્ય, હત્થિક્ખન્ધા વા હત્થિક્ખન્ધં સઙ્કમેય્ય, પાસાદા વા પાસાદં સઙ્કમેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિજોતિપરાયનો હોતિ. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘દલિદ્દો પુરિસો રાજ, અસ્સદ્ધો હોતિ મચ્છરી;

કદરિયો પાપસઙ્કપ્પો, મિચ્છાદિટ્ઠિ અનાદરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

અક્કોસતિ પરિભાસતિ, નત્થિકો હોતિ રોસકો.

‘‘દદમાનં નિવારેતિ, યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ નિરયં ઘોરં, તમોતમપરાયનો.

‘‘દલિદ્દો પુરિસો રાજ, સદ્ધો હોતિ અમચ્છરી;

દદાતિ સેટ્ઠસઙ્કપ્પો, અબ્યગ્ગમનસો નરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

ઉટ્ઠાય અભિવાદેતિ, સમચરિયાય સિક્ખતિ.

‘‘દદમાનં ન વારેતિ [ન નિવારેતિ (સી.)], યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ તિદિવં ઠાનં, તમોજોતિપરાયનો.

‘‘અડ્ઢો ચે [અડ્ઢો વે (પી. ક.)] પુરિસો રાજ, અસ્સદ્ધો હોતિ મચ્છરી;

કદરિયો પાપસઙ્કપ્પો, મિચ્છાદિટ્ઠિ અનાદરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

અક્કોસતિ પરિભાસતિ, નત્થિકો હોતિ રોસકો.

‘‘દદમાનં નિવારેતિ, યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ નિરયં ઘોરં, જોતિતમપરાયનો.

‘‘અડ્ઢો ચે પુરિસો રાજ, સદ્ધો હોતિ અમચ્છરી;

દદાતિ સેટ્ઠસઙ્કપ્પો, અબ્યગ્ગમનસો નરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

ઉટ્ઠાય અભિવાદેતિ, સમચરિયાય સિક્ખતિ.

‘‘દદમાનં ન વારેતિ, યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ તિદિવં ઠાનં, જોતિજોતિપરાયનો’’તિ.