૩. કોસલસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. દહરસુત્તં

૧૧૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભવમ્પિ નો ગોતમો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પટિજાનાતી’’તિ? ‘‘યઞ્હિ તં, મહારાજ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ, મમેવ [મમં (સબ્બત્થ)] તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. અહઞ્હિ, મહારાજ, અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ.

‘‘યેપિ તે, ભો ગોતમ, સમણબ્રાહ્મણા સઙ્ઘિનો ગણિનો ગણાચરિયા ઞાતા યસસ્સિનો તિત્થકરા સાધુસમ્મતા બહુજનસ્સ, સેય્યથિદં – પૂરણો કસ્સપો, મક્ખલિ ગોસાલો, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો, સઞ્ચયો બેલટ્ઠપુત્તો, પકુધો કચ્ચાયનો, અજિતો કેસકમ્બલો; તેપિ મયા ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પટિજાનાથા’તિ પુટ્ઠા સમાના અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ ન પટિજાનન્તિ. કિં પન ભવં ગોતમો દહરો ચેવ જાતિયા નવો ચ પબ્બજ્જાયા’’તિ?

‘‘ચત્તારો ખો મે, મહારાજ, દહરાતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બા, દહરાતિ ન પરિભોતબ્બા. કતમે ચત્તારો? ખત્તિયો ખો, મહારાજ, દહરોતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બો, દહરોતિ ન પરિભોતબ્બો. ઉરગો ખો, મહારાજ, દહરોતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બો, દહરોતિ ન પરિભોતબ્બો. અગ્ગિ ખો, મહારાજ, દહરોતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બો, દહરોતિ ન પરિભોતબ્બો. ભિક્ખુ, ખો, મહારાજ, દહરોતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બો, દહરોતિ ન પરિભોતબ્બો. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો દહરાતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બા, દહરાતિ ન પરિભોતબ્બા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘ખત્તિયં જાતિસમ્પન્નં, અભિજાતં યસસ્સિનં;

દહરોતિ નાવજાનેય્ય, ન નં પરિભવે નરો.

‘‘ઠાનઞ્હિ સો મનુજિન્દો, રજ્જં લદ્ધાન ખત્તિયો;

સો કુદ્ધો રાજદણ્ડેન, તસ્મિં પક્કમતે ભુસં;

તસ્મા તં પરિવજ્જેય્ય, રક્ખં જીવિતમત્તનો.

‘‘ગામે વા યદિ વા રઞ્ઞે, યત્થ પસ્સે ભુજઙ્ગમં;

દહરોતિ નાવજાનેય્ય, ન નં પરિભવે નરો.

‘‘ઉચ્ચાવચેહિ વણ્ણેહિ, ઉરગો ચરતિ તેજસી [તેજસા (સી. ક.), તેજસિ (પી. ક.)];

સો આસજ્જ ડંસે બાલં, નરં નારિઞ્ચ એકદા;

તસ્મા તં પરિવજ્જેય્ય, રક્ખં જીવિતમત્તનો.

‘‘પહૂતભક્ખં જાલિનં, પાવકં કણ્હવત્તનિં;

દહરોતિ નાવજાનેય્ય, ન નં પરિભવે નરો.

‘‘લદ્ધા હિ સો ઉપાદાનં, મહા હુત્વાન પાવકો;

સો આસજ્જ ડહે [દહે] બાલં, નરં નારિઞ્ચ એકદા;

તસ્મા તં પરિવજ્જેય્ય, રક્ખં જીવિતમત્તનો.

‘‘વનં યદગ્ગિ ડહતિ [દહતિ (ક.)], પાવકો કણ્હવત્તની;

જાયન્તિ તત્થ પારોહા, અહોરત્તાનમચ્ચયે.

‘‘યઞ્ચ ખો સીલસમ્પન્નો, ભિક્ખુ ડહતિ તેજસા;

ન તસ્સ પુત્તા પસવો, દાયાદા વિન્દરે ધનં;

અનપચ્ચા અદાયાદા, તાલાવત્થૂ ભવન્તિ તે.

‘‘તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો;

ભુજઙ્ગમં પાવકઞ્ચ, ખત્તિયઞ્ચ યસસ્સિનં;

ભિક્ખુઞ્ચ સીલસમ્પન્નં, સમ્મદેવ સમાચરે’’તિ.

એવં વુત્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં [નિકુજ્જિતં (?)] વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ; એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૨. પુરિસસુત્તં

૧૧૩. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાયા’’તિ?

‘‘તયો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. કતમે તયો? લોભો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. દોસો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. મોહો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. ઇમે ખો, મહારાજ, તયો પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાયા’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘લોભો દોસો ચ મોહો ચ, પુરિસં પાપચેતસં;

હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સમ્ફલ’’ન્તિ [સપ્ફલન્તિ (સ્યા. કં.)].

૩. જરામરણસુત્તં

૧૧૪. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, જાતસ્સ અઞ્ઞત્ર જરામરણા’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો, મહારાજ, જાતસ્સ અઞ્ઞત્ર જરામરણા. યેપિ તે, મહારાજ, ખત્તિયમહાસાલા અડ્ઢા મહદ્ધના મહાભોગા પહૂતજાતરૂપરજતા પહૂતવિત્તૂપકરણા પહૂતધનધઞ્ઞા, તેસમ્પિ જાતાનં નત્થિ અઞ્ઞત્ર જરામરણા. યેપિ તે, મહારાજ, બ્રાહ્મણમહાસાલા…પે… ગહપતિમહાસાલા અડ્ઢા મહદ્ધના મહાભોગા પહૂતજાતરૂપરજતા પહૂતવિત્તૂપકરણા પહૂતધનધઞ્ઞા, તેસમ્પિ જાતાનં નત્થિ અઞ્ઞત્ર જરામરણા. યેપિ તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ અરહન્તો ખીણાસવા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસંયોજના સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તા, તેસં પાયં કાયો ભેદનધમ્મો નિક્ખેપનધમ્મો’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘જીરન્તિ વે રાજરથા સુચિત્તા,

અથો સરીરમ્પિ જરં ઉપેતિ;

સતઞ્ચ ધમ્મો ન જરં ઉપેતિ,

સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિ.

૪. પિયસુત્તં

૧૧૫. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘કેસં નુ ખો પિયો અત્તા, કેસં અપ્પિયો અત્તા’તિ? તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘યે ચ ખો કેચિ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરન્તિ; તેસં અપ્પિયો અત્તા’. કિઞ્ચાપિ તે એવં વદેય્યું – ‘પિયો નો અત્તા’તિ, અથ ખો તેસં અપ્પિયો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? યઞ્હિ અપ્પિયો અપ્પિયસ્સ કરેય્ય, તં તે અત્તનાવ અત્તનો કરોન્તિ; તસ્મા તેસં અપ્પિયો અત્તા. યે ચ ખો કેચિ કાયેન સુચરિતં ચરન્તિ, વાચાય સુચરિતં ચરન્તિ, મનસા સુચરિતં ચરન્તિ; તેસં પિયો અત્તા. કિઞ્ચાપિ તે એવં વદેય્યું – ‘અપ્પિયો નો અત્તા’તિ; અથ ખો તેસં પિયો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? યઞ્હિ પિયો પિયસ્સ કરેય્ય, તં તે અત્તનાવ અત્તનો કરોન્તિ; તસ્મા તેસં પિયો અત્તા’’તિ.

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! યે હિ કેચિ, મહારાજ, કાયેન દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરન્તિ; તેસં અપ્પિયો અત્તા. કિઞ્ચાપિ તે એવં વદેય્યું – ‘પિયો નો અત્તા’તિ, અથ ખો તેસં અપ્પિયો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? યઞ્હિ, મહારાજ, અપ્પિયો અપ્પિયસ્સ કરેય્ય, તં તે અત્તનાવ અત્તનો કરોન્તિ; તસ્મા તેસં અપ્પિયો અત્તા. યે ચ ખો કેચિ, મહારાજ, કાયેન સુચરિતં ચરન્તિ, વાચાય સુચરિતં ચરન્તિ, મનસા સુચરિતં ચરન્તિ; તેસં પિયો અત્તા. કિઞ્ચાપિ તે એવં વદેય્યું – ‘અપ્પિયો નો અત્તા’તિ; અથ ખો તેસં પિયો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? યઞ્હિ મહારાજ, પિયો પિયસ્સ કરેય્ય, તં તે અત્તનાવ અત્તનો કરોન્તિ; તસ્મા તેસં પિયો અત્તા’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘અત્તાનઞ્ચે પિયં જઞ્ઞા, ન નં પાપેન સંયુજે;

ન હિ તં સુલભં હોતિ, સુખં દુક્કટકારિના.

‘‘અન્તકેનાધિપન્નસ્સ, જહતો માનુસં ભવં;

કિઞ્હિ તસ્સ સકં હોતિ, કિઞ્ચ આદાય ગચ્છતિ;

કિઞ્ચસ્સ અનુગં હોતિ, છાયાવ અનપાયિની [અનુપાયિની (સ્યા. કં. ક.)].

‘‘ઉભો પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ, યં મચ્ચો કુરુતે ઇધ;

તઞ્હિ તસ્સ સકં હોતિ, તઞ્ચ [તંવ (?)] આદાય ગચ્છતિ;

તઞ્ચસ્સ [તંવસ્સ (?)] અનુગં હોતિ, છાયાવ અનપાયિની.

‘‘તસ્મા કરેય્ય કલ્યાણં, નિચયં સમ્પરાયિકં;

પુઞ્ઞાનિ પરલોકસ્મિં, પતિટ્ઠા હોન્તિ પાણિન’’ન્તિ.

૫. અત્તરક્ખિતસુત્તં

૧૧૬. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘કેસં નુ ખો રક્ખિતો અત્તા, કેસં અરક્ખિતો અત્તા’તિ? તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘યે ખો કેચિ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરન્તિ; તેસં અરક્ખિતો અત્તા. કિઞ્ચાપિ તે હત્થિકાયો વા રક્ખેય્ય, અસ્સકાયો વા રક્ખેય્ય, રથકાયો વા રક્ખેય્ય, પત્તિકાયો વા રક્ખેય્ય; અથ ખો તેસં અરક્ખિતો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? બાહિરા હેસા રક્ખા, નેસા રક્ખા અજ્ઝત્તિકા; તસ્મા તેસં અરક્ખિતો અત્તા. યે ચ ખો કેચિ કાયેન સુચરિતં ચરન્તિ, વાચાય સુચરિતં ચરન્તિ, મનસા સુચરિતં ચરન્તિ; તેસં રક્ખિતો અત્તા. કિઞ્ચાપિ તે નેવ હત્થિકાયો રક્ખેય્ય, ન અસ્સકાયો રક્ખેય્ય, ન રથકાયો રક્ખેય્ય, ન પત્તિકાયો રક્ખેય્ય; અથ ખો તેસં રક્ખિતો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? અજ્ઝત્તિકા હેસા રક્ખા, નેસા રક્ખા બાહિરા; તસ્મા તેસં રક્ખિતો અત્તા’’’તિ.

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! યે હિ કેચિ, મહારાજ, કાયેન દુચ્ચરિતં ચરન્તિ…પે… તેસં અરક્ખિતો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? બાહિરા હેસા, મહારાજ, રક્ખા, નેસા રક્ખા અજ્ઝત્તિકા; તસ્મા તેસં અરક્ખિતો અત્તા. યે ચ ખો કેચિ, મહારાજ, કાયેન સુચરિતં ચરન્તિ, વાચાય સુચરિતં ચરન્તિ, મનસા સુચરિતં ચરન્તિ; તેસં રક્ખિતો અત્તા. કિઞ્ચાપિ તે નેવ હત્થિકાયો રક્ખેય્ય, ન અસ્સકાયો રક્ખેય્ય, ન રથકાયો રક્ખેય્ય, ન પત્તિકાયો રક્ખેય્ય; અથ ખો તેસં રક્ખિતો અત્તા. તં કિસ્સ હેતુ? અજ્ઝત્તિકા હેસા, મહારાજ, રક્ખા, નેસા રક્ખા બાહિરા; તસ્મા તેસં રક્ખિતો અત્તા’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘કાયેન સંવરો સાધુ, સાધુ વાચાય સંવરો;

મનસા સંવરો સાધુ, સાધુ સબ્બત્થ સંવરો;

સબ્બત્થ સંવુતો લજ્જી, રક્ખિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

૬. અપ્પકસુત્તં

૧૧૭. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘અપ્પકા તે સત્તા લોકસ્મિં યે ઉળારે ઉળારે ભોગે લભિત્વા ન ચેવ મજ્જન્તિ, ન ચ પમજ્જન્તિ, ન ચ કામેસુ ગેધં આપજ્જન્તિ, ન ચ સત્તેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ. અથ ખો એતેવ બહુતરા સત્તા લોકસ્મિં યે ઉળારે ઉળારે ભોગે લભિત્વા મજ્જન્તિ ચેવ પમજ્જન્તિ, ચ કામેસુ ચ ગેધં આપજ્જન્તિ, સત્તેસુ ચ વિપ્પટિપજ્જન્તી’’’તિ.

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! અપ્પકા તે, મહારાજ, સત્તા લોકસ્મિં, યે ઉળારે ઉળારે ભોગે લભિત્વા ન ચેવ મજ્જન્તિ, ન ચ પમજ્જન્તિ, ન ચ કામેસુ ગેધં આપજ્જન્તિ, ન ચ સત્તેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ. અથ ખો એતેવ બહુતરા સત્તા લોકસ્મિં, યે ઉળારે ઉળારે ભોગે લભિત્વા મજ્જન્તિ ચેવ પમજ્જન્તિ ચ કામેસુ ચ ગેધં આપજ્જન્તિ, સત્તેસુ ચ વિપ્પટિપજ્જન્તી’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘સારત્તા કામભોગેસુ, ગિદ્ધા કામેસુ મુચ્છિતા;

અતિસારં ન બુજ્ઝન્તિ, મિગા કૂટંવ ઓડ્ડિતં;

પચ્છાસં કટુકં હોતિ, વિપાકો હિસ્સ પાપકો’’તિ.

૭. અડ્ડકરણસુત્તં

૧૧૮. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, અડ્ડકરણે [અત્થકરણે (સી. સ્યા. કં. પી.)] નિસિન્નો પસ્સામિ ખત્તિયમહાસાલેપિ બ્રાહ્મણમહાસાલેપિ ગહપતિમહાસાલેપિ અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં સમ્પજાનમુસા ભાસન્તે. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘અલં દાનિ મે અડ્ડકરણેન, ભદ્રમુખો દાનિ અડ્ડકરણેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’’’તિ.

‘‘(એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં મહારાજ!) [( ) સી. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] યેપિ તે, મહારાજ, ખત્તિયમહાસાલા બ્રાહ્મણમહાસાલા ગહપતિમહાસાલા અડ્ઢા મહદ્ધના મહાભોગા પહૂતજાતરૂપરજતા પહૂતવિત્તૂપકરણા પહૂતધનધઞ્ઞા કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં સમ્પજાનમુસા ભાસન્તિ; તેસં તં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘સારત્તા કામભોગેસુ, ગિદ્ધા કામેસુ મુચ્છિતા;

અતિસારં ન બુજ્ઝન્તિ, મચ્છા ખિપ્પંવ ઓડ્ડિતં;

પચ્છાસં કટુકં હોતિ, વિપાકો હિસ્સ પાપકો’’તિ.

૮. મલ્લિકાસુત્તં

૧૧૯. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન રાજા પસેનદિ કોસલો મલ્લિકાય દેવિયા સદ્ધિં ઉપરિપાસાદવરગતો હોતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો મલ્લિકં દેવિં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો તે, મલ્લિકે, કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરો’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો મે, મહારાજ, કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરો. તુય્હં પન, મહારાજ, અત્થઞ્ઞો કોચિ અત્તના પિયતરો’’તિ? ‘‘મય્હમ્પિ ખો, મલ્લિકે, નત્થઞ્ઞો કોચિ અત્તના પિયતરો’’તિ.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો પાસાદા ઓરોહિત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, મલ્લિકાય દેવિયા સદ્ધિં ઉપરિપાસાદવરગતો મલ્લિકં દેવિં એતદવોચં – ‘અત્થિ નુ ખો તે, મલ્લિકે, કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરો’તિ? એવં વુત્તે, ભન્તે, મલ્લિકા દેવી મં એતદવોચ – ‘નત્થિ ખો મે, મહારાજ, કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરો. તુય્હં પન, મહારાજ, અત્થઞ્ઞો કોચિ અત્તના પિયતરો’તિ? એવં વુત્તાહં, ભન્તે, મલ્લિકં દેવિં એતદવોચં – ‘મય્હમ્પિ ખો, મલ્લિકે, નત્થઞ્ઞો કોચિ અત્તના પિયતરો’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘સબ્બા દિસા અનુપરિગમ્મ ચેતસા,

નેવજ્ઝગા પિયતરમત્તના ક્વચિ;

એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસં,

તસ્મા ન હિંસે પરમત્તકામો’’તિ.

૯. યઞ્ઞસુત્તં

૧૨૦. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ મહાયઞ્ઞો પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, પઞ્ચ ચ ઉસભસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરિસતાનિ પઞ્ચ ચ અજસતાનિ પઞ્ચ ચ ઉરબ્ભસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય. યેપિસ્સ તે હોન્તિ દાસાતિ વા પેસ્સાતિ વા કમ્મકરાતિ વા, તેપિ દણ્ડતજ્જિતા ભયતજ્જિતા અસ્સુમુખા રુદમાના પરિકમ્માનિ કરોન્તિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ મહાયઞ્ઞો પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, પઞ્ચ ચ ઉસભસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરિસતાનિ પઞ્ચ ચ અજસતાનિ પઞ્ચ ચ ઉરબ્ભસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય. યેપિસ્સ તે હોન્તિ દાસાતિ વા પેસ્સાતિ વા કમ્મકરાતિ વા, તેપિ દણ્ડતજ્જિતા ભયતજ્જિતા અસ્સુમુખા રુદમાના પરિકમ્માનિ કરોન્તી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘અસ્સમેધં પુરિસમેધં, સમ્માપાસં વાજપેય્યં નિરગ્ગળ્હં;

મહાયઞ્ઞા મહારમ્ભા [વાજપેય્યું; નિરગ્ગળં મહારમ્ભા (ક.)], ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા.

‘‘અજેળકા ચ ગાવો ચ, વિવિધા યત્થ હઞ્ઞરે;

ન તં સમ્મગ્ગતા યઞ્ઞં, ઉપયન્તિ મહેસિનો.

‘‘યે ચ યઞ્ઞા નિરારમ્ભા, યજન્તિ અનુકુલં સદા;

અજેળકા ચ ગાવો ચ, વિવિધા નેત્થ હઞ્ઞરે;

એતં સમ્મગ્ગતા યઞ્ઞં, ઉપયન્તિ મહેસિનો.

‘‘એતં યજેથ મેધાવી, એસો યઞ્ઞો મહપ્ફલો;

એતઞ્હિ યજમાનસ્સ, સેય્યો હોતિ ન પાપિયો;

યઞ્ઞો ચ વિપુલો હોતિ, પસીદન્તિ ચ દેવતા’’તિ.

૧૦. બન્ધનસુત્તં

૧૨૧. તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન મહાજનકાયો બન્ધાપિતો હોતિ, અપ્પેકચ્ચે રજ્જૂહિ અપ્પેકચ્ચે અન્દૂહિ અપ્પેકચ્ચે સઙ્ખલિકાહિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘ન તં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા,

યદાયસં દારુજં પબ્બજઞ્ચ;

સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ,

પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા.

‘‘એતં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા,

ઓહારિનં સિથિલં દુપ્પમુઞ્ચં;

એતમ્પિ છેત્વાન પરિબ્બજન્તિ,

અનપેક્ખિનો કામસુખં પહાયા’’તિ.

પઠમો વગ્ગો.

તસ્સુદ્દાનં –

દહરો પુરિસો જરા, પિયં અત્તાનરક્ખિતો;

અપ્પકા અડ્ડકરણં, મલ્લિકા યઞ્ઞબન્ધનન્તિ.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સત્તજટિલસુત્તં

૧૨૨. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો બહિદ્વારકોટ્ઠકે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તેન ખો પન સમયેન સત્ત ચ જટિલા સત્ત ચ નિગણ્ઠા સત્ત ચ અચેલકા સત્ત ચ એકસાટકા સત્ત ચ પરિબ્બાજકા પરૂળ્હકચ્છનખલોમા ખારિવિવિધમાદાય [ખારિવિધં આદાય (પી.) દી. નિ. ૧.૨૮૦ તદટ્ઠકથાપિ ઓલોકેતબ્બા] ભગવતો અવિદૂરે અતિક્કમન્તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દક્ખિણજાણુમણ્ડલં પથવિયં નિહન્ત્વા યેન તે સત્ત ચ જટિલા સત્ત ચ નિગણ્ઠા સત્ત ચ અચેલકા સત્ત ચ એકસાટકા સત્ત ચ પરિબ્બાજકા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા તિક્ખત્તું નામં સાવેસિ – ‘‘રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો…પે… રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો’’તિ.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ સત્તસુ ચ જટિલેસુ સત્તસુ ચ નિગણ્ઠેસુ સત્તસુ ચ અચેલકેસુ સત્તસુ ચ એકસાટકેસુ સત્તસુ ચ પરિબ્બાજકેસુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યે તે, ભન્તે, લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના એતે તેસં અઞ્ઞતરા’’તિ.

‘‘દુજ્જાનં ખો એતં, મહારાજ, તયા ગિહિના કામભોગિના પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેન કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેન માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેન જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેન – ‘ઇમે વા અરહન્તો, ઇમે વા અરહત્તમગ્ગં સમાપન્ના’’’તિ.

‘‘સંવાસેન ખો, મહારાજ, સીલં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સંવોહારેન ખો, મહારાજ, સોચેય્યં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. આપદાસુ ખો, મહારાજ, થામો વેદિતબ્બો. સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સાકચ્છાય, ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તે! યાવ સુભાસિતમિદં, ભન્તે, ભગવતા – ‘દુજ્જાનં ખો એતં, મહારાજ, તયા ગિહિના કામભોગિના પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેન કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેન માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેન જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેન – ઇમે વા અરહન્તો, ઇમે વા અરહત્તમગ્ગં સમાપન્ના’તિ. સંવાસેન ખો, મહારાજ, સીલં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સંવોહારેન ખો મહારાજ, સોચેય્યં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. આપદાસુ ખો, મહારાજ, થામો વેદિતબ્બો. સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સાકચ્છાય ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’’તિ.

‘‘એતે, ભન્તે, મમ પુરિસા ચરા ઓચરકા જનપદં ઓચરિત્વા આગચ્છન્તિ. તેહિ પઠમં ઓચિણ્ણં અહં પચ્છા ઓસાપયિસ્સામિ [ઓયાયિસ્સામિ (સી.), ઓહયિસ્સામિ (સ્યા. કં.)]. ઇદાનિ તે, ભન્તે, તં રજોજલ્લં પવાહેત્વા સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ ઓદાતવત્થા [ઓદાતવત્થવસના (સી.)] પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેસ્સન્તી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘ન વણ્ણરૂપેન નરો સુજાનો,

ન વિસ્સસે ઇત્તરદસ્સનેન;

સુસઞ્ઞતાનઞ્હિ વિયઞ્જનેન,

અસઞ્ઞતા લોકમિમં ચરન્તિ.

‘‘પતિરૂપકો મત્તિકાકુણ્ડલોવ,

લોહડ્ઢમાસોવ સુવણ્ણછન્નો;

ચરન્તિ લોકે [એકે (સી. પી.)] પરિવારછન્ના,

અન્તો અસુદ્ધા બહિ સોભમાના’’તિ.

૨. પઞ્ચરાજસુત્તં

૧૨૩. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચન્નં રાજૂનં પસેનદિપમુખાનં પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતાનં સમઙ્ગીભૂતાનં પરિચારયમાનાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘કિં નુ ખો કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ? તત્રેકચ્ચે [તત્રેકે (સી. પી.)] એવમાહંસુ – ‘‘રૂપા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘સદ્દા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘ગન્ધા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘રસા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘ફોટ્ઠબ્બા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. યતો ખો તે રાજાનો નાસક્ખિંસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપેતું.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો તે રાજાનો એતદવોચ – ‘‘આયામ, મારિસા, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતમત્થં પટિપુચ્છિસ્સામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ [ધારેય્યામાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. ‘‘એવં, મારિસા’’તિ ખો તે રાજાનો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પચ્ચસ્સોસું.

અથ ખો તે પઞ્ચ રાજાનો પસેનદિપમુખા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, અમ્હાકં પઞ્ચન્નં રાજૂનં પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતાનં સમઙ્ગીભૂતાનં પરિચારયમાનાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘કિં નુ ખો કામાનં અગ્ગ’ન્તિ? એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘રૂપા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘સદ્દા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘ગન્ધા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘રસા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘ફોટ્ઠબ્બા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે, કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ?

‘‘મનાપપરિયન્તં ખ્વાહં, મહારાજ, પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અગ્ગન્તિ વદામિ. તેવ [તે ચ (સી. પી. ક.), યે ચ (સ્યા. કં.)], મહારાજ, રૂપા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ [તે ચ (સી. પી. ક.)] રૂપા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો રૂપેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ રૂપેહિ અઞ્ઞં રૂપં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ રૂપા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ રૂપા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, સદ્દા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ સદ્દા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો સદ્દેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ સદ્દેહિ અઞ્ઞં સદ્દં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ સદ્દા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ સદ્દા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, ગન્ધા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ ગન્ધા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો ગન્ધેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ ગન્ધેહિ અઞ્ઞં ગન્ધં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ ગન્ધા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ ગન્ધા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, રસા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ રસા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો રસેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ રસેહિ અઞ્ઞં રસં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ રસા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ રસા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, ફોટ્ઠબ્બા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ ફોટ્ઠબ્બા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો ફોટ્ઠબ્બેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ ફોટ્ઠબ્બેહિ અઞ્ઞં ફોટ્ઠબ્બં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ ફોટ્ઠબ્બા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ ફોટ્ઠબ્બા અનુત્તરા હોન્તી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પટિભાતિ મં ભગવા, પટિભાતિ મં સુગતા’’તિ. ‘‘પટિભાતુ તં ચન્દનઙ્ગલિકા’’તિ ભગવા અવોચ.

અથ ખો ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો ભગવતો સમ્મુખા તદનુરૂપાય ગાથાય અભિત્થવિ –

‘‘પદુમં યથા કોકનદં સુગન્ધં,

પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં,

તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ.

અથ ખો તે પઞ્ચ રાજાનો ચન્દનઙ્ગલિકં ઉપાસકં પઞ્ચહિ ઉત્તરાસઙ્ગેહિ અચ્છાદેસું. અથ ખો ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો તેહિ પઞ્ચહિ ઉત્તરાસઙ્ગેહિ ભગવન્તં અચ્છાદેસીતિ.

૩. દોણપાકસુત્તં

૧૨૪. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન રાજા પસેનદિ કોસલો દોણપાકકુરં [દોણપાકસુદં (સી.), દોણપાકં સુદં (પી.)] ભુઞ્જતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભુત્તાવી મહસ્સાસી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

અથ ખો ભગવા રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભુત્તાવિં મહસ્સાસિં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો,

મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;