૩. તતિયવગ્ગો

૧. પુગ્ગલસુત્તં

૧૩૨. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભગવા એતદવોચ – ‘‘ચત્તારોમે, મહારાજ, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? તમોતમપરાયનો, તમોજોતિપરાયનો, જોતિતમપરાયનો, જોતિજોતિપરાયનો’’.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ પુગ્ગલો તમોતમપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ચણ્ડાલકુલે વા વેનકુલે [વેણકુલે (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા નેસાદકુલે વા રથકારકુલે વા પુક્કુસકુલે વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો [બહ્વાબાધો (ક.)] કાણો વા કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો અન્ધકારા વા અન્ધકારં ગચ્છેય્ય, તમા વા તમં ગચ્છેય્ય, લોહિતમલા વા લોહિતમલં ગચ્છેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો તમોતમપરાયનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, પુગ્ગલો તમોજોતિપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ચણ્ડાલકુલે વા વેનકુલે વા નેસાદકુલે વા રથકારકુલે વા પુક્કુસકુલે વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ ખો હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો, કાણો વા કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન સુચરિતં ચરતિ, વાચાય સુચરિતં ચરતિ, મનસા સુચરિતં ચરતિ. સો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા મનસા સુચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો પથવિયા વા પલ્લઙ્કં આરોહેય્ય, પલ્લઙ્કા વા અસ્સપિટ્ઠિં આરોહેય્ય, અસ્સપિટ્ઠિયા વા હત્થિક્ખન્ધં આરોહેય્ય, હત્થિક્ખન્ધા વા પાસાદં આરોહેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો તમોજોતિપરાયનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિતમપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા, અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે. સો ચ હોતિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો, પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો પાસાદા વા હત્થિક્ખન્ધં ઓરોહેય્ય, હત્થિક્ખન્ધા વા અસ્સપિટ્ઠિં ઓરોહેય્ય, અસ્સપિટ્ઠિયા વા પલ્લઙ્કં ઓરોહેય્ય, પલ્લઙ્કા વા પથવિં ઓરોહેય્ય, પથવિયા વા અન્ધકારં પવિસેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિતમપરાયનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિજોતિપરાયનો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા, અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે. સો ચ હોતિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો, પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન સુચરિતં ચરતિ, વાચાય સુચરિતં ચરતિ, મનસા સુચરિતં ચરતિ. સો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા મનસા સુચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો પલ્લઙ્કા વા પલ્લઙ્કં સઙ્કમેય્ય, અસ્સપિટ્ઠિયા વા અસ્સપિટ્ઠિં સઙ્કમેય્ય, હત્થિક્ખન્ધા વા હત્થિક્ખન્ધં સઙ્કમેય્ય, પાસાદા વા પાસાદં સઙ્કમેય્ય. તથૂપમાહં, મહારાજ, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ. એવં ખો, મહારાજ, પુગ્ગલો જોતિજોતિપરાયનો હોતિ. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘દલિદ્દો પુરિસો રાજ, અસ્સદ્ધો હોતિ મચ્છરી;

કદરિયો પાપસઙ્કપ્પો, મિચ્છાદિટ્ઠિ અનાદરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

અક્કોસતિ પરિભાસતિ, નત્થિકો હોતિ રોસકો.

‘‘દદમાનં નિવારેતિ, યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ નિરયં ઘોરં, તમોતમપરાયનો.

‘‘દલિદ્દો પુરિસો રાજ, સદ્ધો હોતિ અમચ્છરી;

દદાતિ સેટ્ઠસઙ્કપ્પો, અબ્યગ્ગમનસો નરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

ઉટ્ઠાય અભિવાદેતિ, સમચરિયાય સિક્ખતિ.

‘‘દદમાનં ન વારેતિ [ન નિવારેતિ (સી.)], યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ તિદિવં ઠાનં, તમોજોતિપરાયનો.

‘‘અડ્ઢો ચે [અડ્ઢો વે (પી. ક.)] પુરિસો રાજ, અસ્સદ્ધો હોતિ મચ્છરી;

કદરિયો પાપસઙ્કપ્પો, મિચ્છાદિટ્ઠિ અનાદરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

અક્કોસતિ પરિભાસતિ, નત્થિકો હોતિ રોસકો.

‘‘દદમાનં નિવારેતિ, યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ નિરયં ઘોરં, જોતિતમપરાયનો.

‘‘અડ્ઢો ચે પુરિસો રાજ, સદ્ધો હોતિ અમચ્છરી;

દદાતિ સેટ્ઠસઙ્કપ્પો, અબ્યગ્ગમનસો નરો.

‘‘સમણે બ્રાહ્મણે વાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

ઉટ્ઠાય અભિવાદેતિ, સમચરિયાય સિક્ખતિ.

‘‘દદમાનં ન વારેતિ, યાચમાનાન ભોજનં;

તાદિસો પુરિસો રાજ, મીયમાનો જનાધિપ;

ઉપેતિ તિદિવં ઠાનં, જોતિજોતિપરાયનો’’તિ.

૨. અય્યિકાસુત્તં

૧૩૩. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભગવા એતદવોચ – ‘‘હન્દ, કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવાદિવસ્સા’’તિ?

‘‘અય્યિકા મે, ભન્તે, કાલઙ્કતા જિણ્ણા વુડ્ઢા મહલ્લિકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા વીસવસ્સસતિકા જાતિયા. અય્યિકા ખો પન મે, ભન્તે, પિયા હોતિ મનાપા. હત્થિરતનેન ચેપાહં, ભન્તે, લભેય્યં ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ, હત્થિરતનમ્પાહં દદેય્યં – ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ. અસ્સરતનેન ચેપાહં, ભન્તે, લભેય્યં ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ, અસ્સરતનમ્પાહં દદેય્યં – ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ. ગામવરેન ચેપાહં ભન્તે, લભેય્યં ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ, ગામવરમ્પાહં દદેય્યં – ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ. જનપદપદેસેન [જનપદેન (સી. સ્યા. પી.)] ચેપાહં, ભન્તે, લભેય્યં ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ, જનપદપદેસમ્પાહં દદેય્યં – ‘મા મે અય્યિકા કાલમકાસી’તિ. ‘સબ્બે સત્તા, મહારાજ, મરણધમ્મા મરણપરિયોસાના મરણં અનતીતા’તિ. ‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવસુભાસિતમિદં, ભન્તે, ભગવતા – સબ્બે સત્તા મરણધમ્મા મરણપરિયોસાના મરણં અનતીતા’’’તિ.

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! સબ્બે સત્તા મરણધમ્મા મરણપરિયોસાના મરણં અનતીતા. સેય્યથાપિ, મહારાજ, યાનિ કાનિચિ કુમ્ભકારભાજનાનિ આમકાનિ ચેવ પક્કાનિ ચ સબ્બાનિ તાનિ ભેદનધમ્માનિ ભેદનપરિયોસાનાનિ ભેદનં અનતીતાનિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બે સત્તા મરણધમ્મા મરણપરિયોસાના મરણં અનતીતા’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ, મરણન્તઞ્હિ જીવિતં;

યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તિ, પુઞ્ઞપાપફલૂપગા;

નિરયં પાપકમ્મન્તા, પુઞ્ઞકમ્મા ચ સુગ્ગતિં.

‘‘તસ્મા કરેય્ય કલ્યાણં, નિચયં સમ્પરાયિકં;

પુઞ્ઞાનિ પરલોકસ્મિં, પતિટ્ઠા હોન્તિ પાણિન’’ન્તિ.

૩. લોકસુત્તં

૧૩૪. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, લોકસ્સ ધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાયા’’તિ? ‘‘તયો ખો, મહારાજ, લોકસ્સ ધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. કતમે તયો? લોભો ખો, મહારાજ, લોકસ્સ ધમ્મો, ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. દોસો ખો, મહારાજ, લોકસ્સ ધમ્મો, ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. મોહો ખો, મહારાજ, લોકસ્સ ધમ્મો, ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. ઇમે ખો, મહારાજ, તયો લોકસ્સ ધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાયા’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘લોભો દોસો ચ મોહો ચ, પુરિસં પાપચેતસં;

હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સમ્ફલ’’ન્તિ.

૪. ઇસ્સત્તસુત્તં

૧૩૫. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કત્થ નુ ખો, ભન્તે, દાનં દાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યત્થ ખો, મહારાજ, ચિત્તં પસીદતી’’તિ. ‘‘કત્થ પન, ભન્તે, દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ? ‘‘અઞ્ઞં ખો એતં, મહારાજ, કત્થ દાનં દાતબ્બં, અઞ્ઞં પનેતં કત્થ દિન્નં મહપ્ફલન્તિ? સીલવતો ખો, મહારાજ, દિન્નં મહપ્ફલં, નો તથા દુસ્સીલે. તેન હિ, મહારાજ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા, તે ખમેય્ય, તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ ત્યસ્સ યુદ્ધં પચ્ચુપટ્ઠિતં સઙ્ગામો સમુપબ્યૂળ્હો [સમૂપબ્બૂળ્હો (સી.), સમુપબ્બુળ્હો (પી.)]. અથ આગચ્છેય્ય ખત્તિયકુમારો અસિક્ખિતો અકતહત્થો અકતયોગ્ગો અકતૂપાસનો ભીરુ છમ્ભી ઉત્રાસી પલાયી. ભરેય્યાસિ તં પુરિસં, અત્થો ચ તે તાદિસેન પુરિસેના’’તિ? ‘‘નાહં, ભન્તે, ભરેય્યં તં પુરિસં, ન ચ મે અત્થો તાદિસેન પુરિસેના’’તિ. ‘‘અથ આગચ્છેય્ય બ્રાહ્મણકુમારો અસિક્ખિતો…પે… અથ આગચ્છેય્ય વેસ્સકુમારો અસિક્ખિતો…પે… અથ આગચ્છેય્ય સુદ્દકુમારો અસિક્ખિતો…પે… ન ચ મે અત્થો તાદિસેન પુરિસેના’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ ત્યસ્સ યુદ્ધં પચ્ચુપટ્ઠિતં સઙ્ગામો સમુપબ્યૂળ્હો. અથ આગચ્છેય્ય ખત્તિયકુમારો સુસિક્ખિતો કતહત્થો કતયોગ્ગો કતૂપાસનો અભીરુ અચ્છમ્ભી અનુત્રાસી અપલાયી. ભરેય્યાસિ તં પુરિસં, અત્થો ચ તે તાદિસેન પુરિસેના’’તિ? ‘‘ભરેય્યાહં, ભન્તે, તં પુરિસં, અત્થો ચ મે તાદિસેન પુરિસેના’’તિ. ‘‘અથ આગચ્છેય્ય બ્રાહ્મણકુમારો…પે… અથ આગચ્છેય્ય વેસ્સકુમારો…પે… અથ આગચ્છેય્ય સુદ્દકુમારો સુસિક્ખિતો કતહત્થો કતયોગ્ગો કતૂપાસનો અભીરુ અચ્છમ્ભી અનુત્રાસી અપલાયી. ભરેય્યાસિ તં પુરિસં, અત્થો ચ તે તાદિસેન પુરિસેના’’તિ? ‘‘ભરેય્યાહં, ભન્તે, તં પુરિસં, અત્થો ચ મે તાદિસેન પુરિસેના’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યસ્મા કસ્મા ચેપિ [યસ્મા ચેપિ (સી. સ્યા. કં. ક.)] કુલા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ, સો ચ હોતિ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનો પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતો, તસ્મિં દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ. કતમાનિ પઞ્ચઙ્ગાનિ પહીનાનિ હોન્તિ? કામચ્છન્દો પહીનો હોતિ, બ્યાપાદો પહીનો હોતિ, થિનમિદ્ધં પહીનં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીનં હોતિ, વિચિકિચ્છા પહીના હોતિ. ઇમાનિ પઞ્ચઙ્ગાનિ પહીનાનિ હોન્તિ. કતમેહિ પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ? અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન સમાધિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન વિમુત્તિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ. ઇમેહિ પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ. ઇતિ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીને પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ. ઇદમવોચ ભગવા…પે… સત્થા –

‘‘ઇસ્સત્તં [ઇસ્સત્થં (સી. સ્યા. કં.)] બલવીરિયઞ્ચ [બલવિરિયઞ્ચ (સી. સ્યા. કં. પી.)], યસ્મિં વિજ્જેથ માણવે;

તં યુદ્ધત્થો ભરે રાજા, નાસૂરં જાતિપચ્ચયા.

‘‘તથેવ ખન્તિસોરચ્ચં, ધમ્મા યસ્મિં પતિટ્ઠિતા;

અરિયવુત્તિં મેધાવિં, હીનજચ્ચમ્પિ પૂજયે.

‘‘કારયે અસ્સમે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

પપઞ્ચ વિવને કયિરા, દુગ્ગે સઙ્કમનાનિ ચ.

‘‘અન્નં પાનં ખાદનીયં, વત્થસેનાસનાનિ ચ;

દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘યથા હિ મેઘો થનયં, વિજ્જુમાલી સતક્કકુ;

થલં નિન્નઞ્ચ પૂરેતિ, અભિવસ્સં વસુન્ધરં.

‘‘તથેવ સદ્ધો સુતવા, અભિસઙ્ખચ્ચ ભોજનં;

વનિબ્બકે તપ્પયતિ, અન્નપાનેન પણ્ડિતો.

‘‘આમોદમાનો પકિરેતિ, દેથ દેથાતિ ભાસતિ;

તં હિસ્સ ગજ્જિતં હોતિ, દેવસ્સેવ પવસ્સતો;

સા પુઞ્ઞધારા વિપુલા, દાતારં અભિવસ્સતી’’તિ.

૫. પબ્બતૂપમસુત્તં

૧૩૬. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભગવા એતદવોચ – ‘‘હન્દ, કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવા દિવસ્સા’’તિ? ‘‘યાનિ તાનિ, ભન્તે, રઞ્ઞં ખત્તિયાનં મુદ્ધાવસિત્તાનં ઇસ્સરિયમદમત્તાનં કામગેધપરિયુટ્ઠિતાનં જનપદત્થાવરિયપ્પત્તાનં મહન્તં પથવિમણ્ડલં અભિવિજિય અજ્ઝાવસન્તાનં રાજકરણીયાનિ ભવન્તિ, તેસુ ખ્વાહં, એતરહિ ઉસ્સુક્કમાપન્નો’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ તે પુરિસો આગચ્છેય્ય પુરત્થિમાય દિસાય સદ્ધાયિકો પચ્ચયિકો. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદેય્ય – ‘યગ્ઘે, મહારાજ, જાનેય્યાસિ, અહં આગચ્છામિ પુરત્થિમાય દિસાય. તત્થદ્દસં મહન્તં પબ્બતં અબ્ભસમં સબ્બે પાણે નિપ્પોથેન્તો આગચ્છતિ. યં તે, મહારાજ, કરણીયં, તં કરોહી’તિ. અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય પચ્છિમાય દિસાય…પે… અથ તતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય ઉત્તરાય દિસાય…પે… અથ ચતુત્થો પુરિસો આગચ્છેય્ય દક્ખિણાય દિસાય સદ્ધાયિકો પચ્ચયિકો. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદેય્ય – ‘યગ્ઘે મહારાજ, જાનેય્યાસિ, અહં આગચ્છામિ દક્ખિણાય દિસાય. તત્થદ્દસં મહન્તં પબ્બતં અબ્ભસમં સબ્બે પાણે નિપ્પોથેન્તો આગચ્છતિ. યં તે, મહારાજ, કરણીયં તં કરોહી’તિ. એવરૂપે તે, મહારાજ, મહતિ મહબ્ભયે સમુપ્પન્ને દારુણે મનુસ્સક્ખયે [મનુસ્સકાયે (ક.)] દુલ્લભે મનુસ્સત્તે કિમસ્સ કરણીય’’ન્તિ?

‘‘એવરૂપે મે, ભન્તે, મહતિ મહબ્ભયે સમુપ્પન્ને દારુણે મનુસ્સક્ખયે દુલ્લભે મનુસ્સત્તે કિમસ્સ કરણીયં અઞ્ઞત્ર ધમ્મચરિયાય અઞ્ઞત્ર સમચરિયાય અઞ્ઞત્ર કુસલકિરિયાય અઞ્ઞત્ર પુઞ્ઞકિરિયાયા’’તિ?

‘‘આરોચેમિ ખો તે, મહારાજ, પટિવેદેમિ ખો તે, મહારાજ, અધિવત્તતિ ખો તં, મહારાજ, જરામરણં. અધિવત્તમાને ચે તે, મહારાજ, જરામરણે કિમસ્સ કરણીય’’ન્તિ? ‘‘અધિવત્તમાને ચ મે, ભન્તે, જરામરણે કિમસ્સ કરણીયં અઞ્ઞત્ર ધમ્મચરિયાય સમચરિયાય કુસલકિરિયાય પુઞ્ઞકિરિયાય? યાનિ તાનિ, ભન્તે, રઞ્ઞં ખત્તિયાનં મુદ્ધાવસિત્તાનં ઇસ્સરિયમદમત્તાનં કામગેધપરિયુટ્ઠિતાનં જનપદત્થાવરિયપ્પત્તાનં મહન્તં પથવિમણ્ડલં અભિવિજિય અજ્ઝાવસન્તાનં હત્થિયુદ્ધાનિ ભવન્તિ; તેસમ્પિ, ભન્તે, હત્થિયુદ્ધાનં નત્થિ ગતિ નત્થિ વિસયો અધિવત્તમાને જરામરણે. યાનિપિ તાનિ, ભન્તે, રઞ્ઞં ખત્તિયાનં મુદ્ધાવસિત્તાનં…પે… અજ્ઝાવસન્તાનં અસ્સયુદ્ધાનિ ભવન્તિ…પે… રથયુદ્ધાનિ ભવન્તિ …પે… પત્તિયુદ્ધાનિ ભવન્તિ; તેસમ્પિ, ભન્તે, પત્તિયુદ્ધાનં નત્થિ ગતિ નત્થિ વિસયો અધિવત્તમાને જરામરણે. સન્તિ ખો પન, ભન્તે, ઇમસ્મિં રાજકુલે મન્તિનો મહામત્તા, યે પહોન્તિ [યેસં હોન્તિ (ક.)] આગતે પચ્ચત્થિકે મન્તેહિ ભેદયિતું. તેસમ્પિ, ભન્તે, મન્તયુદ્ધાનં નત્થિ ગતિ નત્થિ વિસયો અધિવત્તમાને જરામરણે. સંવિજ્જતિ ખો પન, ભન્તે, ઇમસ્મિં રાજકુલે પહૂતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ભૂમિગતઞ્ચેવ વેહાસટ્ઠઞ્ચ, યેન મયં પહોમ આગતે પચ્ચત્થિકે ધનેન ઉપલાપેતું. તેસમ્પિ, ભન્તે, ધનયુદ્ધાનં નત્થિ ગતિ નત્થિ વિસયો અધિવત્તમાને જરામરણે. અધિવત્તમાને ચ મે, ભન્તે, જરામરણે કિમસ્સ કરણીયં અઞ્ઞત્ર ધમ્મચરિયાય સમચરિયાય કુસલકિરિયાય પુઞ્ઞકિરિયાયા’’તિ?

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! અધિવત્તમાને જરામરણે કિમસ્સ કરણીયં અઞ્ઞત્ર ધમ્મચરિયાય સમચરિયાય કુસલકિરિયાય પુઞ્ઞકિરિયાયા’’તિ? ઇદમવોચ ભગવા…પે… સત્થા –

‘‘યથાપિ સેલા વિપુલા, નભં આહચ્ચ પબ્બતા;

સમન્તાનુપરિયાયેય્યું, નિપ્પોથેન્તો ચતુદ્દિસા.

‘‘એવં જરા ચ મચ્ચુ ચ, અધિવત્તન્તિ પાણિને [પાણિનો (સી. સ્યા. કં. પી.)];

ખત્તિયે બ્રાહ્મણે વેસ્સે, સુદ્દે ચણ્ડાલપુક્કુસે;

ન કિઞ્ચિ [ન કઞ્ચિ (?)] પરિવજ્જેતિ, સબ્બમેવાભિમદ્દતિ.

‘‘ન તત્થ હત્થીનં ભૂમિ, ન રથાનં ન પત્તિયા;

ન ચાપિ મન્તયુદ્ધેન, સક્કા જેતું ધનેન વા.

‘‘તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો;

બુદ્ધે ધમ્મે ચ સઙ્ઘે ચ, ધીરો સદ્ધં નિવેસયે.

‘‘યો ધમ્મં ચરિ [ધમ્મચારી (સી. સ્યા. કં. પી.)] કાયેન, વાચાય ઉદ ચેતસા;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ.

તતિયો વગ્ગો.

તસ્સુદ્દાનં –

પુગ્ગલો અય્યિકા લોકો, ઇસ્સત્તં [ઇસ્સત્થં (સી. સ્યા. કં.)] પબ્બતૂપમા;

દેસિતં બુદ્ધસેટ્ઠેન, ઇમં કોસલપઞ્ચકન્તિ.

કોસલસંયુત્તં સમત્તં.